Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna
नारदः पृच्छति—कथं दावाग्निः अदितिं न ददाह? सनकः कथयति—हरिभक्तिः जनं देशं च पावयति; तत्र आपदः, व्याधयः, चौराः, दुष्टभूतादयश्च न प्रभवन्ति। विष्णुरदितेः पुरतः प्रादुर्भूय वरान् ददाति; सा निरगुण-सगुणपरत्वं, विश्वरूपं, वेदमयत्वं, शिवैक्यं च वर्णयन्ती विस्तीर्णं स्तोत्रं जपति। भगवान् तस्याः पुत्रत्वं प्रतिजानाति, ये ‘तं वहन्ति’ तेषां लक्षणानि शिक्षयति—अहिंसा, सत्यं, पतिव्रत/निष्ठा, गुरुपूजा, तीर्थाभिरुचिः, तुलसीसेवा, नामसङ्कीर्तनं, गोसंरक्षणं च। अदितिर्वामनं जनयति; कश्यपः स्तौति। बलिसोमयागे शुक्रः दाननिषेधं करोति; बलिः विष्णवे दानधर्मं दृढयति। वामनः त्रिपदभूमिं याचते, वैराग्यं अन्तर्हित-अन्तर्यामितत्त्वं च उपदिश्य भूदानमाहात्म्यं दीर्घं प्रवर्तयति—भद्रमती-सुघोषोपाख्यानं, फलभेदक्रमं च। ततः भगवान् विराट् भूत्वा लोकान् मिमीत, ब्रह्माण्डं भित्त्वा पादोदकात् गङ्गां जनयति; बलिः बद्धोऽपि रसातलं प्राप्य विष्णुं द्वारपालं लभते। अन्ते गङ्गामाहात्म्यं, एतत्कथाश्रवणपुण्यं च प्रशंस्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम । स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात् ॥ १ ॥
नारद उवाच—अहो भ्रातः, त्वया मम यदिदं प्रोक्तं तदत्यद्भुतमेव। स वह्निरदितिं विमुच्य कथं तान् क्षणादेव ददाह?
Verse 2
वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम् । परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः ॥ २ ॥
अदितेर्महासत्त्वं वद, यद्विशेषादाश्चर्यकारणम्। परोपदेशनिरताः सज्जना मुनीश्वराः सदा भवन्ति।
Verse 3
सनक उवाच । श्रृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम् । हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम् ॥ ३ ॥
सनक उवाच—शृणु नारद, हरिभक्तिरतात्मनां माहात्म्यम्। हरिध्यानपरान् साधून् कः समर्थः प्रबाधितुम्?
Verse 4
हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः । देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टंति सत्तमाः ॥ ४ ॥
यत्र हरिभक्तिपरः, तत्रैव ब्रह्मा हरिः शिवश्च। तत्र देवाः सिद्धा मुनीश्वराश्च सत्तमाः नित्यं तिष्ठन्ति।
Verse 5
हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम् । हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम् ॥ ५ ॥
महाभाग, शान्तचेतसां हृदये हरिरास्ते। हरिनामपराणां च, किं पुनर्ध्यानरतात्मनाम्?
Verse 6
शिवपूजारतो वाऽपि विष्णुपूजापरोऽपि वा । यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः ॥ ६ ॥
शिवपूजापरः स्याद्वा विष्णुपूजापरोऽपि वा। यत्र स भक्तः तिष्ठति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वदेवताश्च निवसन्ति॥
Verse 7
यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते । राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि ॥ ७ ॥
यत्र विष्णोः पूजापरः स्यात् तत्र वह्निर्न बाधते। न राजा न च तस्कराः, न व्याधयः सन्ति तत्र हि॥
Verse 8
प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा । डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्तेऽच्युतार्चकम् ॥ ८ ॥
प्रेतपिशाचकूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा। डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्तेऽच्युतार्चकम्॥
Verse 9
परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः । नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः ॥ ९ ॥
परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः। नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः॥
Verse 10
जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः । यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः ॥ १० ॥
जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः। यत्र तिष्ठति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः॥
Verse 11
निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः । तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ॥ ११ ॥
निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र योगिनः तिष्ठन्ति, तत्रैव सर्वश्रेयांसि सन्ति; स एव देशः तीर्थं, स एव तपोवनं भवति ॥
Verse 12
यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः । स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते ॥ १२ ॥
यन्नामोच्चारणमात्रेण सर्वे उपद्रवाः नश्यन्ति; स्तोत्रैः वा अर्हणाभिः वा एवम् सति, ध्यानेन किमु न कथ्यते ॥
Verse 13
एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम् । सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिरक्षिता ॥ १३ ॥
एवं तेनाग्निना, विप्र, सासुरकाननं दग्धम्; अदितिः तु न दग्धा, विष्णुचक्रेणाभिरक्षिता ॥
Verse 14
ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः । प्रादुरासीत्समीपेऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १४ ॥
ततः प्रसन्नवदनः पद्मपत्रायतेक्षणः, शङ्खचक्रगदाधरः प्रभुः अस्याः समीपे प्रादुरासीत् ॥
Verse 15
ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः । स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम् ॥ १५ ॥
ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभया दीङ्मुखं भाषयन्, पुण्येन करेण स्पृशन्, कश्यपवल्लभां प्राह ॥
Verse 16
श्रीभगवाननवाच । देवमातः प्रसन्नोऽस्मि तपसाराधितस्त्वया । चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविष्यति न संशयः ॥ १६ ॥
श्रीभगवानुवाच । देवमातः, तव तपसा आराधितोऽहं प्रसन्नोऽस्मि । चिरं श्रान्तासि; भद्रं ते भविष्यति, न संशयः ॥
Verse 17
वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते । मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति ॥ १७ ॥
वरं वरय; दास्यामि यत्ते मनसि रोचते । मा भैः, भद्रे महाभागे; ध्रुवं श्रेयो भविष्यति ॥
Verse 18
इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा । तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम् ॥ १८ ॥
इत्युक्ता देवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा । प्रणिपत्यैनं तुष्टाव सर्वलोकसुखावहम् ॥
Verse 19
अदितिरुवाच । नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना । सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण ॥ १९ ॥
अदितिरुवाच । नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिन् जनार्दन । सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण ॥
Verse 20
नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने । सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ २० ॥
नमस्ते बहुपरूपायारूपाय च महात्मने । सर्वैकरूपरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥
Verse 21
नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे । सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने ॥ २१ ॥
नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानस्वरूपिणे । सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने ॥
Verse 22
यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः । तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये ॥ २२ ॥
यस्यावताररूपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः । तमादिपुरुषं देवं नमाम्यर्थसिद्धये ॥
Verse 23
श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः । तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम् ॥ २३ ॥
श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः । तं नमामि जगद्धेतुं समं चाप्यमायिनम् ॥
Verse 24
यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् । जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम् ॥ २४ ॥
यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् । जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दे सर्ववन्दितम् ॥
Verse 25
यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः । अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम् ॥ २५ ॥
यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः । अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम् ॥
Verse 26
यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः । अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम् ॥ २६ ॥
यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न यथावत् विदुः, स तु भक्तानाम् अत्यन्तसमीपः सदा भक्तसङ्गी; तं भक्तसंगिनं वन्दे।
Verse 27
यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः । करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम् ॥ २७ ॥
यो देवः त्यक्तसङ्गानां शान्तानां करुणार्णवः, स हि आत्मनः सङ्गं करोति; तं सङ्गवर्जितं देवं वन्दे।
Verse 28
यज्ञेश्वरं यज्ञकर्म यज्ञकर्मसु निष्टितम् । नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम् ॥ २८ ॥
यज्ञेश्वरं यज्ञकर्मस्वरूपं यज्ञकर्मसु निष्टितम्; यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकं तं नमामि।
Verse 29
अजामिलोऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु । प्राप्तवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम् ॥ २९ ॥
अजामिलोऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु परमं धाम प्राप्तवान्; तं लोकसाक्षिणं वन्दे।
Verse 30
हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः । इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम् ॥ ३० ॥
हरिरूपी महादेवः शिवरूपी जनार्दनः; इति यो लोकनेता स जगद्गुरुं तं नमामि।
Verse 31
ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः । न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम् ॥ ३१ ॥
ब्रह्मादयः अपि देवेशाः यन्मायापाशयन्त्रिताः । न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम् ॥
Verse 32
ह्यत्पह्मस्थोऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते । प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम् ॥ ३२ ॥
हृत्पद्मस्थोऽपि अयोग्यानां दूरस्थ इव भासते । प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम् ॥
Verse 33
यन्मु खाद्ब्राह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियोऽजनि । ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥ ३३ ॥
यन्मुखाद् ब्राह्मणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियोऽजनि । ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पाद्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥
Verse 34
मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः । मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ ३४ ॥
मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः । मुखादग्निस्तथेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥
Verse 35
ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने । षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः ॥ ३५ ॥
ऋग्यजुःसामरूपाय सत्यस्वरगतात्मने । षडङ्गरूपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः ॥
Verse 36
त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः । त्वमग्निर्निर्ऋतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः ॥ ३६ ॥
त्वमेवेन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः । त्वमग्निर्निरृतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः ॥
Verse 37
देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः । गिरयः सिद्धगंधर्वानद्यो भूमिश्च सागराः ॥ ३७ ॥
देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः । गिरयः सिद्धगन्धर्वा नद्यः भूमिश्च सागराः ॥
Verse 38
त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः । त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः । त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमोऽस्तु ते ॥
Verse 39
अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह । दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन ॥ ३९ ॥
अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह । दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन ॥
Verse 40
इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी ॥ ४० ॥
इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी ॥
Verse 41
अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण । अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम् ॥ ४१ ॥
अनुग्राह्योऽस्मि देवेश त्वया सर्वादिकारण । अकण्टकां श्रियं देहि मत्सुतानां दिवौकसाम् ॥
Verse 42
अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर । अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो ॥ ४२ ॥
अन्तर्यामी जगद्रूप सर्वज्ञ परमेश्वर । अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो ॥
Verse 43
तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते । वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता ॥ ४३ ॥
तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते । वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता ॥
Verse 44
तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्तेऽपि सुता मम । तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर ॥ ४४ ॥
तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्तेऽपि सुता मम । तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर ॥
Verse 45
इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः । उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात् ॥ ४५ ॥
इत्युक्तो देवदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः । उवाच हर्षयन् विप्रं देवमातरमादरात् ॥
Verse 46
श्रीभगवानुवाच । प्रीतोऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम् । यतः सपत्निपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम् ॥ ४६ ॥
श्रीभगवानुवाच— प्रीतोऽस्मि देवि; भद्रं ते। अहं हि तव सुतो भविष्यामि; यतः सपत्निपुत्रेषु, देवि, वात्सल्यं दुर्लभम्॥
Verse 47
त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये । तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन ॥ ४७ ॥
त्वया कृतं यत् स्तोत्रं, ये नराः पठन्ति तत्। तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन॥
Verse 48
त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते । न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः ॥ ४८ ॥
स्वात्मजे वा अन्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते। न तस्य पुत्रशोकः स्यात्; एष धर्मः सनातनः॥
Verse 49
अदितिरुवाच । ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम् । असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम् ॥ ४९ ॥
अदितिरुवाच— तान् वोढुं क्षम देव; त्वम् आद्यपुरुषः परः। असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम्॥
Verse 50
यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः । तमहं देवदेवेशं धारयामि कथं प्रभो ॥ ५० ॥
यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः। तं देवदेवेशं कथं धारयामि प्रभो॥
Verse 51
अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम् । धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम् ॥ ५१ ॥
हे देव पुरुषोत्तम! अणोरणीयांसम् अजं परात्परतरं प्रभुम् त्वामहं कथं मनसि धारयामि?
Verse 52
महापातकयुक्तोऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः । मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति ॥ ५२ ॥
महापातकयुक्तोऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः मुच्यते; स देवः कथं ग्राम्येषु जनिमर्हति?
Verse 53
यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो । तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम् ॥ ५३ ॥
यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो प्रसिद्धाः; तथायमपि तव विश्वेश चेष्टितं को वेद?
Verse 54
त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा । त्वामेव चिंतये देव यथेच्छासि तथा कुरु ॥ ५४ ॥
त्वत्पादपद्मप्रणता त्वन्नामस्मृतितत्परा; त्वामेव चिन्तये देव, यथेच्छसि तथा कुरु।
Verse 55
सनक उवाच । तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५५ ॥
सनक उवाच—तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः; देवमातुः अभयं दत्त्वा इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 56
श्रीभगवानुवाच । सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः । तथापि श्रृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे ॥ ५६ ॥
श्रीभगवानुवाच—सत्यमेवोक्तं महाभागे त्वया; अत्र संशयो नास्ति। तथापि शृणु शुभे, गुह्यादपि गुह्यतरं तत्त्वं वक्ष्यामि॥
Verse 57
रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः । वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः ॥ ५७ ॥
ये मद्भक्ता रागद्वेषविहीनाः, मदेकपरायणाः, विनीताः, निरसूयाः, अदाम्भिकाश्च—ते मां हृदि सततं वहन्ति॥
Verse 58
परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः । मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम् ॥ ५८ ॥
परोपतापविमुखाः, शिवभक्तिपरायणाः, मत्कथाश्रवणासक्ताश्च—ते हि मां अन्तःकरणे सततं वहन्ति॥
Verse 59
पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः । वहन्ति सततं देवि स्त्रियोऽपि त्यक्तप्रत्सराः ॥ ५९ ॥
पतिव्रताः पतिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः, कलहदोषत्यागिन्यः स्त्रियोऽपि, देवि, सततं धर्मं वहन्ति॥
Verse 60
मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तोऽतिथिप्रियः । हितकृद्बाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा ॥ ६० ॥
यो मातापित्रोः शुश्रूषुः, गुरुभक्तः, अतिथिप्रियः, ब्राह्मणानां हितकृच्च—स मां सर्वदा वहति॥
Verse 61
पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा । लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम् ॥ ६१ ॥
पुण्यतीर्थेषु नित्यं रताः, सत्सङ्गे निरतास्तथा। लोकानुग्रहशीलाश्च, ते सततं मां स्वहृदि वहन्ति॥
Verse 62
परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः । नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा ॥ ६२ ॥
परोपद्रवनिवृत्ताः परद्रव्ये पराङ्मुखाः। परस्त्रीषु विरक्ताश्च, ते मां सदा वहन्ति च॥
Verse 63
तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः । गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते ॥ ६३ ॥
तुलस्युपासनासक्ताः सदा नामपरायणाः। गोरक्षणपराश्चैव, ते सततं मां वहन्ति॥
Verse 64
प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा । अन्नोदकप्रदातारो वहंति सततं हि माम् ॥ ६४ ॥
प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा। अन्नोदकप्रदातारः, ते हि सततं मां वहन्ति॥
Verse 65
त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता । संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम् ॥ ६५ ॥
त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता। अतः पुत्रीभावं प्राप्य, तव मनोरथं साधयिष्यामि॥
Verse 66
इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम् । दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे ॥ ६६ ॥
इत्युक्त्वा देवदेवेशो ह्यदितिं देवमातरम् । स्वकण्ठस्थितमालां तस्यै दत्त्वाभयं प्रदाय तिरोदधे ॥
Verse 67
सा तु संहृष्टमनसा देवसूर्दक्षनन्दिनी । प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थानमाव्रजत् ॥ ६७ ॥
सा तु संहृष्टमनसा देवसूर्दक्षनन्दिनी । प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थानमाव्रजत् ॥
Verse 68
ततोऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता । असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ६८ ॥
ततोऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता । असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥
Verse 69
शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम् ॥ ६९ ॥
शङ्खचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम् ॥
Verse 70
सहस्त्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् । सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम् ॥ ७० ॥
सहस्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् । सर्वाभरणसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिं ध्यायेत् ॥
Verse 71
स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम् । आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः । प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ७१ ॥
स्तुत्यं मुनिगणैः सहितं सर्वलोकैकनायकं हरिमाविर्भूतं विज्ञाय कश्यपो हर्षविह्वलः । प्रणम्य प्राञ्जलिर्भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥
Verse 72
कश्यप उवाच । नमोनमस्तेऽखिलकारणाय नमोनमस्तेऽखइलपालकाय । नमोनमस्तेऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय ॥ ७२ ॥
कश्यप उवाच । नमो नमस्तेऽखिलकारणाय नमो नमस्तेऽखिलपालकाय । नमो नमस्तेऽमरनायकाय नमो नमो दैतेयविनाशनाय ॥
Verse 73
नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरंजिताय । नमोनमो दुर्जननाशनाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ॥ ७३ ॥
नमो नमो भक्तजनप्रियाय नमो नमः सज्जनरञ्जिताय । नमो नमो दुर्जननाशनाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ॥
Verse 74
नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय । सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ ७४ ॥
नमो नमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय । सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥
Verse 75
नमः पयोराशिनिवासनाय नमोऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय । नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय ॥ ७५ ॥
नमः पयोराशिनिवासनाय नमोऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय । नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमो नमः पुण्यकथागताय ॥
Verse 76
नमोनमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय । नमोऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय ॥ ७६ ॥
नमो नमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय । नमोऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय ॥ ७६ ॥
Verse 77
नमो जगत्कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय ॥ ७७ ॥
नमो जगत्कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय ॥ ७७ ॥
Verse 78
नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय । नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥ ७८ ॥
नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय । नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥ ७८ ॥
Verse 79
नमोऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमोऽस्तु ते क्षत्र्रकुलान्तकाय । नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ७९ ॥
नमोऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमोऽस्तु ते क्षत्र्रकुलान्तकाय । नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ७९ ॥
Verse 80
नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने । स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः ॥ ८० ॥
नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने । स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः ॥ ८० ॥
Verse 81
यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन । यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम् ॥ ८१ ॥
यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविघ्नविनाशन । यज्ञरूप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम् ॥
Verse 82
इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः । उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः ॥ ८२ ॥
इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः । उवाच प्रहसन्हर्षं वर्धयन्कश्यपस्य सः ॥
Verse 83
श्रीभगवानुवाच । तात तुष्टोऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता । अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम् ॥ ८३ ॥
श्रीभगवानुवाच । तात तुष्टोऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चित । अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम् ॥
Verse 84
अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रतां गतः । अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम् ॥ ८४ ॥
अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रतां गतः । अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा साधयाम्युत्तमं सुखम् ॥
Verse 85
अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् । आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः ॥ ८५ ॥
अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् । आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः ॥
Verse 86
तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः । हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्यवादिभिः ॥ ८६ ॥
तस्मिन्मखे ऋषिभिर्ब्रह्यवादिभिः समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः । हविः स्वीकरणार्थाय स भगवान् समुपागतः ॥
Verse 87
प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ । आमंत्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ ॥ ८७ ॥
प्रवृद्धैश्वर्यदैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ । आमन्त्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ ॥
Verse 88
स्मितेन मोहयँल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः । हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः ॥ ८८ ॥
स्मितेन मोहयँल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः । हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः ॥
Verse 89
दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितोऽपि वा । यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः ॥ ८९ ॥
दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितोऽपि वा । यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः ॥
Verse 90
आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षुषः । ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः ॥ ९० ॥
आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षुषः । ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः ॥
Verse 91
एतज्ज्ञात्वा दैत्यगुरुरेकांते बलिमब्रवीत् । स्वसारमविचार्यैव खलाः कार्याणि कुर्वते ॥ ९१ ॥
एतद्विदित्वा दैत्यगुरुः शुक्रः एकान्ते बलिमब्रवीत्—स्वसारं हितमविचार्यैव खलाः स्वेच्छया कर्माणि कुर्वन्ति ॥
Verse 92
शुक्र उवाच । भो भो दैत्यपते सौम्य ह्यपहर्ता तव श्रियम् । विष्णुर्वामनरुपेण ह्यदितेः पुत्रातां गतः ॥ ९२ ॥
शुक्र उवाच—भो भो दैत्यपते सौम्य, तव श्रियमपहर्ता विष्णुः वामनरूपेण अदितेः पुत्रत्वं गतः समागतः ॥
Verse 93
तवाध्वरं स आयाति त्वया तस्यासुरेश्वर । न किंचिदपि दातव्यं मन्मतं श्रृणु पण्डित ॥ ९३ ॥
स तवाध्वरं समायाति; तस्मात् त्वया, असुरेश्वर, तस्मै किञ्चिदपि न दातव्यम्। मन्मतं शृणु, पण्डित ॥
Verse 94
आत्मबुद्धिः सुखकरी गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुध्दिः प्रलयंकरी ॥ ९४ ॥
आत्मबुद्धिः सुखकरी, गुरुबुद्धिर्विशेषतः; परबुद्धिर्विनाशाय, स्त्रीबुद्धिः प्रलयंकरी ॥
Verse 95
शत्रूणां हितकृतद्यस्तु स हन्तव्यो विशेषतः ॥ ९५ ॥
शत्रूणां हितकृत् यस्तु, स विशेषतः हन्तव्यः—निग्राह्यः दण्ड्यश्च ॥
Verse 96
बलिरुवाच । एवं गुरो न वक्तव्यं धर्ममार्गविरोधतः । यदादत्ते स्वयं विष्णुः किमस्मादधिकं वरम् ॥ ९६ ॥
बलिरुवाच—गुरो, एवं वचनं न वक्तव्यम्; धर्ममार्गविरोधि हि। यदा स्वयं विष्णुरादत्ते, ततोऽधिकः कः वरः स्यात्॥
Verse 97
कुर्वन्ति विदुषो यज्ञान्विष्णुप्रीणनकारणात् । स चेत्साक्षाद्धविर्भोगी मत्तः कोऽभ्यधिको भुवी ॥ ९७ ॥
विदुषो यज्ञान् कुर्वन्ति विष्णोः प्रीणनहेतवे। स चेत् साक्षाद्धविर्भोगी, भुवि तस्मात् परः कः॥
Verse 98
दरिद्रेणापि यत्किंचिद्दीयते विष्णवे गुरो । तदेव परमं दानं दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ९८ ॥
दरिद्रेणापि यत्किञ्चिद् विष्णवे गुरवेऽपि वा दीयते। तदेव परमं दानम्, दत्तं चाक्षयतां व्रजेत्॥
Verse 99
स्मृतोऽपि परया भक्त्या पुनाति पुरुषोत्तमः । येन केनाप्यर्चितश्वेद्ददाति परमां गतिम् ॥ ९९ ॥
परया भक्त्या स्मृतोऽपि पुरुषोत्तमः पुनाति। येन केनापि प्रकारेण पूजितश्चेत् परमां गतिं ददाति॥
Verse 100
हरिर्हरति पापानिदुष्टचित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥ १०० ॥
हरिः पापानि हरति दुष्टचित्तैरपि स्मृतः। अनिच्छयापि संस्पृष्टः पावक इव दहत्येव॥
Verse 101
जिह्वाग्रे वसते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् । स विष्णुलोकमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १ ॥
जिह्वाग्रे यस्य हरिरिति द्व्यक्षरं नाम वसति, स विष्णुलोकमाप्नोति, यत्र पुनरावृत्तिः दुर्लभा भवति।
Verse 102
गोविंदेति सदा ध्यायेद्यस्तु रागादिवर्जितः । स याति विष्णुभवनमिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ २ ॥
यो रागादिवर्जितः सदा ‘गोविन्द’ इति ध्यायति, स विष्णुभवनं याति—इति मनीषिणः प्राहुः।
Verse 103
अग्नौ वा ब्राह्मणे वापिहूयते यद्वविर्गुरो । हरिभक्त्या महाभाग तेन विष्णुः प्रसीदति ॥ ३ ॥
अग्नौ वा ब्राह्मणे वापि यद्वविर्गुरोः हूयते, हरिभक्त्या तेन, महाभाग, विष्णुः प्रसीदति।
Verse 104
अहं तु हरितुष्यद्यर्थं करोम्यध्वरमुत्तमम् । स्वयमायाति चेद्विष्णुः कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ४ ॥
अहं तु हरितोषार्थं केवलं उत्तममध्वरं करोमि; यदि विष्णुः स्वयमेव आगच्छेत्, तदा कृतार्थोऽस्मि, न संशयः।
Verse 105
एवं वदति दैत्यन्द्रे विष्णुर्वामनरुपधृक् । प्रविवेशाध्वरस्थानं हुतवह्निमनोरमम् ॥ ५ ॥
एवं दैत्येन्द्रे वदति, विष्णुः वामनरूपधृक्, हुतवह्निमनोरमम् अध्वरस्थानं प्रविवेश।
Verse 106
तं दृष्ट्वा कोटिसूर्याभं योग्यावयवसुन्दरम् । वामनं सहसोत्थाय प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥
तं कोटिसूर्यप्रभं सर्वाङ्गसुशोभनं वामनं दृष्ट्वा स तत्क्षणमेवोत्थाय कृताञ्जलिः सादरं प्रत्यगृह्णात्॥
Verse 107
दत्त्वासनं च प्रक्षाल्य पादौ वामनरुपिणम् । सकुटुंबो वहन्मूर्ध्ना परमां मुदमाप्तवान् ॥ ७ ॥
आसनं दत्त्वा विधिवत् पादौ प्रक्षाल्य वामनरूपिणं प्रभुं स कुटुम्बसमेतो মূର୍ଧ୍ନା বহन् परमां मुदमवাপ॥
Verse 108
विष्णवेऽस्मै जगद्धान्मे दत्त्वार्घ्यं विधिवद्कलिः । रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा हर्षाश्रुनयनोऽब्रवीत् । बलिरुवाच ॥ ८ ॥
जगद्धाम्नि विष्णवेऽस्मै विधिवदर्घ्यं दत्त्वा स रोमाञ्चिततनुर्हर्षाश्रुपूर्णलोचनः प्रोवाच— बलिरुवाच॥
Verse 109
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलो मरवः । जीवितं सफलं मेऽद्य कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ९ ॥
अद्य मे जन्म सफलं, अद्य मे जीवनं सफलम्। अद्य मे जीवितं कृतार्थं, न संशयः॥
Verse 110
अमोघामृतवृष्टिर्मे समायातातिदुर्लभा । त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवः ॥ ११० ॥
अमोघा मेऽतिदुर्लभा अमृतवृष्टिः समायाता। त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवोऽभवत्॥
Verse 111
एते च ऋषयः सर्वे कृतार्थां नात्र संशयः । यैः पूर्वं हि तपस्तप्तं तदद्य सफलं प्रभो ॥ ११ ॥
एते च सर्वे ऋषयः कृतार्थाः, नात्र संशयः। यैः पूर्वं तपस्तप्तं तदद्य सफलं जातं, प्रभो॥
Verse 112
कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि न संशयः । तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः ॥ १२ ॥
कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि न संशयः। तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमो नमः॥
Verse 113
त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मन्मनः । अत्युत्साहसमायुक्तं समाज्ञापय मां प्रभो ॥ १३ ॥
त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मे मनः। अत्युत्साहसमायुक्तं मां सम्यगाज्ञापय प्रभो॥
Verse 114
एवमुर्को दीक्षितेन प्रहसन्वामनोऽब्रवीत् । देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम् ॥ १४ ॥
एवं दीक्षितेनोक्तो वामनः प्रहसन्नब्रवीत्। देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम्॥
Verse 115
एतच्छॄत्वा बलिः प्राह राज्यं याचितवान्नहि । ग्रामं वा नगरं चापि धनं वा किं कृतं त्वया ॥ १५ ॥
एतच्छ्रुत्वा बलिः प्राह—राज्यं न याचितं त्वया। ग्रामं वा नगरं वापि धनं वा; किं कृतं त्वया॥
Verse 116
तन्निशम्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् । आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनयन्निवा ॥ १६ ॥
तदाकर्ण्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् । आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनयन्निव ॥
Verse 117
श्रीभगवानुवाचा । श्रृणु दैत्यन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतमं परम् । सर्वसंगविहीनानां किमर्थैः साध्यतेवद ॥ १७ ॥
श्रीभगवानुवाच । शृणु दैत्येन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं परम् । सर्वसङ्गविहीनानां किमर्थैः साध्यते वद ॥
Verse 118
अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय । मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद ॥ १८ ॥
अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय । मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद ॥
Verse 119
रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् । नित्यानंदस्वरुपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः ॥ १९ ॥
रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् । नित्यानन्दस्वरूपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः ॥
Verse 120
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् । अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम् ॥ १२० ॥
आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् । अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम् ॥
Verse 121
पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चितम् । तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम् ॥ २१ ॥
पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चयः। तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम्॥
Verse 122
दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले । महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्व यत्नतः ॥ २२ ॥
दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले। महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्वयत्नतः॥
Verse 123
भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति । परं निर्वाणमाप्नोति भूमिदो नात्र संशयः ॥ २३ ॥
भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति। परं निर्वाणमाप्नोति भूमिदो नात्र संशयः॥
Verse 124
स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये । ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २४ ॥
स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये। ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम्॥
Verse 125
भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् । अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणाशनम् ॥ २५ ॥
भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत्। अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणनाशनम्॥
Verse 126
महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । दशहस्तां महीं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २६ ॥
महापातकयुक्तो वा सर्वपातकसमन्वितः । दशहस्तप्रमाणां भूमिं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
Verse 127
सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् । भूमिदानसमं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २७ ॥
सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् । भूमिदानसमं नान्यत् त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥
Verse 128
द्विजाय वृत्तिहीनाय यः प्रदद्यान्महीं बले । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमोऽब्दशतैरहम् ॥ २८ ॥
द्विजाय वृत्तिहीनाय यः शक्त्या प्रदद्यात् महीम् । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमोऽहं शतवर्षकैः ॥
Verse 129
सक्ताय देवपूजासु वृत्तिहीनाय दैत्यप । स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुर्न संशयः ॥ २९ ॥
देवपूजासु सक्ताय वृत्तिहीनाय दैत्यप । स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुरिति निश्चयः ॥
Verse 130
इक्षुगोधूम तुवरीपूगवृक्षादिसंयुता । पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नात्र संशयः ॥ १३० ॥
इक्षुगोधूमतुवरीपूगवृक्षादिसंयुताम् । पृथ्वीं यो ददाति स विष्णुरेव न संशयः ॥
Verse 131
वृत्तिहीनाय विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने । स्वल्पामपि महींदत्त्वा विष्णुसायुज्यमान्पुयात् ॥ ३१ ॥
वृत्तिहीनाय दरिद्राय कुटुम्बिने विप्राय यः स्वल्पामपि भूमिं ददाति, स विष्णोः सायुज्यं परमं पदं प्राप्नुयात्।
Verse 132
सक्ताय देवपूजासु विप्रायाढकिकां महीम् । दत्त्वा लभेत गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं फलम् ॥ ३२ ॥
देवपूजासु सक्ताय विप्राय यः एकाढकिकां भूमिं ददाति, स गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं पुण्यफलं लभेत।
Verse 133
विप्राय वृत्तिहीनाय सदाचाररताय च । द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते श्रृणु ॥ ३३ ॥
वृत्तिहीनाय सदाचाररताय विप्राय द्रोणिकां भूमिं दत्त्वा यत्पुण्यफलं लभते, तत् शृणु।
Verse 134
गङ्गातीर्थाश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः । कृत्वा यत्फलमाप्वोति तदाप्नोति स पुष्कलम् ॥ ३४ ॥
गङ्गातीर्थयात्राशतानि अश्वमेधशतानि च विधिवत्कृत्वा यत्फलमाप्नोति नरः, तत्फलमेव स पुष्कलं प्राप्नोति।
Verse 135
ददाति खारिकां भूमिं दरिद्राय द्विजाय यः । तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि वदतो मे निशामय ॥ ३५ ॥
यः दरिद्राय द्विजाय खारिकापरिमाणां भूमिं ददाति, तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि; मम वचनं निशामय।
Verse 136
अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च । विधाय जाह्नवीतीरे यत्फलं तल्लभेद्धुवम् ॥ ३६ ॥
जाह्नवीतीरे यः कश्चित् कर्मोपासनादिकं विधाय, स नूनं तद् एव पुण्यफलं लभते, यत् सहस्राश्वमेधैः शतवाजपेयैश्च लभ्यते।
Verse 137
भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्त्तितम् । सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम् ॥ ३७ ॥
भूमिदानं महादानम् अतिदानं च कीर्तितम्; तत् सर्वपापप्रशमनं मोक्षफलप्रदं भवति।
Verse 138
अत्रोतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु दैत्यकुलेश्वर । यच्छुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत् ॥ ३८ ॥
अत्र इतिहासं वक्ष्यामि, शृणु दैत्यकुलेश्वर; यं श्रुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत्।
Verse 139
आसीत्पुरा द्विजवरो ब्राह्मकल्पे महामतिः । दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिर्बले ॥ ३९ ॥
आसीत् पुरा ब्राह्मकल्पे द्विजवरः महामतिः; दरिद्रो वृत्तिहीनश्च बले देशे भद्रमतिर्नाम।
Verse 140
श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन वेददिवानिशम् । श्रुतानि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ १४० ॥
तेन सर्वशास्त्राणि श्रुतानि, वेदश्च दिवानिशं अधीतः; पुराणानि च धर्मशास्त्राणि सर्वशः श्रुतानि।
Verse 141
अभवंस्तस्य षट्पत्न्यः श्रुतिः सिन्धुर्यशोवती । कामिनी मालिनी चैव शोभा चेति प्रकीर्तिताः ॥ ४१ ॥
तस्य षट् पत्न्यः अभवन्—श्रुतिः सिन्धुः यशोवती कामिनी मालिनी तथा शोभा इति प्रकीर्तिताः।
Verse 142
आसु पत्नीषु तस्यासञ्चत्वरिंशच्छतद्वयम् । पुत्राणामसुरश्रेष्ट सर्वे नित्यं बुभुक्षिताः ॥ ४२ ॥
तासु पत्नीषु तस्य, असुरश्रेष्ठ, पुत्राणां द्विशतचत्वारिंशद्-द्वयम् अभवत्; सर्वे च नित्यं बुभुक्षिताः।
Verse 143
अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्त्तानात्मजान्प्रियाः । पश्यन्स्वयं क्षुधार्त्तश्च विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४३ ॥
अकिञ्चनः भद्रमतिः क्षुधार्त्तान् प्रियान् आत्मजान् पश्यन्, स्वयं च क्षुधार्त्तः, आकुलेन्द्रियः विललाप।
Verse 144
धिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जितम् । धिग्जन्म धर्मरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम् ॥ ४४ ॥
धिग् जन्म भाग्यरहितं, धिग् जन्म धनवर्जितम्; धिग् जन्म धर्मरहितं, धिग् जन्म ख्यातिवर्जितम्।
Verse 145
नरस्य बह्वपत्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवार्जितम् । अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले ॥ ४५ ॥
बह्वपत्यस्य नरस्य ऐश्वर्यवार्जितं जन्म धिग्; अहो गुणाः—सौम्यता विद्वत्ता च सत्कुले जन्म च।
Verse 146
दारिद्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते । प्रियाः पुत्राश्चपौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा ॥ ४६ ॥
दारिद्र्याम्बुधौ निमग्नस्य जनस्य सर्वमिदं न शोभते—न प्रियाः, न पुत्रपौत्राः, न बान्धवाः, न भ्रातरश्च।
Verse 147
शिष्याश्च सर्वमनुजास्त्यजन्त्यैश्वर्यवार्जितम् । चाण्डालो वा द्विजो वापि भाग्यवानेव पूज्यते ॥ ४७ ॥
शिष्याश्च सर्वे जनाश्च ऐश्वर्यवर्जितं त्यजन्ति; चाण्डालो वा द्विजो वापि, भाग्यवान् एव पूज्यते।
Verse 148
दरिद्रः पुरुषो लोके शववल्लोकनिन्दितः । अहो संपत्संमायुक्तो निष्टुरो वाप्यनिष्ठुरः ॥ ४८ ॥
दरिद्रः पुरुषो लोके शववत् लोकनिन्दितः; अहो, संपदायुक्तः सन् निष्टुरोऽपि अनिष्टुर इव मन्यते।
Verse 149
गुणहीनोऽपि गुणवान्मूर्खो वाप्यथ पण्डितः । ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः ॥ ४९ ॥
गुणहीनोऽपि गुणवान्, मूर्खो वा पण्डितोऽथवा; ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत् स पूज्य एव, न संशयः।
Verse 150
अहो दरिद्रता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा । आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमश्नुवतेऽक्षयम् ॥ १५० ॥
अहो दरिद्रता दुःखं, तत्राप्याशा अतिदुःखदा; आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमक्षयमश्नुवते।
Verse 151
आशयादासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य । आशा दासी येषां तेषां दासायते लोकः ॥ ५१ ॥
आशया दासीकृताः ये दासाः ते सर्वलोकस्य दासत्वं यान्ति। येषां तु आशैव दासी, तेषां लोकः दासायते॥
Verse 152
मानो हि महतां लोके धनमक्षयमुच्यते । तस्मिन्नाशाख्यरिपुणा माने नष्टे दरिद्रता ॥ ५२ ॥
महतां लोके मानः अक्षयधनम् इति कथ्यते। तस्य आशाख्यः रिपुः; माने नष्टे दरिद्रता अनुगच्छति॥
Verse 153
सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति मूर्खवत् । नैष्किञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां को विमोचकः ॥ ५३ ॥
सर्वशास्त्रार्थवेत्ता अपि दरिद्रः मूर्खवत् एव भाति। नैष्किञ्चन्य-महाग्राह-ग्रस्तानां कः विमोचकः॥
Verse 154
अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता । तत्रापि पुत्रभार्याणां बाहुल्यमतिदुःखदम् ॥ ५४ ॥
अहो दुःखम् अहो दुःखम् अहो दुःखं दरिद्रता। तत्रापि पुत्र-भार्याणां बाहुल्यं अतिदुःखदम्॥
Verse 155
एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः । अन्यमैश्वर्यदं धर्मं मनसाऽचिन्तयत्तदा ॥ ५५ ॥
एवम् उक्त्वा भद्रमतिḥ सर्वशास्त्रार्थपारगः। तदा मनसा अन्यं ऐश्वर्यदं धर्मम् अचिन्तयत्॥
Verse 156
भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम् । दानेन योऽनुमंताति स एव कृतवान्पुरा ॥ ५६ ॥
भूमिदानं सर्वदानानां मध्ये नितरां श्रेष्ठतमम् इति विनिश्चित्य, यः दाने अनुमोदनं करोति, स एव पूर्वमेव तत् दानं कृतवान् इव मन्यते।
Verse 157
प्रापकं परमं धर्मं सर्वकामफलप्रदम् । दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम् ॥ ५७ ॥
परमधर्मप्रापकं सर्वकामफलप्रदं च यत्, दानानां मध्ये उत्तमं दानं भूदानम् इति परिकीर्तितम्।
Verse 158
यद्दत्त्वा समवान्पोति यद्यदिष्टतमं नरः । इति निश्चत्य मतिमान्धीरो भद्रमतिर्बले ॥ ५८ ॥
“एतद् दत्त्वा नरः समृद्धो भवति, यद्यदिष्टतमं तद् आप्नोति” इति निश्चित्य, मतिमान् धीरः भद्रमतिर्बलेन यथोचितं प्रवर्तते।
Verse 159
कौशाम्बींनाम नगरीं कलत्रापत्ययुग्ययौ । सुघोषनामविप्रेन्द्रं सर्वैश्वर्यसमन्एविलितम् ॥ ५९ ॥
कौशाम्बीनाम नगरीं, कलत्रापत्यसमन्वितः, सुघोषनाम विप्रेन्द्रः सर्वैश्वर्यसमन्वितः न्यवसत्।
Verse 160
गत्वा याचितवान्भूमिं पञ्चहस्तायतां बले । सुघोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिक्रम् ॥ १६० ॥
स गत्वा पञ्चहस्तायतां भूमिं याचितवान्। धर्मनिरतः सुघोषः तं कुटुम्बिनं तस्य कुटुम्बस्थितिं च निरीक्ष्य विचारयामास।
Verse 161
मनसा प्रीयमाणेन समभ्यर्च्येदमब्रवीत् । कृतार्थोऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च ॥ ६१ ॥
मनसा प्रीतः स सम्यगभ्यर्च्येदमब्रवीत्— “भद्रमते, कृतार्थोऽहं; सफलं मम जन्म च।”
Verse 162
मत्कुल पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज । इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः ॥ ६२ ॥
“मत्कुलं पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज।” इत्युक्त्वा धर्मतत्परः सुघोषः तं समभ्यर्च्य।
Verse 163
पञ्चहस्तमितां भूमिं ददौ तस्मै महामतिः । पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवीं विष्णुपालिता ॥ ६३ ॥
पञ्चहस्तमितां भूमिं तस्मै ददौ महामतिः। वैष्णवी पुण्या पृथिवी, विष्णुपालिता हि सा॥
Verse 164
पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । मन्त्रेणानेन दैत्येन्द्र सुघोषस्तं द्विजोत्तमम् ॥ ६४ ॥
“पृथिव्याः प्रदानेन मे जनार्दनः प्रीयताम्।” इति मन्त्रेण दैत्येन्द्र, सुघोषो द्विजोत्तमं तमब्रवीत्।
Verse 165
विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ । सोऽपि भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवम् ॥ ६५ ॥
विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ। स भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवं ददौ॥
Verse 166
दत्तवान्हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः ॥ ६६ ॥
हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने च भूमिदानं दत्तवान् सुघोषः; तेन भूमिदानेन स कोटिवंशसमन्वितोऽभवत्॥
Verse 167
प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वा न शोचति । बले भद्रमतिश्चापि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम् ॥ ६७ ॥
विष्णुभवनं प्रपेदे, यत्र गत्वा न शोचति; बाले च भद्रमतिः अपि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम्, ततोऽस्याः श्रीः समभवत्॥
Verse 168
स्थितवान्विष्णुभवने सकुटुम्बो युगायुतम् । तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतम् ॥ ६८ ॥
विष्णुभवने सकुटुम्बः युगायुतं स्थितवान्; तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतं तत्रैव न्यवसत्॥
Verse 169
ऐन्द्रं पदं समासाद्य स्थितवान्कल्पपञ्चकम् । ततो भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितः ॥ ६९ ॥
ऐन्द्रं पदं समासाद्य कल्पपञ्चकं स्थितवान्; ततः भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितोऽभवत्॥
Verse 170
जातिस्मरो महाभागो बुभुजे भोगमुत्तमम् । ततो भद्रमतिर्दैत्य निष्कामो विष्णुतत्परः ॥ १७० ॥
जातिस्मरो महाभागः उत्तमं भोगं बुभुजे; ततः भद्रमतिर्दैत्यः निष्कामो विष्णुतत्परोऽभवत्॥
Verse 171
पृथिवीं वृत्तिहीनेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा तत्त्वैश्वर्यमनुत्तमम् ॥ ७१ ॥
वृत्तिहीनेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः पृथिवीं प्रदत्तवान्। तस्मै प्रसन्नात्मा विष्णुः तत्त्वनिष्ठामनुत्तमामैश्वर्यसमृद्धिं ददौ॥
Verse 172
कोटिवंशसमेतस्य ददौ मोक्षमनुत्तमम् । तस्माद्दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण ॥ ७२ ॥
कोटिवंशसमेतस्यापि अनुत्तमं मोक्षं ददौ। तस्माद् दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण, तादृशीं कृपां प्रदेहि॥
Verse 173
तपश्चरिष्येमोक्षाय देहि मे त्रिपदां महीम् । वैरोचनिस्ततो दृष्टः कलशं जलपूरितम् ॥ ७३ ॥
मोक्षाय तपश्चरिष्ये; मे त्रिपदां महीं देहि। ततः वैरोचनिः (बलिः) जलपूरितं कलशं धृत्वा दृष्टः॥
Verse 174
आददे पृथिवीं दातुं वर्णिने वामनाय । विष्णुः सर्वगतोज्ञात्वा जलधारावरोधिनम् ॥ ७४ ॥
वर्णिने वामनाय पृथिवीं दातुम् आददे। सर्वगतो विष्णुः जलधारावरोधिनं ज्ञात्वा तं बुबोध॥
Verse 175
काव्यं हस्तस्थदर्भाग्रं तच्छरे संन्यवेशयत् । दर्भाग्रेऽभून्महाशस्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ ७५ ॥
काव्यः हस्तस्थदर्भाग्रं तस्मिन् शरे संन्यवेशयत्। दर्भाग्रे महाशस्त्रमभूत् कोटिसूर्यसमप्रभम्॥
Verse 176
अमोघं ब्राह्ममत्युग्रं काव्याक्षिग्रासलोलुपम् । आयाय भार्गवसुरानसुरानेकचक्षुषा ॥ ७६ ॥
अमोघं ब्राह्ममत्युग्रं काव्याक्षिग्रासलोलुपम् । एकचक्षुषा तच्छस्त्रं भार्गवं सुरानसुरांश्चाभ्यधावत् ॥
Verse 177
पश्येति वांदिदेशे च दर्भाग्रं शस्त्रसन्निभम् । बलिर्ददौ महाविष्णोर्महीं त्रिपदसंमिताम् ॥ ७७ ॥
पश्येति वाङ्निदेशेन दर्भाग्रं शस्त्रसन्निभम् । बलिर्ददौ महाविष्णोर्महीं त्रिपदसंमिताम् ॥
Verse 178
ववृधे सोऽपि विश्वात्मा आब्रह्यभुवनं तदा । अमिमीत महीं द्वाभ्यां पद्भ्यां विश्वतनुर्हरिः ॥ ७८ ॥
ववृधे सोऽपि विश्वात्मा आब्रह्यभुवनं तदा । अमिमीत महीं द्वाभ्यां पद्भ्यां विश्वतनुर्हरिः ॥
Verse 179
स आब्रह्मकटाहांतपदान्येतानि सप्रभः । पादाङ्गुष्ठाग्रनिर्भिन्नं ब्रह्माण्डं विभिदे द्विधा ॥ ७९ ॥
स आब्रह्मकटाहान्तपदान्येतानि सप्रभः । पादाङ्गुष्ठाग्रनिर्भिन्नं ब्रह्माण्डं विभिदे द्विधा ॥
Verse 180
तद्दारा बाह्यसलिलं बहुधारं समागतम् । धौतविष्णुपदं तोयं निर्मलं लोकपावनम् ॥ १८० ॥
तद्दाराद्बाह्यसलिलं बहुधारं समागतम् । धौतविष्णुपदं तोयं निर्मलं लोकपावनम् ॥
Verse 181
अजाण्डबाह्यनिलयं धारारुपमवर्त्तत । तज्जलं पावनं श्रेष्टं ब्रह्मादीन्पावयत्सुरान् ॥ ८१ ॥
अजाण्डबाह्यनिलयं धारा-रूपेण प्रववृते । तज्जलं परमं पावनं ब्रह्मादीन् अपि देवान् पावयामास ॥
Verse 182
सत्पर्षिसेवितं चैव न्यपतन्मेरुमूर्द्धनि ॥ ८२ ॥
सत्पर्षिसेवितं पुण्यं मेरुमूर्ध्नि न्यपतत् च । तत्रैव तद् दिव्यं तोयं निपपात महाद्भुतम् ॥
Verse 183
एतद्दष्ट्वाद्भुतं कर्म ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मनवश्चैव ह्यस्तुवन्हर्षविह्वलाः ॥ ८३ ॥
एतदद्भुतकर्म दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मनवश्चैव हर्षविह्वलाः स्तुवन् ॥
Verse 184
देव ऊचुः । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परायापररुपधारिणे । ब्रह्मात्मने ब्रह्मरतात्मबुद्धये नमोऽस्तु तेऽव्याहतकर्मशीलिने ॥ ८४ ॥
देवा ऊचुः— नमः परेशाय परात्मरूपिणे परात्परायापररूपधारिणे । ब्रह्मात्मने ब्रह्मरतात्मबुद्धये नमोऽस्तु तेऽव्याहतकर्मशीलिने ॥
Verse 185
परेश परमानन्द परमात्मन्परात्पर । सर्वात्मने जगन्मूर्त्ते प्रमाणातीत ते नमः ॥ ८५ ॥
परेश परमानन्द परमात्मन् परात्पर । सर्वात्मने जगन्मूर्ते प्रमाणातीत ते नमः ॥
Verse 186
विश्वतश्चक्षुषे तुभ्यं विश्वतो बाहवे नमः । विश्वतः शिरसे चैव विश्वतो गतये नमः ॥ ८६ ॥
विश्वतश्चक्षुषे तुभ्यं नमोऽस्तु विश्वतो बाहवे । विश्वतः शिरसे चैव विश्वतो गतये नमः ॥
Verse 187
एवं स्तुतो महाविष्णुर्ब्रह्याद्यैः स्वर्द्दवौकसाम् । दत्त्वाभयं च मुमुदे देवदेवः सनातनः ॥ ८७ ॥
एवं स्तुतो महाविष्णुर्ब्रह्माद्यैः स्वर्दिवौकसाम् । दत्त्वाभयं च मुमुदे देवदेवः सनातनः ॥
Verse 188
विरोचनात्मजं दैत्यं पदैकार्थं बबन्ध ह । ततः प्रपन्नं तु बलिं ज्ञात्वा चास्मै रसातलम् । ददौ तद्वारपालश्च भक्तवश्यो बभूव ह ॥ ८८ ॥
विरोचनात्मजं दैत्यं बलिं पदैकार्थं बबन्ध ह । ततः प्रपन्नं बलिं ज्ञात्वा रसातलं ददौ प्रभुः । तद्वारपालश्च स्वयं भक्तवश्यो बभूव ह ॥
Verse 189
नारद उवाच । रसातले महाविष्णुर्विरोचनसुतस्य वै । किं भोज्यं कल्पयामास घोरे सर्पभयाकुले ॥ ८९ ॥
नारद उवाच । रसातले महाविष्णुर्विरोचनसुतस्य वै । किं भोज्यं कल्पयामास घोरे सर्पभयाकुले ॥
Verse 190
सनक उवाच । अमन्त्रितं हविर्यत्तु हूयते जातवेदसि । अपात्रे दीयते यच्च तद्धोरं भोगसाधनम् ॥ १९० ॥
सनक उवाच । अमन्त्रितं हविर्यत्तु हूयते जातवेदसि । अपात्रे दीयते यच्च तद्धोरं भोगसाधनम् ॥
Verse 191
हुतं हविरशुचिना दृत्तं सत्कर्म यत्कृतम् । तत्सर्वं तत्र भोगार्हमधः पातफलप्रदम् ॥ ९१ ॥
अशुचिना हविषा यद्धुतं, अशुचिना विधिना यत्कृतं सत्कर्म च—तत्सर्वं तत्राधोलोकेषु भोगार्हं भवति, अधःपातफलप्रदं च॥
Verse 192
एवं रसातलं विष्णुर्बलये सासुराय तु । दत्त्वाभयं च सर्वेषां सुराणां त्रिदिवं ददौ ॥ ९२ ॥
एवं विष्णुः सासुरं बलिं रसातलं निनाय; सर्वेषां सुराणामभयं दत्त्वा त्रिदिवं पुनर्ददौ॥
Verse 193
पूज्यमानोऽमरगणैः स्तूयमानो महर्षिभिः । गंधर्वैर्गीयमानश्च पुनर्वामनतां गतः ॥ ९३ ॥
अमरगणैः पूज्यमानो महर्षिभिः स्तूयमानो गन्धर्वैश्च गीयमानः स पुनर्वामनतां गतः॥
Verse 194
एतद्दृष्ट्वा महत्कर्ममुनयो ब्रह्मवादिनः । परस्परं स्मितमुखाः प्रणेभुः पुरुषोत्तमम् ॥ ९४ ॥
एतन्महत्कर्म दृष्ट्वा ब्रह्मवादिनो मुनयः परस्परं स्मितमुखाः सन्तः पुरुषोत्तमं प्रणेभुः॥
Verse 195
सर्वभूतात्मको विष्णुर्वामनत्वमुपागतः । मोहयन्निखिलं लोकं प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ९५ ॥
सर्वभूतात्मको विष्णुर्वामनत्वमुपागतः; निखिलं लोकं मोहयन् तपसे वनं प्रपेदे॥
Verse 196
एवं प्रभावा सा देवी गङ्गा विष्णुपदोद्भवा । यस्याः स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ९६ ॥
एवं महिमा सा देवी गङ्गा विष्णुपदोद्भवा; यस्याः स्मरणमात्रेण सर्वपातकैः प्रमुच्यते॥
Verse 197
इदं तु गङ्गामाहात्म्यं यः पठेच्छृणुयादपि । देवालये नदीतीरे सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ९७ ॥
इदं गङ्गामाहात्म्यं यः पठेच्छृणुयादपि; देवालये नदीतीरे स अश्वमेधफलं लभेत्॥
Frequently Asked Questions
Sanaka teaches that where a devotee absorbed in Hari abides, Brahmā–Hari–Śiva and the devas are present; such presence transforms ordinary geography into a living sacred ford (tīrtha) and tapovana because the mind settled in Hari becomes the locus of sanctity, overriding external dangers and impurity.
The chapter frames land as the support of beings and sacrifice; therefore giving land is symbolically giving all supports of life and ritual. It is praised as uniquely sin-destroying and liberation-yielding when given to a worthy brāhmaṇa lacking livelihood, with graded fruits illustrating how minimal land-gifts can rival major sacrifices in merit.
When Vāmana expands and pierces the cosmic egg with His toe, the water that washes Viṣṇu’s foot flows outward and descends, becoming Gaṅgā. The avatāra act thus becomes a cosmographic etiology for Gaṅgā’s purifying status, linking bhakti-itihāsa with tīrtha theology.