Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)

Verse 1

नारद उवाच । कथं ससर्ज ब्रह्मादीनादिदेवः पुरा विभुः । तन्ममाख्याहि सनक सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् ॥ १ ॥

नारद उवाच—आदिदेवो विभुः पुरा ब्रह्मादीन् कथं ससर्ज? तत् मम आख्याहि सनक, सर्वज्ञोऽसि यतो भवान् ॥

Verse 2

श्रीसनक उवाचा । नारायणोऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः । तेनेदमखिलं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ २ ॥

श्रीसनक उवाच—नारायणोऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः; तेनैवेदं अखिलं जगत् स्थावरजङ्गमं व्याप्तम् ॥

Verse 3

आदिसर्गे महाविष्णुः स्वप्रकाशो जगन्मयः । गुणभेदमधिष्ठाय मूर्त्तित्रिकमवासृजत् ॥ ३ ॥

आदिसर्गे महाविष्णुः स्वयम्प्रकाशो जगन्मयः । गुणभेदानधिष्ठाय मूर्तित्रयमसृजत् ॥

Verse 4

सृष्ट्यर्थं तु पुरा देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । मध्येरुद्राख्यमीथानं जगदन्तकरं मुने ॥ ४ ॥

सृष्ट्यर्थं पुरा देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । मध्याद्रुद्राख्यमीथानं जगदन्तकरं मुनि ॥

Verse 5

पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । तमादिदेवमजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् । केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदूचिरे ॥ ५ ॥

पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । तमादिदेवमजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् । केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदूचिरे ॥

Verse 6

तस्य शक्तिः परा विष्णोर्जगत्कार्यप्रवर्तिनी । भावाभावस्वरुपा सा विद्याविद्येति गीयते ॥ ६ ॥

तस्य शक्तिः परा विष्णोर्जगत्कार्यप्रवर्तिनी । भावाभावस्वरूपा सा विद्याविद्येति गीयते ॥

Verse 7

यदा विश्वं महाविष्णोर्भिन्नत्वेन प्रतीयते । तदा ह्यविद्या संसिद्धा भवेद्दुःखस्य साधनम् ॥ ७ ॥

यदा विश्वं महाविष्णोर्भिन्नत्वेन प्रतीयते । तदा ह्यविद्या संसिद्धा भवेद्दुःखस्य साधनम् ॥

Verse 8

ज्ञातृज्ञेयाद्युपाधिस्ते यदा नश्यति नारद । सर्वैकभावना बुद्धिः सा विद्येत्यभिधीयते ॥ ८ ॥

हे नारद, यदा ज्ञातृ-ज्ञेयाद्युपाधयः नश्यन्ति, तदा सर्वं एकमेव इति या बुद्धिः सर्वैकभावनारूपा, सा एव परा विद्या इति अभिधीयते ॥

Verse 9

एषं माया महाविष्णोर्भिन्ना संसारदायिनी । अभेदबुद्ध्या दृष्टा चेत्संसारक्षयकारिणी ॥ ९ ॥

एषा महाविष्णोः माया भिन्नभावेन दृष्टा संसारदायिनी भवति; अभेदबुद्ध्या तु दृष्टा सती संसारक्षयकारिणी भवति ॥

Verse 10

विष्णुशक्तिसमुद्भूतमेतत्सर्वं चराचरम् । यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गेद्यच्चनेङ्गति ॥ १० ॥

विष्णोः शक्तिसमुद्भूतं इदं सर्वं चराचरम्; यस्मात् न भिन्नं इदं सर्वं, यच्चेङ्गति यच्च न इङ्गति च ॥

Verse 11

उपाधिभिर्यथाकाशो भिन्नत्वेन प्रतीयते । अविद्योपाधियोगेनतथेदमखिलं जगत् ॥ ११ ॥

यथा आकाशः उपाधिभिः भिन्नत्वेन प्रतीयते, तथा अविद्योपाधियोगेन इदं अखिलं जगत् भिन्नं इव प्रतीयते ॥

Verse 12

यथा हरिर्जगद्यापी तस्य शक्तिस्तथा मुने । दाहशक्तिर्यथांगारे स्वाश्रयं व्याप्य तिष्टति ॥ १२ ॥

यथा हरिः जगद्व्यापी, तथा तस्य शक्तिः अपि, हे मुने; यथा अङ्गारे दाहशक्तिः स्वाश्रयं व्याप्य तिष्ठति, तथा सा शक्तिः स्वाधारे व्याप्ता तिष्ठति ॥

Verse 13

उमेति केचिदाहुस्तां शक्तिं लक्ष्मीं तथा परे । भारतीत्यपरे चैनां गिरिजेत्यम्बिकेति च ॥ १३ ॥

केचिदेनाम् ‘उमा’ इति वदन्ति; अपरे ‘शक्तिः’ इति, अन्ये ‘लक्ष्मी’ इति। केचित् ‘भारती’ इति, अपरे ‘गिरिजा’ ‘अम्बिका’ इति च नामभिः स्तुवन्ति॥

Verse 14

दुर्गेति भद्रकालीति चण्डी माहेश्वरीत्यपि । कौमारी वैष्णवी चेति वाराह्येन्द्री च शाम्भवी ॥ १४ ॥

दुर्गा भद्रकाली चण्डी च माहेश्वरीति च स्तूयते। कौमारी वैष्णवी वाराही इन्द्री शाम्भवी चेति नामभिः सा कीर्त्यते॥

Verse 15

ब्राह्मीति विद्याविद्येति मायेति च तथा परे । प्रकृतिश्च परा चेति वदन्ति परमर्षस्यः ॥ १५ ॥

केचिदेनां ‘ब्राह्मी’ इति वदन्ति; अपरे ‘विद्या-अविद्या’ इति। तथा केचित् ‘माया’ इति; परमर्षयश्च ‘प्रकृतिः’ ‘परा’ चेति वर्णयन्ति॥

Verse 16

शेषशक्तिः परा विष्णोर्जगत्सर्गादिकारिणी । व्यक्ताव्यक्तस्वरुपेण जगह्याप्य व्यवस्थिता ॥ १६ ॥

सा विष्णोः शेषशक्तिः परा, जगतः सर्गादिकर्मकारिणी। व्यक्त-अव्यक्तस्वरूपेण जगति सर्वत्र व्याप्य व्यवस्थिताऽस्ति॥

Verse 17

प्रकृतिश्चपुमांश्चैव कालश्चेति विधिस्थितिः । सृष्टिस्थितिविनाशानामेकः कारणतां गतः ॥ १७ ॥

प्रकृतिः पुमांश्च कालश्च—इति विधिस्थितिः। सृष्टि-स्थिति-विनाशानाम् एक एव परतत्त्वं कारणतां गतः॥

Verse 18

येनेदमखिलं जातं ब्रह्मरुपधरेण वै । तस्मात्परतरो देवो नित्यइत्यभिधीयते ॥ १८ ॥

येनैव ब्रह्मरूपधरेणाखिलं जगदिदं सृष्टं, तस्मात् स देवो नित्य इत्युच्यते; तस्मात् परो न कश्चन।

Verse 19

रक्षां करोति यो देवो नित्य इत्यभिधीयते । रक्षां करोति यो देवो जगतां परतः पुमान् ॥ १९ ॥

यो देवो रक्षां करोति स नित्य इत्यभिधीयते; यो जगतां रक्षकः परतः पुमान् स एव परमः।

Verse 20

तस्मात्परतरं यत्तदव्ययं परमं पदम् ॥ २० ॥

तस्मात् परतरं यत् तत् अव्ययं परमं पदम्—तदेव परं धाम।

Verse 21

अक्षरो निर्गुणः शुद्धः परिपूर्णः सनातनः । यः परः कालपुपाख्यो योगिध्येयः परात्परः ॥ २१ ॥

अक्षरो निर्गुणः शुद्धः परिपूर्णः सनातनः; यः परः कालपुनामाख्यो योगिध्येयः परात्परः।

Verse 22

परमात्मा परानन्दः सर्वोपाधिविवर्जितः । ज्ञानैकवेद्यः परमः सञ्चिदानन्दविग्रहः ॥ २२ ॥

परमात्मा परानन्दः सर्वोपाधिविवर्जितः; ज्ञानैकवेद्यः परमः सच्चिदानन्दविग्रहः।

Verse 23

योऽसौ शुद्धोऽपि परमो ह्यहंकारेण संयुतः । देहीति प्रोच्यते मूढैरहोऽज्ञानविडम्बनम् ॥ २३ ॥

योऽसौ परमोऽपि नित्यशुद्धः, अहंकारसंयोगात् मूढैः ‘देही’ इति कथ्यते; अहो, अज्ञानस्यैव विडम्बनम्॥

Verse 24

स देवः परमः शुद्धः सत्त्वदिगुणभेदतः । मूर्तित्रयं समापन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥ २४ ॥

स देवः परमो नित्यशुद्धः; सत्त्वादिगुणभेदेन मूर्तित्रयं समापन्नः, सृष्टि-स्थिति-प्रलयकारणं भवति॥

Verse 25

योऽसौ ब्रह्मा जगत्कर्ता यन्नाभिकमलोद्भवः । स एवानन्दरुपात्मा तस्मान्नास्त्यपरो मुने ॥ २५ ॥

योऽसौ ब्रह्मा जगत्कर्ता, यन्नाभिकमलसम्भवः; स एव आनन्दरूप आत्मा, तस्मात् ततोऽन्यो नास्ति मुने॥

Verse 26

अन्तर्यामी जगद्यापी सर्वसाक्षी निरञ्जनः । भिन्नाभिन्नस्वरुपेण स्थितो वै परमेश्वरः ॥ २६ ॥

अन्तर्यामी जगद्व्यापी सर्वसाक्षी निरञ्जनः; भिन्नाभिन्नस्वरूपेण स्थितः स वै परमेश्वरः॥

Verse 27

यस्य शक्तिर्महामाया जगद्विश्त्रम्भधारिणी । विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात्प्रकृतिः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥

यस्य शक्तिर्महामाया जगद्विस्तारधारिणी; विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात् सा प्रकृतिरिति बुधैः प्रोच्यते॥

Verse 28

आदिसर्गे महाविष्णोर्लोकान्कर्त्तुं समुद्यतः । प्रकृतिः पुरुषश्चेति कालश्चेति त्रिधा भवेत् ॥ २८ ॥

आदिसर्गे महाविष्णुः लोकान् स्रष्टुं समुद्यतः; तदा सृष्टिक्रमः त्रिधा—प्रकृतिः पुरुषश्चैव कालश्चेति प्रकीर्त्यते।

Verse 29

पश्यन्ति भावितात्मानो यं ब्रह्मत्यभिसंज्ञितम् । शुद्धं यत्परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २९ ॥

भावितात्मानः शुद्धचित्ताः यं ब्रह्मेति अभिसंज्ञितं पश्यन्ति; यत् शुद्धं परमं धाम, तदेव विष्णोः परमं पदम्।

Verse 30

एवं शुद्धोऽक्षरोऽनन्तः कालरुपी महेश्वरः । गुणरुपीगुणाधारोजगतामादिकृद्विभुः ॥ ३० ॥

एवं स शुद्धोऽक्षरोऽनन्तः कालरूपी महेश्वरः; गुणरूपो गुणाधारो जगतामादिकृद्विभुः।

Verse 31

प्रकृतिः क्षोभमापन्ना पुरुषाख्ये जगद्गुरौ । महान्प्रादुरभूद्धुद्धिस्ततोऽहं समवर्त्तत ॥ ३१ ॥

प्रकृतिः क्षोभमापन्ना पुरुषाख्ये जगद्गुरौ; महान् प्रादुरभूत्, ततो बुद्धिः, बुद्धेः अहं समवर्तत।

Verse 32

अहंकाराश्च सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तन्मात्रेभ्यो हि जातानि भूतानि जगतः कृते ॥ ३२ ॥

अहंकारात् सूक्ष्माणि तन्मात्राणि इन्द्रियाणि च जायन्ते; तन्मात्रेभ्यः पुनर्भूतानि जगतः कृते प्रजायन्ते।

Verse 33

आकाशवाय्वग्रिजलभूमयोऽब्जभवात्मज । यथाक्रमं कारणतामेकैकस्योपयान्ति च ॥ ३३ ॥

आकाशवाय्वग्निजलभूमयोऽब्जभवात्मज । यथाक्रमं परस्परस्य कारणतामेकैकशः प्राप्नुवन्ति ॥ ३३ ॥

Verse 34

ततो ब्रह्या जगद्धाता तामसानसृजत्प्रभुः । तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून्पशुपक्षिमृगादिकान् ॥ ३४ ॥

ततो ब्रह्मा जगद्धाता तामसान् ससृजे प्रभुः । तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून् पशुपक्षिमृगादिकान् ॥ ३४ ॥

Verse 35

तमप्यसाधकं मत्वा देवसर्गं सनातनात् । ततोवैमानुषं सर्गं कल्पयामास पव्मजः ॥ ३५ ॥

तमप्यसाधकं मत्वा देवसर्गं सनातनात् । ततो वै मानुषं सर्गं कल्पयामास पद्मजः ॥ ३५ ॥

Verse 36

ततो दक्षादिकान्पुत्रान्सृष्टिसाधनतत्परान् । एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३६ ॥

ततो दक्षादिकान् पुत्रान् सृष्टिसाधनतत्परान् । एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३६ ॥

Verse 37

भुर्भुवश्च तथा स्वश्च महश्वैव जनस्तथा । तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः ॥ ३७ ॥

भूर्भुवश्च तथा स्वश्च महश्चैव जनस्तथा । तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः ॥ ३७ ॥

Verse 38

अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् । महातलं च विप्रेन्द्र ततोऽधच्च रसातलम् ॥ ३८ ॥

अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् । महातलं च विप्रेन्द्र ततोऽधश्च रसातलम् ॥

Verse 39

पातालं चेति सप्तैव पातालानि क्रमादधः । एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान् ॥ ३९ ॥

पातालं चेति सप्तैव पातालानि क्रमादधः । एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान् ॥

Verse 40

कुलाचलान्नदीश्चासौ तत्तल्लोकनिवासिनाम् । वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत् ॥ ४० ॥

कुलाचलान्नदीश्चासौ तत्तल्लोकनिवासिनाम् । वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत् ॥

Verse 41

भूतले मध्यगो मेरुः सर्वदेवसमाश्रयः । लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सत्प सागराः ॥ ४१ ॥

भूतले मध्यगो मेरुः सर्वदेवसमाश्रयः । लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सप्त सागराः ॥

Verse 42

द्वीपाश्च सप्त विप्रेन्द्र द्वीपे कुलाचलाः । बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः ॥ ४२ ॥

द्वीपाश्च सप्त विप्रेन्द्र द्वीपे कुलाचलाः । बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः ॥

Verse 43

जम्बूप्लक्षाभिधानौ च शाल्मलश्च कुशस्तथा । क्रौञ्चशाकौ पुष्करश्च ते सर्वे देवभूमयः ॥ ४३ ॥

जम्बूद्वीपः प्लक्षाभिधो द्वीपश्च शाल्मलः कुश एव च । क्रौञ्चः शाकः पुष्करश्च—ते सर्वे देवभूमयः ॥

Verse 44

एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सत्पसत्पभिरावृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः समम् ॥ ४४ ॥

एते द्वीपाः समुद्रैस्तु परितः परितोऽवृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः क्रमात् ॥

Verse 45

एते द्वीपाः समुद्राश्च पूर्वस्मादुत्तशेत्तराः । ज्ञेया द्विगुणविस्तरा लोकालोकाञ्च पर्वतात् ॥ ४५ ॥

एते द्वीपाः समुद्राश्च पूर्वस्मादुत्तरत्तराः । द्विगुणविस्तरा ज्ञेया लोकालोकाचलावधि ॥

Verse 46

क्षारोदधेरुपत्तरं यद्धि माद्रेश्चैव दक्षिणाम् । ज्ञेयं तद्भारतं वर्षं सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ४६ ॥

क्षारोदधेरुत्तरतो यच्च माद्राचलदक्षिणम् । तद्भारतं वर्षं ज्ञेयं सर्वकर्मफलप्रदम् ॥

Verse 47

अत्र कर्माणि कुर्वन्ति त्रिविधानि तु नारद । तत्फलं भुज्यते चैव भोगभूमिष्वनुक्रमात् ॥ ४७ ॥

अत्र कर्माणि कुर्वन्ति त्रिविधानि तु नारद । तत्फलं भुज्यते चैव भोगभूमिष्वनुक्रमात् ॥

Verse 48

भारते तु कृतं कर्म शुभं वाशुभमेव च । तत्फलं क्षयि विप्रेन्द्र भुज्यतेऽन्यत्रजन्तुभिः ॥ ४८ ॥

भारते तु कृतं कर्म शुभं वाशुभमेव च । तत्फलं क्षयि विप्रेन्द्र भुज्यतेऽन्यत्रजन्तुभिः ॥

Verse 49

अद्यापि देवा इच्छन्ति जन्म भारतभूतले । संचितं सुमहत्पुण्यमक्षय्यममलं शुभम् ॥ ४९ ॥

अद्यापि देवा इच्छन्ति जन्म भारतभूतले । संचितं सुमहत्पुण्यमक्षय्यममलं शुभम् ॥

Verse 50

कदा लभामहे जन्म वर्षभारतभूमिषु । कदा पुण्येन महता यास्याम परमं पदम् ॥ ५० ॥

कदा लभामहे जन्म वर्षभारतभूमिषु । कदा पुण्येन महता यास्याम परमं पदम् ॥

Verse 51

दानैर्वाविविधैर्यज्ञैस्तपोभिर्वाथवा हरिम् । जगदीशंसमेष्यामो नित्यानन्दमनामयम् ॥ ५१ ॥

दानैर्वाविविधैर्यज्ञैस्तपोभिर्वाथवा हरिम् । जगदीशंसमेष्यामो नित्यानन्दमनामयम् ॥

Verse 52

यो भारतभुवं प्राप्य विष्णुपूजापरो भवेत् । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति त्रिषु लोकेषु नारद ॥ ५२ ॥

यो भारतभुवं प्राप्य विष्णुपूजापरो भवेत् । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति त्रिषु लोकेषु नारद ॥

Verse 53

हरिकीर्तनशीलो वा तद्भक्तानां प्रियोऽपि वा । शुक्षषुर्वापि महतः सवेद्यो दिविजैरपि ॥ ५३ ॥

हरिकीर्तनशीलो वा हरिभक्तप्रियः पुमान् । बाह्यतः कृशदीनोऽपि स महात्मा दिवौकसामपि ज्ञेयः पूज्यश्च ॥

Verse 54

हरिपूजारतो नित्यं भक्तः पूजास्तोऽषि वा । भक्तोच्छिष्टान्नसेवी च याति विष्णोः परं पदम् ॥ ५४ ॥

हरिपूजारतो नित्यं भक्तः पूजास्थितोऽपि वा । भक्तोच्छिष्टान्नसेवी च विष्णोः परमं पदं याति ॥

Verse 55

नारायणेति कृष्णेति वासुदेवेति यो वदेत् । अहिंसादिपरः शन्तः सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ५५ ॥

नारायणेति कृष्णेति वासुदेवेति यो वदेत् । अहिंसादिगुणोपेतः शान्तः सोऽपि सुरोत्तमैर्वन्द्यः ॥

Verse 56

शिवेति नीलकण्ठेति शङ्करेतिच यः स्मरेत् । सर्वभूतहितो नित्यं सोऽभ्यर्च्यो दिविजैः स्मृतः ॥ ५६ ॥

शिवेति नीलकण्ठेति शङ्करेति च यः स्मरेत् । स नित्यं सर्वभूतहितः स्यात् दिविजैः पूज्य इति स्मृतः ॥

Verse 57

गुरुभक्तः शिवध्यानी स्वाश्रमाचारतत्परः । अनसूयुःशुचिर्दक्षो यः सोऽप्यर्च्यःसुरेश्वरैः ॥ ५७ ॥

गुरुभक्तः शिवध्यानी स्वाश्रमाचारतत्परः । अनसूयुः शुचिर्दक्षः स सुरेश्वरैरप्यर्च्यः ॥

Verse 58

ब्राह्यणानां हितकरः श्रध्दावान्वर्णधर्मयोः । वेदवादरतो नित्यं स ज्ञेयः पङ्किपावनः ॥ ५८ ॥

यो ब्राह्मणानां हितकारी वर्णधर्मेषु श्रद्धावान् । वेदवादाध्ययनरतो नित्यं स पङ्क्तिपावनः ॥

Verse 59

अभेददर्शी देवेशे नारायणशिवात्मके । सर्वं यो ब्रह्मण नित्यमस्मदादिषु का कथा ॥ ५९ ॥

देवेशे नारायणशिवात्मके योऽभेददर्शी सदा । सर्वं ब्रह्मेति नित्यं पश्यन् अस्मदादिषु का कथा ॥

Verse 60

गोषु क्षान्तो ब्रह्मचारी परनिंदाविवर्जितः । अपरिग्रहशी लश्च देवपूज्यः स नारद ॥ ६० ॥

गोषु क्षान्तो ब्रह्मचारी परनिन्दाविवर्जितः । अपरिग्रहशीलश्च देवपूज्यः स नारद ॥

Verse 61

स्तेयादिदोषविमुखः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । परोपकारनिरतः पूजनीयः सुरासुरैः ॥ ६१ ॥

स्तेयादिदोषविमुखः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । परोपकारनिरतः पूजनीयः सुरासुरैः ॥

Verse 62

वेदार्थश्रवणे बुद्धिः पुराणश्रवणे तथा । सत्संगेऽपि च यस्यास्ति सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ६२ ॥

वेदार્થश्रवणे बुद्धिः पुराणश्रवणे तथा । सत्सङ्गेऽपि च यस्यास्ति सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥

Verse 63

एवमादीन्यनेकानि कर्माणि श्रद्धयान्वितः । करोति भारते वर्षे संबन्धोऽस्माभिरेव च ॥ ६३ ॥

एवं श्रद्धासमन्वितो जनो भारते वर्षेऽनेकानि कर्माणि विधिवत् करोति; तस्य च सत्यः सम्बन्धोऽस्माभिरेव—गुरु-परम्परया—सम्यग् प्रतिष्ठते॥

Verse 64

एतेष्वन्यतमो विप्रमात्मानं नारभेत्तु यः । स एव दुष्कृतिर्मूढो नास्त्यन्योऽस्मादचेतनः ॥ ६४ ॥

एतेष्वन्यतमं मार्गं नात्मानं यः प्रवर्तयेत्, हे विप्र; स एव दुष्कृतकारी मूढो, नास्त्यस्मादधिकमचेतनः॥

Verse 65

संप्राप्य भारते जन्म सत्कर्म सुपराङ्मुखः । पीयूषकलशं सुक्त्वा विषभाण्डमुपाश्रितः ॥ ६५ ॥

भारते जन्म संप्राप्य यः सत्कर्मभ्यः पराङ्मुखः; स पीयूषकलशं त्यक्त्वा विषभाण्डमुपाश्रित इव॥

Verse 66

श्रुतिस्मृत्युदितैर्द्धर्मैर्नात्मानं पावयेत्तु यः । स एवात्मविधाती स्यात्पापिनामग्रणीर्मुने ॥ ६६ ॥

श्रुतिस्मृत्युदितैर्धर्मैर्नात्मानं यः पावयेत्; स एवात्मविधाता स्यात्, पापिनामग्रणीर्मुने॥

Verse 67

कर्मभूमिं समासाद्य यो न धर्मं समाचरेत् । स च सर्वाधमः प्रोक्तो वेदविद्भिर्मुनीश्वर ॥ ६७ ॥

कर्मभूमिं समासाद्य यो न धर्मं समाचरेत्; स सर्वाधम इति प्रोक्तो वेदविद्भिर्मुनीश्वर॥

Verse 68

शुभं कर्म समुत्सृज्य दुष्कर्माणि करोति यः । कामधेनुं परित्यज्य अर्कक्षीरं सं मार्गति ॥ ६८ ॥

यः शुभं कर्म समुत्सृज्य दुष्कर्माणि करोति, स कामधेनुं परित्यज्य अर्कक्षीरं मार्गयति इव मूढः॥

Verse 69

एवं भारतभूभागं प्रशंसन्ति दिवौकसः । ब्रह्माद्या अपि विप्रेन्द्र स्वभोगक्षयभीरवः ॥ ६९ ॥

एवं भारतभूभागं दिवौकसः प्रशंसन्ति; हे विप्रेन्द्र, ब्रह्माद्या अपि स्वभोगक्षयभीरवः तमेव स्तुवन्ति॥

Verse 70

तस्मात्पुण्यतमं ज्ञेयं भारतं वर्षमुत्तमम् । देवानां दुर्लभं वापि सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ७० ॥

तस्मात् भारतं वर्षमुत्तमं पुण्यतमं ज्ञेयम्; देवानामपि दुर्लभं, सर्वकर्मफलप्रदम्॥

Verse 71

अस्मिन्पुण्ये च भूभागे यस्तु सत्कर्मसूद्यतः । न तस्य सदृशं कश्चित्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ७१ ॥

अस्मिन् पुण्ये भूभागे यः सत्कर्मसु उद्यतः, तस्य सदृशः कश्चित् त्रिषु लोकेषु न विद्यते॥

Verse 72

अस्मिञ्जातो नरो यस्तु स्वंकर्मक्षपणोद्यतः । नररुपपरिच्छन्नः स हरिर्नात्र संशयः ॥ ७२ ॥

अस्मिञ्जातो नरो यः स्वकर्मक्षपणोद्यतः, नररूपपरिच्छन्नः स हरिरेव नात्र संशयः॥

Verse 73

परं लोकफलं प्रेप्सुः किर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः । निवेद्य हरये भक्त्या तत्फलं ह्यक्षयं स्मृतम् ॥ ७३ ॥

परलोकस्य परं फलं प्रेप्सुः कर्माण्यतन्द्रितः कुर्यात्। भक्त्या हरये निवेद्य तत्फलं ह्यक्षयम् इति स्मृतम्॥

Verse 74

विरागी चेत्कर्मफलेष्वपि किंचित्र कारयेत् । अर्पयेत्सुकृतं कर्म प्रीयतामितिं मे हरिः ॥ ७४ ॥

विरागी चेत् कर्मफलेष्वपि किंचित् कारयेत्। सुकृतं कर्म हरयेऽर्पयेत—“प्रीयतामिति मे हरिः”॥

Verse 75

आब्रह्यभुवनाल्लोकाः पुनरुत्पत्तिदायकाः । फलागृध्नुः कर्मणां तत्प्रात्प्रोति परमं पदम् ॥ ७५ ॥

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरुत्पत्तिहेतवः। फलागृध्नुः कर्मकृत् तु प्राप्नोति परमं पदम्॥

Verse 76

वेदोदितानि कर्माणि कुर्यादीश्वरतुष्टये । यथाश्रमं त्यक्तुकामः प्रान्पोति पदमव्ययम् ॥ ७६ ॥

वेदोक्तानि कर्माणि कुर्याद् ईश्वरतुष्टये। यथाश्रमं त्यक्तुकामः प्राप्नोति पदमव्ययम्॥

Verse 77

निष्कामो वा सकामो वा कुर्यात्कर्म यथाविधि । स्वाश्रमाचारशून्यश्च पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ ७७ ॥

निष्कामो वा सकामो वा कुर्यात् कर्म यथाविधि। स्वाश्रमाचारशून्यश्च पतितः प्रोच्यते बुधैः॥

Verse 78

सदाचारपरो विप्रो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा । तस्य विष्णुश्च तुष्टः स्याद्भक्तियुक्तस्य नारद ॥ ७८ ॥

सदाचारपरः विप्रः ब्रह्मतेजसा वर्धते; भक्तियुक्तस्य तस्य विष्णुः तुष्टो भवति, हे नारद।

Verse 79

भारते जन्म संप्राप्य नात्मानं तारयेतु यः । पच्यते निरये धोरे स त्वाचन्द्रार्कतारकम् ॥ ७९ ॥

भारते जन्म लब्ध्वा यो न आत्मानं तारयितुं प्रयतते, स चन्द्रार्कतारकावधि घोरे निरये पच्यते।

Verse 80

वासदेवपरो धर्मो वासुदेवपरं तपः । वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरा गतिः ॥ ८० ॥

वासुदेवपरः धर्मः, वासुदेवपरं तपः; वासुदेवपरं ज्ञानं, वासुदेवपरा गतिः।

Verse 81

वासुदेवात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८१ ॥

वासुदेवात्मकं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्; आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तस्मादन्यन्न विद्यते।

Verse 82

स एव धाता त्रिपुरान्तकश्च स एव देवासुरयज्ञरुपः । स एवब्रह्माण्डमिदं ततोऽन्यन्न किंचिदस्ति व्यतिरिक्तरुपम् ॥ ८२ ॥

स एव धाता त्रिपुरान्तकश्च, स एव देवासुरयज्ञरूपः; स एव ब्रह्माण्डमिदं, ततोऽन्यत् किंचिदपि नास्ति व्यतिरिक्तरूपम्।

Verse 83

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मादणीयान्नतथा महीयान् । व्यात्पं हि तेनेदमिदं विचित्रं तं देवदेवं प्रणमेत्समीङ्यम् ॥ ८३ ॥

यस्मात् परं न किञ्चिदस्ति, यस्माच्चान्यत् न विद्यते; स सूक्ष्मातिसूक्ष्मो न केवलं महत्तमः। तेनैवेदं विचित्रं जगत् सर्वतः व्याप्तम्; तं देवदेवं, समीङ्यं, प्रणमेत्।

Verse 84

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सृष्टिभरतखण्डप्राशस्त्यभूगोलानां वर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सृष्टिवर्णनं भारतखण्डप्राशस्त्यं भूगोलवर्णनं च नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः।