Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

प्राणिनः प्रत्यहं घोरं कर्मजालं प्रवर्तयन्ति, तस्य फलानि च भुञ्जते। हे मुनिश्रेष्ठ, तेषां कर्मसञ्चयस्य नाशः कथं कदाचित् भवेत्?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

कर्मणा देही देहं प्राप्नोति, कामेन च बध्यते। कामात् लोभाभिभूतः स्यात्, लोभात् क्रोधपरायणः भवति।

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

क्रोधात् धर्मनाशः स्यात्, धर्मनाशात् मतिभ्रमः। प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च।

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

तस्मात् देहाभिमानभ्रमं त्यक्त्वा—यो देहः पापमूलः पापकर्मरतश्च—यथा मोक्षभाग् भवेत्, तत् मे वद।

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

सनक उवाच—साधु साधु महाप्राज्ञ! मतिस्ते विमला दृढा; यतस्त्वं संसारदुःखात् मोक्षोपायं अस्मत्तोऽभीप्ससि।

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्मा सृजति सुव्रत । हरिः पालयति विश्वं रुद्रो नाशयति च यः—स एव मोक्षदः ॥

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

अहंकारादिविशेषान्ता भेदाः यस्य प्रभावतः । तं विद्यात् मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गद्यच्च नेङ्गति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात् प्रमुच्यते ॥

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । ज्ञानरूपं सदानन्दं प्राहुर्वै मोक्षसाधनम् ॥

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

यस्यावताररूपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयन्ति तं विद्यात् शाश्वतस्थानदं हरिम् ॥

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

जितप्राणाः जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः ये, हृदि यं सत्यं पश्यन्ति—तं तत्त्वं सुखावहं जानीहि।

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

निर्गुणोऽपि स गुणाधारः, लोकानुग्रहहेतवे रूपं धत्ते; आकाशमध्यगः पूर्णः—तं नृणां मोक्षदं प्राहुः।

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

सर्वकार्याणामध्यक्षः देहिनो हृदये स्थितः; अनूपमोऽखिलाधारः—तं देवं शरणं व्रजेत्।

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

कल्पान्ते सर्वं संगृह्य स्वयमेव जले शेते यः; तं तत्त्वदर्शिनो मुनयो विष्णुं मोक्षदं प्राहुः।

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

वेदार્થविद्भिः कर्मज्ञैः विविधैर्मखैः स इज्यते; स एव कर्मफलदः, अकामकर्मणां मोक्षदः।

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । योऽव्यक्त ईश्वरः प्रभुः तानि भुङ्क्ते, तं मोक्षदं स्वामिनं प्राहुः ॥

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

ध्यातो प्रणमितो वापि पूजितो वा भक्तितः । स ददाति शाश्वतं स्थानं; तं दयालुं समर्चयेत् ॥

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

आधारः सर्वभूतानामेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजन्त्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यच्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

अद्वयं निगुणं नित्यं द्वितीयरहितमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं तद्विदुर्मोक्षप्रदायकम् ॥

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

परसर्वसङ्गपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामालस्यविवर्जितो योगी लभते परमं पदम् ॥

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिन्तकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

द्विज-भूमि-अग्नि-सूर्य-अम्बु-धातु-हृत्-चित्र इति संज्ञाभिः केशवस्य प्रतिमाः प्रसिद्धाः। एतासु रूपेषु स भक्त्या पूज्यः॥

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

कर्मणा मनसा वाचा परपीडां पराङ्मुखः। तस्मात् सर्वगतं विष्णुं भक्तिसंयुतः पूजयेत्॥

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

अहिंसा सत्यं अक्रोधो ब्रह्मचर्यं अपरिग्रहः। अनीर्ष्या दया चैव योगयोः उभयोः समाः॥

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः—इति मनसा निश्चित्य, योगद्वितयम् अभ्यसेत्॥

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

आत्मवत् सर्वभूतानि ये मन्यन्ते मनीषिणः। ते देवदेवस्य चक्रिणः परं भावं जानन्ति॥

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

यो नारायणं जगद्योनिं सर्वान्तर्यामिणं हरिं विष्णुं स्तोत्रादिभिः स्तौति, स कर्मयोगी इति उच्यते ॥

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

उपवासादिभिः पुराणश्रवणादिभिः पुष्पाद्यैश्च विष्णोः अर्चनं यत्, स क्रियायोगः इति उदाहृतः ॥

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

एवं विष्णौ भक्तिमतां क्रियायोगरतात्मनाम्, पूर्वजन्मार्जितानि अपि सर्वपापानि नश्यन्ति वै ॥

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

पापक्षयात् शुद्धमति: उत्तमं ज्ञानं वाञ्छति; ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयम्, तदुपायं ते वदामि ॥

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

चराचरात्मके लोके नित्यं च अनित्यं च, सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः सह धीमान् सम्यक् विचारयेत् ॥

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

अनित्याः खलु पदार्थाः सर्वे नित्यो हरिरेव स्मृतः। तस्मादनित्यान् परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत्॥

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तो भवेत् सदा। योऽविरक्तः स एवायं संसारे प्रवर्तते॥

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

अनित्येषु पदार्थेषु यो नरः रागवान् भवेत्। तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते॥

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुः ज्ञानमभ्यसेत्। शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति॥

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः। हरिध्यानपरो नित्यं स मुमुक्षुरिति स्मृतः॥

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

एभिश्चतुर्भिः साधनैः विशुद्धा मतिरुच्यते । सर्वभूतदयापरः सर्वगं विष्णुं भावयेत् ॥ ५३ ॥

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति यो जानाति विप्र तज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात् तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

पञ्चभूतात्मके देहे हृदि स्थितो यः साक्षी, स सद्भिः ‘अपरः’ इति प्रोच्यते; परः परमात्मा तु ‘परः’ इति स्मृतः॥

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

शरीरं ‘क्षेत्रम्’ इति प्राहुः; तत्र स्थितः ‘क्षेत्रज्ञः’ उच्यते। स अव्यक्तः परमो शुद्धः परिपूर्ण इति कीर्तितः॥

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

यदा जीवात्म-परमात्मनोः अभेदविज्ञानं जायते, तदा मुनिश्रेष्ठ, अपरात्मनः पाशाः छिद्यन्ते॥

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

एक एव शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः; नृणां विज्ञानभेदेन स भेदवानिव लक्ष्यते॥

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

यत् परं ब्रह्म सनातनम् एकमेवाद्वितीयम्; वेदान्तैः गीयमानं तस्मात् परं नास्ति, द्विज॥

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

निर् 7गुणस्य परात्मनः न कर्म न कार्यं, न रूपं न वर्णः; न कर्तृत्वं न भोक्तृत्वं च विद्यते॥

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

यत् सर्वहेतूनां निदानं, तेजसां परं तेजः; यस्मात् किमपि अन्यत् नास्ति—तत् मुक्तिहेतवे ज्ञेयम्॥

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

द्विज! यत् शब्दब्रह्ममयं महावाक्यादिकं, तस्य विचारात् उद्भूतं परं ज्ञानं मोक्षसाधनम्॥

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

सम्यग्ज्ञानविहीनानां जगत् विविधं दृश्यते; परं ज्ञानिनां तदेव द्विज, परब्रह्मात्मकं भवति॥

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

एक एव परमानन्दो निर्गुणः परतः परः; विज्ञानभेदेन बहुरूपधरः अव्ययः भाति॥

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

मायिनो मायया परमात्मनि भेदं पश्यन्ति। तस्मात्, हे द्विजसत्तम, मुमुक्षुः योगेन मायां त्यजेत्॥

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

माया नासद्रूपा न सद्रूपा न चोभयात्मिका। अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया, भेदबुद्धिं विदारयन्ती॥

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

ज्ञानशब्देन माया एव बुद्ध्यते, मुनिसत्तम। तस्मात्, ध्वस्तमायिनां अज्ञानविच्छेदो भवति॥

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते। ज्ञानिनां हृदि परमात्मा निरन्तरं भाति॥

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन, मुनिसत्तम। अष्टाङ्गैः सिद्ध्यते योगः; तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः॥

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं यत्, तत् सत्पुरुषैः ‘स्तेयम्’ इति कथ्यते; तद्विपरीतं ‘अस्तेयम्’ इति निर्दिश्यते।

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्तितम्; ब्रह्मचर्यपरित्यागात् ज्ञानवानपि पातकी भवति।

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

सर्वसङ्गपरित्यागी अपि यदि मैथुनेयत्वेन वर्तते, स चाण्डालसमो ज्ञेयः, सर्ववर्णैः बहिष्कृतः।

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

यः योगरतो विप्रः विषयेषु स्पृहान्वितः, तेन सह संभाषणमात्रेणापि नृणां ब्रह्महत्या भवति।

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

सर्वसङ्गपरित्यागी यदि पुनः सङ्गी भवेत्, तस्य सङ्गिनां सङ्गात् महापातकदोषभाग् भवति।

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

मुनीश्वर, आपदि अपि द्रव्याणाम् अनादानं यद् उच्यते, स एव ‘अपरिग्रहः’ इति ख्यातः; स योगसंसिद्धिकारकः इति निगद्यते।

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

आत्मनः समुत्कर्षात् यद् अतिनिष्ठुरं भाषणं जायते, तद् धर्मविदः ‘क्रोधः’ इति आहुः; तद्विपर्ययः ‘अक्रोधः’ स्मृतः।

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

धनाद्यैः परम् अधिकं दृष्ट्वा यद् मनसि भृशं तापनं जायते, सा ‘असूया’ इति सद्भिः कीर्तिता; तस्य त्यागः ‘अनसूयता’ हि।

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

एवं संक्षेपतः यमाः प्रोक्ताः, विबुधसत्तम; इदानीं नियमान् अपि तुभ्यं वक्ष्यामि—तान् शृणु, नारद।

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

तपः स्वाध्यायसन्तोषाः शौचं च हरिपूजनम्; संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्तिताः।

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

चांद्रायणादिव्रतैः यत्र शरीरस्य विशोषणं कृते, तत् साधुभिः ‘तपः’ इति निगदितं, योगसाधनानाम् उत्तमम्॥

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

हे द्विज! प्रणवोपनिषदां तत्त्वं, द्वादशार्णमन्त्रं, अष्टाक्षरमन्त्रं, तथा महावाक्यसमूहं च (अत्रोच्यते)॥

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

जपः स्वाध्यायश्च योगसाधनमुत्तमम् उदितौ। यः स्वाध्यायं त्यजति मूढः, तस्य योगः न सिध्यति॥

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

योगं विनापि स्वाध्यायात् नृणां पापनाशो भवति। स्वाध्यायैः तोष्यमाणाः देवताः हि प्रसीदन्ति॥

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

जपः त्रिविधः प्रोक्तः—वाचिकः, उपांशुः, मानसश्च। त्रिष्वपि, हे विप्रेन्द्र, पूर्वात् पूर्वात् परः परः वरः॥

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

मन्त्रस्य सम्यगुच्चारणं यथा स्फुटाक्षरपदं भवेत्। स वाचिको जपः प्रोक्तः, सर्वयज्ञफलप्रदः॥

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

मन्त्रस्योच्चारणे किंचित् पदात्पदविवेचनम्। स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः, पूर्वस्माद् द्विगुणोऽधिकः॥

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम्। स जपोमानसः प्रोक्तो, योगसिद्धिप्रदायकः॥

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति। तस्मात् स्वाध्यायसंपन्नो लभेत् सर्वान् मनोरथान्॥

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते। संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित्॥

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति; इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति काम एव वर्धते।

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम्; यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः।

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं द्विविधं स्मृतम्; मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम्।

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः, न फलन्ति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत्।

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्म निष्फलम्; तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत्।

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

मृदाभारसहस्रैश्च कुम्भकोटिजलैस्तथा । बहिःशौचं कृतं चापि दुष्टात्मा चाण्डालवत् स्मृतः ॥

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

अन्तःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । स एव दैवतं हन्ति नरकं च प्रपद्यते ॥

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

अन्तःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलङ्कृतः सुराभाण्ड इव शान्तिं न गच्छति ॥

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

मनःशुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान् पुनन्ति तीर्थानि सुराभाण्डमिवापगा ॥

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

वाचा धर्मान् प्रलपति मनसा पापमिच्छति । जानीयात् तं मुनिश्रेष्ठ महापातकिनां वरम् ॥

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

विशुद्धमानसाः ये तु धर्ममात्रमनुत्तमं कुर्वन्ति, तस्य फलमक्षयं सुखदायकं विद्यात्।

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवणपूजनैः यस्य हरिभक्तिर्दृढा, सा हरिपूजा इति गीयते।

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः; एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षो हस्तगत इति विदुः।

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः; सम्यगासनमभ्यसेद् योगसाधनमुत्तमम्।

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौञ्जरे; कौर्मं वज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम्—एतान्यासनानि कीर्तितानि।

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

क्रौञ्चं नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

प्राणो वायुः शरीरस्थः; तस्य आयामो निग्रहश्च प्राणायाम इति कथ्यते। स द्विविधः प्रकीर्तितः॥

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

अगर्भं सगर्भं चेति ध्यानं द्विविधं स्मृतम्। तयोर्द्वितीयः श्रेष्ठः; जयध्यानं विनागर्भं, सगर्भं तदन्वितम्॥

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः शून्यकस्तथा। एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः॥

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

जन्तूनां दक्षिणा नाडी पिङ्गला परिकीर्तिता। सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता॥

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा। तत्राधिदैवतं चन्द्रं जानीहि मुनिसत्तम॥

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

एतयोः उभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाम नाडिका स्मृता। सा अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा, ब्रह्मदैवता-अधिष्ठिता इति ज्ञेया॥

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

वामेन वायुं रेचयेत्; रेचनात् ‘रेचकः’ स्मृतः। ततः दक्षिणेनैव पूरयेत्; पूरणात् ‘पूरकः’ स्मृतः॥

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

स्वदेहपूरितं वायुं निगृह्य न विमुञ्चति। संपूर्णकुम्भवत् तिष्ठेत्; स एव ‘कुम्भकः’ विश्रुतः॥

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

न गृह्णाति न त्यजति वायुमन्तर्बहिः स्थितम्। तदवस्थां ‘शून्यकं’ नाम प्राणायामं विद्धि यथास्थितम्॥

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

शनैः शनैः प्राणो विजेतव्यः मत्तगजेन्द्रवत्। अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः॥

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः। स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः परमं पदमाप्नुयात्॥

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः। समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः॥

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज। प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम्॥

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

अनिर्जितेन्द्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत्। मूढात्मानं च तं विद्यात् ध्यानं चास्य न सिध्यति॥

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि। प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा॥

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

योगेन जितेन्द्रियग्रामः स तानि निगृह्य दृढं हृदि संस्थाप्य, सर्वधातारम् अच्युतं परमात्मानं ध्यायेत् ॥

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्मपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभूषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

अष्टारयुक्ते हृत्सरोजे द्वादशाङ्गुलविस्तृते । तत्राव्यक्तं परात्परतरं विभुं परमात्मानं ध्यायेत् ॥

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

ध्यानं सत्पुरुषैर्निर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता। तादृशं ध्यानं मुहूर्तमात्रं कृत्वापि नरः परं मोक्षं लभते॥

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

ध्यानात् पापानि नश्यन्ति, ध्यानान्मोक्षश्च लभ्यते। ध्यानेन हरिः प्रसीदति, ध्रुवध्यानात् सर्वार्थसाधनम्॥

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

यद्यद्रूपं महाविष्णोः तत्तदेव समाहितः ध्यायेत्। तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्वै मोक्षं ददाति॥

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

ध्यೇये वस्तुनि सत्तम मनोऽचञ्चलं कुर्यात्। यथा ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावश्च निर्भरं नश्यति॥

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

ततो ज्ञानामृतनिषेवणान्निरन्तरममृतत्वं भवति। अनवरतध्यानादभेदप्रतिपादनं च जायते॥

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

सुषुप्तिवत् परमानन्दयुक्तः, उपरतेन्द्रियः; निर्वातदीपवत् स्थिरचित्तः—एषा अवस्था ‘समाधिः’ इति कथ्यते।

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

समाध्यवस्थायां योगी न शृणोति न पश्यति; न जिघ्रति न स्पृशति, सत्तम, न किञ्चिदपि वदति।

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सच्चिदानन्दविग्रहः; सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां अचञ्चलः प्रकाशते।

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

निर्गुणोऽपि परो देवः अज्ञानात् गुणवानिव विभाति; अज्ञाननाशे तु यथापूर्वं स्वस्वरूपे व्यवस्थितः प्रकाशते।

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

परं ज्योतिः अमेयात्मा मायिनां मायावानिव विभाति; तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म पण्डितं प्रकाशयति।

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

स एवैकः, अद्वितीयः, परं ज्योतिः निरञ्जनम्; सर्वभूतानामन्तर्यामितया अन्तःस्थितः॥

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

अणोरणीयान् महतो महीयान् सनातनात्मा अखिलविश्वहेतुः; यं ज्ञानविदां वरिष्ठाः पश्यन्ति परात्परस्मात् परं पवित्रम्॥

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

अकारादिक्षकारान्तवर्णभेदव्यवस्थितः; पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते॥

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

विशुद्धम् अक्षरं नित्यं पूर्णम् आकाशमध्यगम्; आनन्दं निर्मलशान्तं परं ब्रह्मेति गीयते॥

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम्; अविकारम् अजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते॥

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

ध्यानमन्यत् प्रवक्ष्यामि, शृणुष्व मुनिसत्तम। संसारतापतप्तानां नृणां सुधावृष्टिसमं तत्॥

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

प्रणवसंस्थितं परानन्दं नारायणं स्मरेत्। नादरूपमनौपम्यमर्धमात्रोपरिस्थितम्॥

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

अकारो ब्रह्मणो रूपम्, उकारो विष्णुरूपवत्। मकारो रुद्ररूपः स्यादर्धमात्रा परात्मिका॥

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

मात्रास्तिस्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णुशिवाधिपाः। तेषां समुच्चयो विप्र परब्रह्मप्रबोधकः॥

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

वाच्यं परमं ब्रह्म, वाचकः प्रणवः स्मृतः। वाच्यवाचकसम्बन्ध उपचारात्तयोर्द्विजाः॥

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

ये नित्यं प्रणवं जपन्ति ते सर्वपातकैः प्रमुच्यन्ते; तस्य जपाभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं च लभन्ति॥

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकं जपेत्; कोटिसूर्यसमं निर्मलं तेज आत्मनि ध्यायेत्॥

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

शालग्रामशिलारूपं प्रतिमारूपमेव वा; यत् यत् पापहरं वस्तु तत् तद् हृदि चिन्तयेत्॥

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

एतद् वैष्णवं ज्ञानं यत् त्वया कथितं मुनीश्वर; एतद् विदित्वा योगीन्द्रः अपि मोक्षमुत्तमं लभते॥

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

यः समाहितः एतत् शृणुयाद् वा पठेद् वा, स सर्वपापनिर्मुक्तः हरिसालोक्यं प्राप्नुयात्॥