Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः । किं चकार च तद् ब्रूहि हरिर्भार्गववंशजः ॥ १ ॥

नारद उवाच । ब्रह्मन् कथं स भगवान् मृकण्डोः पुत्रतां गतः । किं चकार च तद् ब्रूहि हरिर्भार्गववंशजः ॥ १ ॥

Verse 2

श्रूयते च पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः । अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे ॥ २ ॥

श्रूयते च पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः । अपश्यद् वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे ॥ २ ॥

Verse 3

सनक उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां सनातनीम् । विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कण्डेयमुनिं प्रति ॥ ३ ॥

सनक उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां सनातनीम् । विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कण्डेयमुनिं प्रति ॥ ३ ॥

Verse 4

तपसोऽन्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुद्वाह्य सत्तमः । गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः ॥ ४ ॥

तपसः परिसमाप्तौ मृकण्डुः सत्तमः ऋषिः भार्यामुद्वाह्य हृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकश्च सन् गार्हस्थ्याश्रमं प्रविवेश ॥ ४ ॥

Verse 5

तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा । मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता ॥ ५ ॥

तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा । मनसा वचसा देहेन च पतिव्रता बभूव ॥ ५ ॥

Verse 6

काले दधार सा गर्भं हरितेजॐशसंभवम् । सुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनं परम् ॥ ६ ॥

काले सा गर्भं दधार हरितेजॊऽंशसम्भवम् । दशमासान्ते तेजस्विनं परमं पुत्रं सुषुवे ॥ ६ ॥

Verse 7

स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् । जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम् ॥ ७ ॥

स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् । जातकं मङ्गलं च विधिपूर्वकं कारयामास ॥ ७ ॥

Verse 8

स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः । ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः ॥ ८ ॥

स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः । पञ्चमे वर्षे तु मुदान्वित उपनीय संस्कृतः ॥ ८ ॥

Verse 9

शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् । नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदा दृष्ट्वा विधानतः ॥ ९ ॥

विप्रेन्द्र, स वैदिकीं शिक्षां धर्मसंहितारूपां चकार। पुत्र, द्विजान् दृष्ट्वा विधानतः सदा नमस्कार्या एव॥

Verse 10

त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्जलिदानतः । वैदिकं कर्म कर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम् ॥ १० ॥

त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्जलिदानतः। वेदाध्ययनपूर्वकं वैदिकं कर्म कर्तव्यम्॥

Verse 11

ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा । निषिद्धं वर्जनीयं स्याद् दुष्टसंभाषणादिकम् ॥ ११ ॥

ब्रह्मचर्येण तपसा च हरिः सदा पूजनीयः। निषिद्धं सर्वं वर्जनीयं, दुष्टसंभाषणादिकं च॥

Verse 12

साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा । न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत् ॥ १२ ॥

विष्णुभक्तिपरैः साधुभिः सह सदा वस्तव्यम्। कस्यचित् द्वेषो न कार्यः; सर्वेषां हितमाचरेत्॥

Verse 13

इज्याध्ययनदानानि सदा कार्याणि ते सुत । एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ॥ १३ ॥

पुत्र, इज्याध्ययनदानानि सदा कार्याणि। एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः तथैव चकार॥

Verse 14

चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् । मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः ॥ १४ ॥

मार्कण्डेयो महाभागो धर्मं सततं चचार, सदा हरिं संचिन्तयन्; स दयावान् धर्मवत्सलश्च बभूव ॥

Verse 15

आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः । वशी शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ॥ १५ ॥

आत्मवान् सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः; वशी शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ॥

Verse 16

तपश्चचार परममच्युतप्रीतिकारणम् । आराधितो जगन्नाथो मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १६ ॥

मार्कण्डेयो धीमान् अच्युतप्रीतिकारणं परमं तपश्चचार; तेन जगन्नाथ आराधितोऽभवत् ॥

Verse 17

पुराणसंहितां कर्त्तुं दत्तवान्वरमच्युतः । मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः ॥ १७ ॥

अच्युतः पुराणसंहितां कर्तुं वरं दत्तवान्; तस्मात् स मुनिर्मार्कण्डेयो ‘नारायण’ इति स्मृतः ॥

Verse 18

चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः । जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः ॥ १८ ॥

स चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः; जगत्येकार्णवीभूते जनार्दनस्य स्वप्रभावं ददर्श ॥

Verse 19

तस्य दर्शयितुं विप्रास्तं न संहृतवान्हरिः । मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥ १९ ॥

हे विप्राः, तं दर्शयितुं हरिर्न संहृतवान्; स मृकण्डुतनयो धीमान् विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥

Verse 20

तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् । मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम् ॥ २० ॥

तस्मिञ्जले महाघोरे मार्कण्डेयः क्षीर्णपत्रवदवस्थितः, यावच्छेते हरिः स्वयम् ॥

Verse 21

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः शृणु । दशभिः पञ्चभिश्चैव निमैषैः परिकीर्तिता ॥ २१ ॥

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि; कालस्य वदतः शृणु—दशभिः पञ्चभिश्चैव निमैषैः परिकीर्तिता ॥

Verse 22

काष्ठा तत्त्रिंशतो ज्ञेया कला पद्मजनन्दन । तत्त्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः षड्भिर्घटिका स्मृता ॥ २२ ॥

काष्ठा तत्त्रिंशतो ज्ञेया कला, पद्मजनन्दन; तत्त्रिंशतो क्षणः, तैः षड्भिर्घटिका स्मृता ॥

Verse 23

तद्द्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्त्रिंशताभवेत् । त्रिंशद्दिनैर्भवेन्मासः पक्षद्वितयसंयुतः ॥ २३ ॥

तद्द्वयेन मुहूर्त्तं स्यात्, दिनं तत्त्रिंशता भवेत्; त्रिंशद्दिनैर्भवेन्मासः, पक्षद्वितयसंयुतः ॥

Verse 24

ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्त्रयेणायनं स्मृतम् । तद्द्वयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत् ॥ २४ ॥

ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्; तत्त्रयेणायनं स्मृतम्। तद्द्वयेन भवेदब्दः; स देवानां दिनं भवेत्॥२४॥

Verse 25

उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् । मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते ॥ २५ ॥

उत्तरायणं दिवसं प्राहुः; रात्रिर्वै दक्षिणायनम्। मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते॥२५॥

Verse 26

तस्मात्सूर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम् ॥ २६ ॥

तस्मात्सूर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम्। दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम्॥२६॥

Verse 27

दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् । एकसप्ततिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः ॥ २७ ॥

दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम्। एकसप्ततिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः॥२७॥

Verse 28

चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसं मुने । यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ २८ ॥

चतुर्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसं मुने। यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रात्रिः प्रकीर्तिता॥२८॥

Verse 29

नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगत्त्रयम् । मानुषेण सहस्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु ॥ २९ ॥

हे विप्रेन्द्र, तस्मिन्काले जगत्त्रयम् नाशमायाति। मानुषसहस्रेण यत्प्रमाणं भवेत्, तत् शृणु॥

Verse 30

चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने । तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः ॥ ३० ॥

हे मुने, चतुर्यುಗसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसः। तद्वन्मासो वत्सरश्च तस्य वेधसः ज्ञेयौ॥

Verse 31

परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्द्विजाः । विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥

हे द्विजाः, तन्मतेन परार्द्धद्वयकालः भवेत्। विष्णोरहः तावन्मात्रं विज्ञेयम्; तस्य रात्रिः त्रिधा प्रकीर्तिता॥

Verse 32

मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् । तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः । आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसन्निधौ ॥ ३२ ॥

तदा मृकण्डुतनयः संजीर्णपर्णवत् अचलः स्थितः। तस्मिन् घोरे जलमये विष्णुशक्त्या उपबृंहितः, परमात्मानं ध्यायन् हरिसन्निधौ स्थितवान्॥

Verse 33

अथ काले समायाते योगनिद्रा विमोचितः । सृष्टवान्ब्रह्मरूपेण जगदेतच्चराचरम् ॥ ३३ ॥

अथ काले समायाते योगनिद्राविमोचितः। ब्रह्मरूपेण एतज्जगच्चराचरं ससर्ज॥

Verse 34

संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः । विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ॥ ३४ ॥

संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः । विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ॥

Verse 35

शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ॥ ३५ ॥

शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ॥

Verse 36

मार्कण्डेय उवाच । सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् । वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३६ ॥

मार्कण्डेय उवाच । सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् । वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥

Verse 37

अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्द्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३७ ॥

अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्द्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥

Verse 38

अक्षरं परमं नित्यं विश्वाक्षं विश्वसम्भवम् । सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३८ ॥

अक्षरं परमं नित्यं विश्वाक्षं विश्वसम्भवम् । सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥

Verse 39

पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् । परात्परतरं रूपं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३९ ॥

पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् । परात्परतरं रूपं जनार्दनं प्रणतोऽस्मि ॥

Verse 40

परं ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् । सर्वैकरूपं परमं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४० ॥

परं ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् । सर्वैकरूपं परमं जनार्दनं प्रणतोऽस्मि ॥

Verse 41

तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् । सर्वं सनातनं श्रेष्ठं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४१ ॥

तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् । सर्वं सनातनं श्रेष्ठं जनार्दनं प्रणतोऽस्मि ॥

Verse 42

सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् । अरूपं बहुरूपं तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४२ ॥

सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् । अरूपं बहुरूपं तं जनार्दनं प्रणतोऽस्मि ॥

Verse 43

यत्र तद्भगवान्विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । तमादिदेवमीशानं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४३ ॥

यत्र तद्भगवान्विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । तमादिदेवमीशानं जनार्दनं प्रणतोऽस्मि ॥

Verse 44

परेश परमानन्द शरणागतवत्सल । त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीत नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥

हे परेश परमानन्द शरणागतवत्सल । त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीत नमोऽस्तु ते ॥

Verse 45

एवं स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयं जगद्गुरुम् । उवाच परया प्रीत्या शंखचक्रगदाधरः ॥ ४५ ॥

एवं स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयं जगद्गुरुम् । उवाच परया प्रीत्या शंखचक्रगदाधरः ॥

Verse 46

श्रीभगवानुवाच । लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः । तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ॥ ४६ ॥

श्रीभगवानुवाच । लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः । तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ॥

Verse 47

अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः । भगवद्भक्तरूपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ॥ ४७ ॥

अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः । भगवद्भक्तरूपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ॥

Verse 48

मार्कण्डेय उवाच । किं लक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः ॥ ४८ ॥

मार्कण्डेय उवाच । किं लक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः ॥

Verse 49

श्रीभगवानुवाच । लक्षणं भागवतानां शृणुष्व मुनिसत्तम । वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः ॥ ४९ ॥

श्रीभगवानुवाच— मुनिसत्तम, भागवतानां लक्षणं शृणु। तेषां प्रभावो हि कोट्यब्दैरपि सम्यग्वक्तुं न शक्यते॥

Verse 50

ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अमत्सराः । वशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५० ॥

ये सर्वजन्तूनां हिताः, गतासूया अमत्सराः, वशिनो निस्पृहाः शान्ताः— ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 51

कर्म्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते । अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५१ ॥

कर्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वन्ति, अपरिग्रहशीलाश्च— ते वै भागवताः स्मृताः॥

Verse 52

सत्कथाश्रवणे येषां वर्त्तते सात्विकी मतिः । तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५२ ॥

सत्कथाश्रवणे येषां सात्विकी मतिः प्रवर्तते, तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च— ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 53

मातापित्रोश्च शुश्रूषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः । गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५३ ॥

ये नरोत्तमाः मातापित्रोः शुश्रूषां कुर्वन्ति, गङ्गाविश्वेश्वरधिया— ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 54

ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः । पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५४ ॥

ये तु देवार्चनरता ये च तस्य साधकाः स्मृताः। पूजां दृष्ट्वा अनुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 55

व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये । वियुक्तपरनिन्दाश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५५ ॥

व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये। वियुक्तपरनिन्दाश्च ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 56

सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः । ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५६ ॥

सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः। ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः॥

Verse 57

आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः । तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५७ ॥

आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः। तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 58

धर्म्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये । सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५८ ॥

धर्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये। सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 59

व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा । तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५९ ॥

ये पुराणानि व्याकुर्वन्ति, ये च तानि तथा शृण्वन्ति, तथा तदुपदेशवक्तरि ये भक्ताः—ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 60

ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वते सततं नराः । तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६० ॥

ये नराः सततं गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वन्ति, ये च तीर्थयात्रापराः—ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 61

अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनंदन्ति मानवाः । हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६१ ॥

अन्येषामुदयं दृष्ट्वा ये मानवाः अभिनन्दन्ति, ये च हरिनामपराः—ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 62

आरामारोपणरतास्तडागपरिरक्षकाः । कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६२ ॥

ये आरामारोपणरताः, तडागपरिरक्षकाः, कासारकूपकर्तारः—ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 63

ये वै तडागकर्तारो देवसद्मानि कुर्वते । गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६३ ॥

ये वै तडागकर्तारः, देवसद्मानि कुर्वन्ति, ये च गायत्रीनिरताः—ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 64

येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः । रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६४ ॥

ये हरेर्नामानि श्रुत्वाऽतिहर्षिताः सन्तोऽभिनन्दन्ति, रोमाञ्चितशरीराश्च भवन्ति—ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 65

तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः । तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६५ ॥

तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नराः नमस्कुर्वते, ये च तत्काष्ठाङ्कितकर्णाः—ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 66

तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये । तन्मूलमृतिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६६ ॥

तुलसीगन्धमाघ्राय ये सन्तोषं कुर्वते, ये च तन्मूलमृतिकां पूजयन्ति—ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 67

आश्रमाचारनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः । ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६७ ॥

आश्रमाचारनिरताः, अतिथिपूजकाः, ये च वेदार्थवक्तारः—ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 68

शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः । त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६८ ॥

शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्चने रताः, ये च त्रिपुण्ड्रधारिणः—ते वै भागवतोत्तमाः॥

Verse 69

व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः । रुद्रा क्षालंकृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६९ ॥

ये सततं हरेः शम्भोर्महात्मनः नामानि व्याहरन्ति, ये च रुद्राः तैर्नामोच्चारणेन अलङ्कृताः, ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 70

ये यजन्ति महादेवं क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः । हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७० ॥

ये महादेवं बहुदक्षिणैः क्रतुभिः यजन्ति, अथवा हरिं परया भक्त्या उपासते—ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 71

विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये । सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७१ ॥

ये शास्त्राणि विदित्वा परार्थं प्रवदन्ति, ये च सर्वत्र गुणभाजः—ते वै भागवताः स्मृताः ॥

Verse 72

शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७२ ॥

शिवे परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि ये समबुद्ध्या प्रवर्तन्ते—ते वै भागवताः स्मृताः ॥

Verse 73

शिवाग्निकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः । शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७३ ॥

ये शिवाग्निकार्यनिरताः, पञ्चाक्षरजपे रताः, शिवध्यानरता च—ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 74

पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा । एकादशीव्रतरता ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७४ ॥

पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा । एकादशीव्रतरता ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 75

गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये । मदर्थं कर्म्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७५ ॥

गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये । मदर्थं कर्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥

Verse 76

एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः । मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ॥ ७६ ॥

एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः । मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ॥

Verse 77

तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा । सर्वभूताश्रयो दान्तो मैत्रो धर्म्मपरायणः ॥ ७७ ॥

तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा । सर्वभूताश्रयो दान्तो मैत्रो धर्मपरायणः ॥

Verse 78

पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धर्म्मं सर्वं समाचरन् । मन्मूर्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ॥ ७८ ॥

पुनर्युगान्तपर्यन्तं धर्मं सर्वं समाचरन् । मन्मूर्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ॥

Verse 79

एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः । दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७९ ॥

एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः । दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७९ ॥

Verse 80

मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा । चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ॥ ८० ॥

मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा । चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ॥ ८० ॥

Verse 81

शालग्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः । ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ८१ ॥

शालग्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः । ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ८१ ॥

Verse 82

तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः । ईप्सितं मनसा यद्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२ ॥

तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः । ईप्सितं मनसा यद्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२ ॥

Verse 83

सनक उवाच । एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८३ ॥

सनक उवाच । एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८३ ॥

Verse 84

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणस्य पूर्वभागे प्रथमपादे ‘मार्कण्डेयवर्णनं’ नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥५॥