Shloka 32
Adhyaya 57 — The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः ।
अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥
प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः ।
मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥
viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ /
anyāḥ sahasraśaś coktaḥ kṣudranadyo dvijottama //
prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāś ca yāḥ /
matsyāśvakūṭāḥ kulyāś ca kuntalāḥ kāśikośalāḥ //
सर्वाः सरितो लोके मातर इति स्मृताः, सर्वपापप्रणाशिन्यः। अन्याश्च सहस्रशो लघ्व्यः सरितः कीर्तिताः, हे द्विजोत्तम। काश्चित् वर्षाकाले प्रवहन्ति, काश्चित् सर्वदा—यथा मत्स्याश्वकूटा, कुल्या, कुन्तला, काशिकोशला च।
FAQs
The ethical thrust is reverence plus responsibility: rivers sustain the world like mothers; therefore one should avoid polluting them and approach them with purity, gratitude, and restraint.
Geographical and dharma-supporting material (tīrtha/nadī praise). It is not sarga/pratisarga/manvantara/vaṁśa/vaṁśānucarita, but complements dharma by sacralizing landscape.
‘Sin-removal’ can be read inwardly: waters symbolize the mind’s cleansing flow; monsoon vs perennial streams mirror intermittent vs steady spiritual practice.