Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation

Verse 1

नारद उवाच । कोऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरान्वये । सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि 1. ॥ १ ॥

नारद उवाच— सगरान्वये राक्षसभावात् मोचितः कोऽसौ पुरुषः? सगरः कः, मुनीश्वर? तन्मम विस्तरेण कथय।

Verse 2

सनक उवाच । शृणुष्व मुनिशार्दूल गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम् । गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥

सनक उवाच— शृणु मुनिशार्दूल गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम्; यज्जलस्पर्शमात्रेण सगरकुलं पावितं विष्णुपदं च प्राप्तम्, विप्र, सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥

Verse 3

आसीद्र विकुले जातो बाहुर्नाम वृकात्मजः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः ॥ ३ ॥

विकुकुले वृकात्मजः बाहुर्नाम नृपोऽभवत्; स धर्मपरः धर्मतः सर्वां पृथिवीं बुभुजे च शशास च ॥

Verse 4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चान्ये च जन्तवः । स्थापिताःस्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः ॥ ४ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये च जन्तवः । तेन बाहुर्विशांपतिना स्वस्वधर्मेषु स्थापिताः ॥

Verse 5

अश्वमेधैरियाजासौ सप्तद्वीपेषु सप्तभिः । अतर्प्पयद्भूमिदेवान् गोभूस्वर्णांशुकादिभिः ॥ ५ ॥

अश्वमेधैः सप्तभिः सप्तद्वीपेष्वियाजासौ । भूमिदेवान् अतर्प्पयद्गोभूस्वर्णांशुकादिभिः ॥

Verse 6

अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः । मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम् ॥ ६ ॥

नीतिशास्त्रेण दण्डेन यथेष्टं परिपन्थिनः अशासत् । आत्मानं कृतार्थं मेनेऽन्यतापनिवारणम् ॥

Verse 7

चन्दनानि मनोज्ञानि बलि यत्सर्वदा जनाः । भूषिता भूषणैर्दिव्यैस्तद्रा ष्ट्रे सुखिनो मुने ॥ ७ ॥

चन्दनानि मनोज्ञानि बलिं च जनाः सदा यत्र ददति । दिव्यभूषणैर्भूषितास्तद्राष्ट्रे सुखिनो जनाः, मुने ॥

Verse 8

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता ॥ ८ ॥

अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता । स्वयमेव पच्यते धान्यं, बहुफलपुष्पशालिनी ॥

Verse 9

ववर्ष भूमौ देवेन्द्र ः काले काले मुनीश्वर । अधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः ॥ ९ ॥

ववर्ष भूमौ देवेन्द्रः काले काले, मुनीश्वर। अधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः॥

Verse 10

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसम्पद्विनाशकृत् । अहंकारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः ॥ १० ॥

एकदा तस्य भूपस्य सर्वसम्पद्विनाशकृत्। अहंकारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः॥

Verse 11

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली । कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्योऽस्ति कोऽपरः ॥ ११ ॥

अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली। कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्योऽस्ति कोऽपरः॥

Verse 12

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयारयः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ॥ १२ ॥

अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयारयः। वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः॥

Verse 13

अजेयोऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः कोऽन्योऽधिको भुवि । अहंकारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि ॥ १३ ॥

अजेयोऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः कोऽन्योऽधिको भुवि। अहंकारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि॥

Verse 14

असूयातोऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर । एषु स्थितेषु तु नरो विनाशं यात्यसंशयम् ॥ १४ ॥

असूयातोऽभवत्कामो राज्ञस्तस्य मुनीश्वर। एषु दोषेषु संप्राप्तेषु नरो विनाशं यात्यसंशयम्॥१४॥

Verse 15

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १५ ॥

यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता। एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम्॥१५॥

Verse 16

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी । स्वदेहनाशिनी विप्र सर्वसम्पद्विनाशिनी ॥ १६ ॥

तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी। स्वदेहनाशिनी विप्र सर्वसम्पद्विनाशिनी॥१६॥

Verse 17

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते । तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत ॥ १७ ॥

असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते। तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत॥१७॥

Verse 18

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा । परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च ॥ १८ ॥

असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा। परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च॥१८॥

Verse 19

असूयाविष्टचित्तानां सदा निष्ठुरभाषिणाम् । प्रिया वा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः ॥ १९ ॥

असूयाविष्टचित्तानां नित्यं निष्ठुरभाषिणाम् । प्रिया भार्या सुतो वा अपि बान्धवा अप्यरातयः ॥

Verse 20

मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम् । स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः ॥ २० ॥

परस्त्रियां समीक्ष्य यो मनोभिलाषं कुरुते । स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः ॥

Verse 21

यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने । सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सरं कुधीः ॥ २१ ॥

यो हि स्वश्रेयोविनाशाय यत्नं कुर्याद् नरो मुने । परश्रेयः समालोक्य स मत्सरं कुर्यात् कुधीः ॥

Verse 22

मित्रापत्यगृहक्षेत्रधनधान्यपशुष्वपि । हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज ॥ २२ ॥

मित्रापत्यगृहक्षेत्रधनधान्यपशुष्वपि । हानिमिच्छन् नरो नित्यं कुर्यादसूयां द्विजोत्तम ॥

Verse 23

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः । हैहयास्तालजङ्घाश्च बलिनोऽरातयोऽभवन् ॥ २३ ॥

अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः । हैहयास्तालजङ्घाश्च बलिनोऽरातयोऽभवन् ॥

Verse 24

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते । सएव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते ॥ २४ ॥

यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः तस्य सौभाग्यं निरन्तरं वर्धते। यस्य तु स एव विमुखो भवति, तस्य सौभाग्यं नूनं हीयते॥

Verse 25

तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः । यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद ॥ २५ ॥

यावत् लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन पश्यति, तावत् पुत्रपौत्रा धनधान्यगृहादयः स्थिरा भवन्ति, हे नारद॥

Verse 26

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः । श्लाघ्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये ॥ २६ ॥

अपि मूर्खान्धबधिरजडाः श्लाघ्या भवन्ति; ये माधवेन प्रेक्षिता, ते शूरा विवेकिनश्च भवन्ति, हे विप्रेन्द्र॥

Verse 27

सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम् । जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः ॥ २७ ॥

यस्यानसूयादिलाञ्छनं जायते, तस्य सौभाग्यं हीयेत—अत्र न संशयः; विशेषतो जन्तुद्वेषे॥

Verse 28

सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः । तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसत्तम ॥ २८ ॥

यः नरः सततं कस्यापि द्वेषं करोति, तस्य सर्वाणि श्रेयांसि नश्यन्ति, हे मुनिसत्तम॥

Verse 29

असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः । धनं धान्यं मही संपद्विनश्यति ततो ध्रुवम् ॥ २९ ॥

यस्यान्तःकरणेऽसूया नित्यं वर्धते, तस्मात् स भगवान् विष्णुः पराङ्मुखो भवति। ततः ध्रुवं तस्य धनं धान्यं च महीसम्पच्च विनश्यति॥

Verse 30

विवेकं हन्त्यहंकारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम् । आपदः संभवन्त्येवेत्यहंकारं त्यजेत्ततः ॥ ३० ॥

अहंकारो विवेकं हन्ति; अविवेकात् प्राणिनाम् आपदः अवश्यं सम्भवन्ति। तस्मादहंकारं परित्यजेत्॥

Verse 31

अहंकारो भवेद्यस्य तस्य नाशोऽतिवेगतः । असूयाविष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह ॥ ३१ ॥

यस्यान्तः अहंकारो जायते तस्य नाशोऽतिवेगेन भवति। असूयाग्रस्तमनसो राज्ञस्तु परैः सह विनाशः॥

Verse 32

आयोधनमभूद् घोरं मासमेकं निरन्तरम् । हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः ॥ ३२ ॥

घोरम् आयोधनं मासमेकं निरन्तरम् अभवत्। स तु हैहयैस्तालजङ्घैश्च शत्रुभिः पराजितः॥

Verse 33

वनं गतस्ततो बाहुरन्तर्वत्न्या स्वभार्यया । अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः ॥ ३३ ॥

ततः बाहुः स्वभार्यया गर्भिण्या सह वनं गतः। तत्र महत्सरः दृष्ट्वा परमां तुष्टिमवाप॥

Verse 34

असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च । सरोगतविहंगास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत् ॥ ३४ ॥

असूयापूरितचित्तस्य तस्य भावं निरीक्ष्य ते । सरोवासी विहङ्गास्तु लीनाः—चित्रं महदिदम् ॥

Verse 35

अहो कष्टमहो रूपं घोरमत्र समागतम् । विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहंगमाः ॥ ३५ ॥

अहो कष्टमहो रूपं घोरमत्र समागतम् । इति ते विहगाः प्रोचुस्त्वरया स्वालयं विशन् ॥

Verse 36

सोऽवगाह्य सरो भूपः पत्नीभ्यां सहितो मुदा । पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ३६ ॥

सरोऽवगाह्य नृपतिः पत्नीभ्यां सहितो मुदा । पीत्वा सुखदं तोयं वृक्षमूलमुपाश्रितः ॥

Verse 37

तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः । दुर्गुणान्विगणय्यास्य धिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः ॥ ३७ ॥

तस्मिन् बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः । दुर्गुणान् गणयन्तस्तं धिग्धिगित्यब्रुवन् प्रजाः ॥

Verse 38

यो वा को या गुणी मर्त्यः सर्वश्लाघ्यतरो द्विज । सर्वसंपत्समायुक्तोऽप्यगुणी निन्दितो जनैः ॥ ३८ ॥

यो वा को वा गुणी मर्त्यः सर्वश्लाघ्यतरो द्विज । सर्वसम्पत्समायुक्तोऽप्यगुणी निन्द्यते जनैः ॥

Verse 39

अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते । यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रा ज्यगा जनाः । सन्तुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा ॥ ३९ ॥

लोकेषु अपकीर्तिसमो मृत्युर्नान्यो विद्यते। यदा बाहुः वनं यातः, तदा तस्य राज्यजनाः परमां सन्तुष्टिं ययुः, दवथौ विगते यथा॥

Verse 40

निन्दितो बहुशो बाहुर्मृतवत्कानने स्थितः । निहत्य कर्म च यशो लोके द्विजवरोत्तम ॥ ४० ॥

बहुशो निन्दितो बाहुः कानने मृतवत् स्थितः। स्वकर्म यशश्च लोके निहत्य, हे द्विजवरोत्तम॥

Verse 41

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः । नास्ति निंदासमं पापं नास्ति मोहसमासवः ॥ ४१ ॥

नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः। नास्ति निन्दासमं पापं नास्ति मोहसमासवः॥

Verse 42

नास्त्यसूयासमाकीर्तिर्नास्ति कामसमोऽनलः । नास्ति रागसमः पाशो नास्ति संगसमं विषम् ॥ ४२ ॥

नास्त्यसूयासमाकीर्तिर्नास्ति कामसमोऽनलः। नास्ति रागसमः पाशो नास्ति सङ्गसमं विषम्॥

Verse 43

एवं विलप्य बहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः । जीर्णाङ्गो मनसस्तापाद् वृद्धभावादभूदसौ ॥ ४३ ॥

एवं बहुधा विलप्य बाहुरत्यन्तदुःखितः। मनसस्तापात् जीर्णाङ्गो वृद्धभावमवाप सः॥

Verse 44

गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः । स बाहुर्व्याधिना ग्रस्तो ममार मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥

गते बहुतीथे काले और्वाश्रमसमीपतः । स बाहुर्व्याधिना ग्रस्तो ममार मुनिसत्तम ॥

Verse 45

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा । चिरं विलप्य बहुधा सह गन्तुं मनो दधे ॥ ४५ ॥

तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा । चिरं विलप्य बहुधा सह गन्तुं मनो दधे ॥

Verse 46

समानीय च सैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता । समारोप्य तमारूढं स्वयं समुपचक्रमे ॥ ४६ ॥

समानीय च सैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता । समारोप्य तमारूढं स्वयं समुपचक्रमे ॥

Verse 47

एतस्मिन्नन्तरे धीमानौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः । एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना ॥ ४७ ॥

एतस्मिन्नन्तरे धीमानौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः । एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना ॥

Verse 48

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञा मुनीश्वराः । गतासूया महात्मानः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥ ४८ ॥

भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञा मुनीश्वराः । गतासूया महात्मानः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥

Verse 49

तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः । संप्राप्तस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता ॥ ४९ ॥

तपसा तेजोराशिरिव, और्वपुण्यसमो मुनिः। यत्र साध्वी बाहुप्रिया स्थिता, तत्रैव स समुपागतः॥

Verse 50

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः । प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः ॥ ५० ॥

चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः। धर्ममूलप्रवृत्तानि वाक्यानि स उवाच ह॥

Verse 51

और्व उवाच । राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम् । तवोदरे चक्रवर्ती शत्रुहन्ता हि तिष्ठति ॥ ५१ ॥

और्व उवाच—राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम्। तवोदरे चक्रवर्ती शत्रुहन्ता हि तिष्ठति॥

Verse 52

बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा । रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे ॥ ५२ ॥

बालापत्याश्च गर्भिण्यः अदृष्टऋतवस्तथा। रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे॥

Verse 53

ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः । दम्भिनो निंदकस्यापि भ्रूणघ्नस्य न निष्कृतिः ॥ ५३ ॥

ब्रह्महत्यादिपापानां निष्कृतिरुक्तोत्तमैः। दम्भिनो निंदकस्यापि भ्रूणघ्नस्य न निष्कृतिः॥

Verse 54

नास्तिकस्य कृतघ्नस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च । विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति स्रुवते ॥ ५४ ॥

हे स्रुवते, नास्तिकस्य कृतघ्नस्य धर्मोपेक्षिणश्च तथा विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिः कदाचन न विद्यते।

Verse 55

तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने । यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शांतिमेष्यति ॥ ५५ ॥

तस्मात् हे शोभने, एतन्महत्पापं कर्तुं नार्हसि; यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शान्तिमेव गमिष्यति।

Verse 56

इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम् । विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कजौ ॥ ५६ ॥

इति मुनिना विश्वहितायोक्ताऽसौ साध्वी तीव्रदुःखसमाकुला विललाप; समुह्य च अधः पतितवती।

Verse 57

और्वोऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदः । मा रोदी राजतनये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि ॥ ५७ ॥

और्वोऽपि पुनस्तां प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदः—मा रोदी राजतनये, श्रियमग्र्यां गमिष्यसि।

Verse 58

मा मुंचास्रं महाभागे प्रेतो दाह्योऽद्य सज्जनैः । तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचितां क्रियाम् ॥ ५८ ॥

मा मुञ्चाश्रु महाभागे; प्रेतोऽयं सज्जनैः अद्य दाह्यः। तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचितां क्रियाम्।

Verse 59

पंडिते वापि मूर्खे वा दरिद्रे वा श्रियान्विते । दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ ५९ ॥

पण्डितोऽपि च मूर्खोऽपि दरिद्रोऽपि श्रियान्वितः । दुर्वृत्तोऽपि सुवृत्तोऽपि मृत्युः सर्वत्र समो भवेत् ॥

Verse 60

नगरे वा तथारण्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ ६० ॥

नगरे वा तथारण्ये दैवमेवातिरिच्यते । अस्मिन्कर्मविपाके तु दैवस्यैव प्रबलता ॥

Verse 61

यद्यत्पुरातनं कर्म तत्तदेवेह युज्यते । कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः ॥ ६१ ॥

यत्कर्म पुरा कृतं यत्तत्फलमिहानुभूयते । कारणं दैवमेवात्र मन्ये जनास्तु सोपाधिकाः ॥

Verse 62

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके । मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने ॥ ६२ ॥

गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वा जरावस्थायाम् । कमलानने जन्तवो मृत्योर्वशं नित्यमेव यान्ति ॥

Verse 63

हन्ति पाति च गोविन्दो जन्तून्कर्मवशे स्थितान् । प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु ॥ ६३ ॥

हन्ति पाति च गोविन्दो जन्तून् कर्मवशे स्थितान् । अज्ञाः प्रवादं रोपयन्ति हेतुमात्रेषु जन्तुषु ॥

Verse 64

तस्माद्दुःखं परित्यज्य सुखिनी भव सुव्रते । कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव ॥ ६४ ॥

तस्माद् दुःखं परित्यज्य सुखिनी भव सुव्रते। पत्युश्च कर्माणि विवेकेन कुरु, स्थिरा भव॥

Verse 65

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामयुतैर्वृतम् । सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम् ॥ ६५ ॥

एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामयुतैर्वृतम्। सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम्॥

Verse 66

इत्याश्वास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत् । त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम् ॥ ६६ ॥

इत्याश्वास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत्। त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम्॥

Verse 67

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकांक्षिणः । नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले ॥ ६७ ॥

किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकांक्षिणः। नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले॥

Verse 68

योऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत् । स एव विष्णुस्तत्त्वस्थो यतः परहिते स्थितः ॥ ६८ ॥

योऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत्। स एव विष्णुस्तत्त्वस्थो यतः परहिते स्थितः॥

Verse 69

अन्यदुःखेन यो दुःखी योऽन्य हर्षेण हर्षितः । स एव जगतामीशो नररूपधरो हरिः ॥ ६९ ॥

अन्यस्य दुःखेन यः दुःखी, अन्यस्य हर्षेण च हर्षितः। स एव जगतामीशो हरिः नररूपधरोऽस्ति॥

Verse 70

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये । सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि ॥ ७० ॥

सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये। सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि॥

Verse 71

यत्र सन्तः प्रवर्त्तन्ते तत्र दुःखं न बाधते । वर्तते यत्र मार्तण्डः कथं तत्र तमो भवेत् ॥ ७१ ॥

यत्र सन्तः प्रवर्तन्ते तत्र दुःखं न बाधते। यत्र मार्तण्डो वर्तते कथं तत्र तमो भवेत्॥

Verse 72

इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः । चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः ॥ ७२ ॥

इत्येवं वदन्ती सा तु स्वपत्योश्चापराः क्रियाः। चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः॥

Verse 73

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन् । चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः ॥ ७३ ॥

स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन्। चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः॥

Verse 74

प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम् । महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः । परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः ॥ ७४ ॥

चौर्वो मुनीश्वरं नत्वा परमं धाम प्रपेदे। महापातकयुक्ता वा उपपातकसंयुता वा, महद्भिरवलोकिताः सन्तः परं पदं निश्चयेन प्रयान्त्येव॥

Verse 75

कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम । यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम् ॥ ७५ ॥

सत्तम, तद् देहं वा तद्भस्म वा तद्धूममपि यदि पुण्यात्मा पश्यति, स परां गतिं परं पदं च प्राप्नोति॥

Verse 76

पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदं मुनेः । चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद ॥ ७६ ॥

पत्युः कृतक्रिया सा तु मुनेराश्रमपदं गत्वा। नारद, सपत्न्या सह तस्य शुश्रूषां चकार॥

Verse 77

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सप्तमोऽध्यायः समाप्तः॥