Mahabharata Adhyaya 22
Virata ParvaAdhyaya 2294 Verses

Adhyaya 22

Virāṭa-parva Adhyāya 22 — Draupadī’s Abduction Attempt and Bhīma’s Suppression of the Kīcakas

Upa-parva: Kīcaka-vadha Upaparva (Episode of Kīcaka’s death and its aftermath)

Vaiśaṃpāyana describes Kīcaka’s relatives gathering around his slain body, preparing funerary handling and expressing agitation. They notice Draupadī (Kṛṣṇā), standing nearby, and—led by Upakīcaka—propose immediate retaliation: either killing her or burning her with the deceased, framing it as service to Kīcaka’s memory. They approach King Virāṭa and obtain consent for her forced participation in the cremation. Draupadī is seized, bound, and carried toward the cremation ground while she calls out in coded address to the ‘Gandharvas,’ signaling her protectors without disclosing identities. Hearing her lament, Bhīma responds instantly, changes outward presentation to preserve concealment, exits covertly, and advances to the śmaśāna. He uproots and wields a large tree as an improvised weapon, creating panic among the attackers. The Kīcakas release Draupadī and flee; Bhīma pursues and neutralizes a large number of them, described as a decisive rout. He then reassures Draupadī, instructs her to return to the city without fear, and himself returns by a separate route to avoid exposure. The chapter closes with public astonishment and silence at the magnitude of the event.

Chapter Arc: द्रौपदी के अपमान का विष अब सहा नहीं जाता—भीमसेन प्रतिज्ञा करते हैं कि आज ही कीचक को उसके बन्धु-बान्धवों सहित यमलोक भेजेंगे। → द्रौपदी योजना रचती है: प्रदोष-रात्रि में कीचक को नर्तनशाला/एकान्त भवन में मिलने का संकेत देती है, जहाँ दिन में कन्याएँ नृत्य करती हैं और रात में सब अपने-अपने गृह लौट जाती हैं—अर्थात् अँधेरा, सन्नाटा, और छल का अनुकूल अवसर। कीचक लोभ में अन्धा होकर उपहारों और दास-दासियों का प्रलोभन देता है और उसी संकेत-स्थान को सत्य मानकर तमसा से ढँके विशाल भवन में प्रवेश करता है। → अँधेरे में भीम और कीचक का भीषण मल्लयुद्ध छिड़ता है—नख-दन्त ही आयुध, उन्मत्त व्याघ्रों-सा संघर्ष। क्रोध से भरे भीम कीचक को कुचल देते हैं, अंग-भंग कर देते हैं, और उसे निर्जीव कर धराशायी कर देते हैं। → प्रातः कीचक के भाई-बन्धु भीतर जाकर रक्तरंजित भूमि पर उसका विकृत शव देखते हैं—ग्रीवा, चरण, पाणि, शिर का ठिकाना न पाकर ‘यह अमानुष कर्म है; गन्धर्व ने मारा’ कहकर विस्मय और भय में डूब जाते हैं। द्रौपदी की रक्षा का मार्ग खुलता है और पाण्डवों का गुप्तवास सुरक्षित रहने की ओर बढ़ता है। → कीचक-वध का दोष किस पर आएगा—द्रौपदी पर, ‘गन्धर्व’ पर, या विराट-सभा में किसी और पर? कीचक के बन्धु अब प्रतिशोध के लिए क्या करेंगे?

Shlokas

Verse 1

भीमसेन बोले--भद्रे! तू जैसा कह रही है, वैसा ही करूँगा। भीरु! मैं आज कीचकको उसके भाई-बन्धुओंसहित मार डालूँगा

भीमसेन उवाच—भद्रे, यथा त्वं वदसि तथा करिष्यामि। भीरु, अद्य कीचकं सभ्रातृबान्धवं हनिष्यामि।

Verse 2

अस्या: प्रदोषे शर्वर्या: कुरुष्वानेन संगतम्‌ | दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते

अस्याः प्रदोषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संगतम्। दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते, गत्वा कीचकं ब्रूहि नर्तनशालां प्रति आगच्छेति।

Verse 3

यैषा नर्तनशालेह मत्स्यराजेन कारिता । दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्‌

एषा नर्तनशाला इह मत्स्यराजेन कारिता। दिवा अत्र कन्या नृत्यन्ति, रात्रौ यान्ति यथागृहम्।

Verse 4

तत्रास्ति शयन दिव्यं दृढाड़ं सुप्रतिक्तितम्‌ । तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतानू पितामहान्‌

तत्रास्ति शयनं दिव्यं दृढं सुप्रतिष्ठितम् । तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान् पितामहान् ॥

Verse 5

यथा च त्वां न पश्येयु: कुर्वाणां तेन संविदम्‌ । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि यथा संनिहितो भवेत्‌

यथा च त्वां न पश्येयुः कुर्वाणां तेन संविदम् । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि यथा संनिहितो भवेत् ॥

Verse 6

वैशम्पायन उवाच तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पमुत्सूज्य दु:खितौ । रात्रिशेषं तमत्युग्रं धारयामासतुर्ह्ददि

वैशम्पायन उवाच— तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पमुत्सृज्य दुःखितौ । रात्रिशेषं तमत्युग्रं धारयामासतुः हृदि ॥

Verse 7

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय कीचक: । गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत्‌,वह रात बीत जानेपर कीचक सबेरे उठा और राजमहलमें जाकर द्रौपदीसे इस प्रकार बोला--

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय कीचकः । गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत् ॥

Verse 8

सभायां पश्यतो राज्ञ: पातयित्वा पदाहनम्‌ । न चैवालभसे त्राणमभिपन्ना बलीयसा

सभायां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदाहनम् । न चैवालभसे त्राणमभिपन्ना बलीयसा ॥

Verse 9

प्रवादेनेह मत्स्यानां राजा नाम्नायमुच्यते । अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपति:

वैशम्पायन उवाच— प्रवादेनेह मत्स्यानां राजा नाम्नायमुच्यते विराटः। अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै, यतोऽहं वाहिनीपतिः।

Verse 10

मां सुखं प्रतिपद्यस्व दासो भीरु भवामि ते । अद्वाय तव सुश्रोणि शतं निष्कान्‌ ददाम्यहम्‌

वैशम्पायन उवाच— मां सुखं प्रतिपद्यस्व, दासो भीरु भवामि ते। अद्वाय तव सुश्रोणि शतं निष्कान् ददाम्यहम्॥

Verse 11

दासीशतं च ते दद्यां दासानामपि चापरम्‌ | रथं चाश्व॒तरीयुक्तमस्तु नौ भीरु संगम:

वैशम्पायन उवाच— दासीशतं च ते दद्यां दासानामपि चापरम्। रथं चाश्वतरीयुक्तम् अस्तु नौ भीरु संगमः॥

Verse 12

द्रौपहुुवाच एवं मे समयं त्वद्य प्रतिपद्यस्व कीचक । न त्वां सखा वा भ्राता वा जानीयात्‌ संगतं मया

द्रौपद्युवाच— एवं मे समयं त्वद्य प्रतिपद्यस्व कीचक। न त्वां सखा वा भ्राता वा जानीयात् संगतं मया॥

Verse 13

अनुप्रवादाद्‌ भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम्‌ | एवं मे प्रतिजानीहि ततो5हं वशगा तव

अनुप्रवादाद् भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम्। एवं मे प्रतिजानीहि ततोऽहं वशगा तव॥

Verse 14

कीचक उवाच एवमेतत्‌ करिष्यामि यथा सुश्रोणि भाषसे । एको भद्रे गमिष्यामि शून्यमावसथं तव,कीचक बोला--ठीक है। सुश्रोणि! तुम जैसा कहती हो, वैसा ही करूँगा। भद्रे! तुम्हारे सूने घरमें मैं अकेला ही जाऊँगा

कीचक उवाच—एवमेतत् करिष्यामि यथा सुश्रोणि भाषसे। एको भद्रे गमिष्यामि शून्यमावसथं तव॥

Verse 15

समागमार्थ रम्भोरु त्वया मदनमोहित: । यथा त्वां नैव पश्येयुर्गन्धर्वा: सूर्यवर्चस:

समागमार्थं रम्भोरु त्वया मदनमोहितः। यथा त्वां नैव पश्येयुर्गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः॥

Verse 16

द्रौपहुुवाच यदेतन्नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम्‌ | दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्‌

द्रौपद्युवाच—यदेतन्नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम्। दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्॥

Verse 17

द्रौोपदीने कहा--कीचक! मत्स्यराजने यह जो नृत्यशाला बनवायी है, उसमें दिनके समय कन्याएँ नृत्य करती हैं तथा रातमें अपने-अपने घर चली जाती हैं ।।

द्रौपद्युवाच—कीचक, मत्स्यराजेन यदेतन्नर्तनागारं कारितम्। दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्॥ तमिस्तरे तत्र गच्छेथा गन्धर्वास्तन्न जानते। तत्र दोषः परिहृतो भविष्यति न संशयः॥

Verse 18

(कीचक उवाच तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु मन्यसे । एक: सन्‌ नर्तनागारमागमिष्यामि शो भने ।।

कीचक उवाच—तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु मन्यसे। एकः सन् नर्तनागारमागमिष्यामि शोभने॥ समागमार्थं सुश्रोणि शपे च सुकृतेन मे। यथा त्वां नावबुध्यन्ते गन्धर्वा वरवर्णिनि॥ सत्यं ते प्रतिजानामि गन्धर्वेभ्यो न ते भयम्॥ वैशम्पायन उवाच—तमर्थमपि जल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह। दिवसार्धं समभवन्मासेनैव समं नृप॥

Verse 19

कीचको<थ ग्‌हं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुत: । सैरन्ध्रीरूपिणं मूढो मृत्युं तं नावबुद्धवान्‌

ततः कीचकः परमहर्षपरिप्लुतः स्वगृहं जगाम। स तु मूढः सैरन्ध्रीरूपिणं मृत्युमात्मनः समीपमागतं नाबुबोध॥

Verse 20

गन्धाभरणमाल्येषु व्यासक्त: सविशेषत: । अलंचक्रे तदा55त्मानं सत्वर: काममोहितः

स तु काममोहितः सत्वरं गन्धाभरणमाल्येषु विशेषतो व्यासक्तः सन् तदात्मानमलञ्चक्रे॥

Verse 21

तस्य तत्‌ कुर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत्‌ । अनुचिन्तयतश्नचापि तामेवायतलोचनाम्‌

तस्य तत्कुर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत्। तामेवायतलोचनामनुचिन्तयतोऽपि क्षणोऽपि बहुरिवाभात्॥

Verse 22

आसीदभ्यधिका चापि श्री: श्रियं प्रमुमुक्षत: । निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीमिव दिधक्षत:

आसीदभ्यधिका चापि श्रीस्तस्य श्रियं प्रमुमुक्षतः। निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीमिव दिधक्षतः॥

Verse 23

कृतसम्प्रत्ययस्तस्या: कीचक: काममोहित: । नाजानाद दिवसं यान्तं चिन्तयान: समागमम्‌

कृतसम्प्रत्ययस्तस्याः कीचकः काममोहितः। नाजानाद्दिवसं यान्तं चिन्तयन् समागमं तदा॥

Verse 24

ततस्तु द्रौपदी गत्वा तदा भीम॑ महानसे । उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकम्‌,तदनन्तर कल्याणस्वरूपा द्रौपदी पाकशालामें अपने पति कुरुनन्दन भीमसेनके पास गयी

ततस्तु द्रौपदी गत्वा तदा भीमं महानसे । उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकम् ॥

Verse 25

तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृत: । संगमो नर्तनागारे यथावोच: परंतप,वहाँ सुन्दर लटोंवाली कृष्णाने कहा--“शत्रुतापन! जैसा तुमने कहा था, उसके अनुसार मैंने कीचकको नृत्यशालामें मिलनेका संकेत कर दिया है

तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः । संगमो नर्तनागारे यथावोचः परंतप ॥

Verse 26

शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचक: । एको निशि महाबाहो कीचकं त॑ निषूदय

शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचकः । एको निशि महाबाहो कीचकं तं निषूदय ॥

Verse 27

“अतः महाबाहो! कीचक रातके समय उस सूनी नृत्यशालामें अकेला आवेगा। तुम वहीं उसे मार डालना ।।

अतः महाबाहो कीचकः रातिसमये तां शून्यां नर्तनशालाम् एकोऽभ्यागमिष्यति । तं सूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मददर्पितम् । गत्वा त्वं नर्तनागारं निर्जीवं कुरु पाण्डव ॥

Verse 28

दर्पाच्च सूतपुत्रो$सौ गन्धर्वानवमन्यते । त॑ंत्वं प्रहरतां श्रेष्ठ हृदान्नागमिवोद्धर

दर्पाच्च सूतपुत्रोऽसौ गन्धर्वानवमन्यते । तं त्वं प्रहरतां श्रेष्ठ ह्रदाद् नागमिवोद्धर ॥

Verse 29

अश्रु दुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत । आत्मनश्वैव भद्रं ते कुरुमानं कुलस्य च,“भारत! तुम्हारा कल्याण हो। तुम कीचकको मारकर मुझ दुःखपीड़ित अबलाके आँसू पोंछो तथा अपना और अपने कुलका सम्मान बढ़ाओ'

वैशम्पायन उवाच— “भारत! भद्रं ते। कीचकं हत्वा मम दुःखाभिभूतायाः अश्रूणि मार्जय; तथा चात्मनः स्वस्य कुलस्य च मानं वर्धय।”

Verse 30

भीमसेन उवाच स्वागतं ते वरारोहे यन्मां वेदयसे प्रियम्‌ । न हान्यं कज्चिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि

भीमसेन उवाच— “स्वागतं ते वरारोहे, यन्मां वेदयसे प्रियम्। नान्यं कञ्चिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि।”

Verse 31

भीमसेन बोले--वरारोहे! तुम्हारा स्वागत है; क्योंकि तुमने मुझे प्रिय संवाद सुनाया है। सुन्दरी! मैं इस कार्यमें दूसरे किसीको सहायक बनाना नहीं चाहता ।।

भीम उवाच— “वरारोहे, स्वागतं ते; यन्मे प्रियमिदं वचः। अस्मिन्कर्मणि सुन्दरी, नान्यं कञ्चिदहं सहायं कर्तुमिच्छामि। या मे प्रीतिस्त्वया ख्याता कीचकस्य समागमे, सा प्रीतिर्मम पूर्वं हिडिम्बं निहत्याभवत्, वरवर्णिनि।”

Verse 32

सत्य भ्रातृश्व धर्म च पुरस्कृत्य ब्रवीमि ते । कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा

सत्यं भ्रातृश्च धर्मं च पुरस्कृत्य ब्रवीमि ते। कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा॥

Verse 33

त॑ गद्दरे प्रकाशे वा पोथयिष्यामि कीचकम्‌ | अथ चेदपि योत्स्यन्ति हिंसे मत्स्यानपि ध्रुवम्‌

तं गद्गरे प्रकाशे वा पोथयिष्यामि कीचकम्। अथ चेदपि योत्स्यन्ति हिंसे मत्स्यानपि ध्रुवम्॥

Verse 34

ततो दुर्योधन हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुन्धराम्‌ । काम मत्स्यमुपास्तां हि कुन्तीपुत्रो युधिषछ्ठिर:

ततो दुर्योधनं हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुन्धराम्। कामं मत्स्यमुपास्तां हि कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥

Verse 35

द्रौपहयुवाच यथा न संत्यजेथास्त्वं सत्यं वै मत्कृते विभो । निगूढस्त्वं तथा पार्थ कीचकं तं निषूदय

द्रौपद्युवाच यथा न संत्यजेथास्त्वं सत्यं वै मत्कृते विभो। निगूढस्त्वं तथा पार्थ कीचकं तं निषूदय॥

Verse 36

भीमसेन उवाच एवमेतत्‌ करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे । अद्य तं॑ सूदयिष्यामि कीचकं सह बान्धवै:,भीमसेन बोले--ठीक है, भीरु! तुम जैसा कहती हो, वही करूँगा। आज मैं उस कीचकको उसके भाई-बन्धुओंसहित मार डालूँगा

भीमसेन उवाच एवमेतत् करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे। अद्य तं सूदयिष्यामि कीचकं सह बान्धवैः॥

Verse 37

अदृश्यमानस्तस्याथ तमस्विन्यामनिन्दिते । नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिर: । अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मन:

अदृश्यमानस्तस्याथ तमस्विन्यामनिन्दिते। नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिरः। अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः॥

Verse 38

वैशम्पायन उवाच भीमो<थ प्रथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत्‌ | मृगं हरिरिवादृश्य: प्रत्याकाडक्षत कीचकम्‌

वैशम्पायन उवाच भीमोऽथ प्रथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत्। मृगं हरिरिवादृश्यः प्रत्याकाङ्क्षत कीचकम्॥

Verse 39

कीचकश्चाप्यलंकृत्य यथाकाममुपागमत्‌ | तां वेलां नर्तनागारं पाउ्चालीसंगमाशया,इधर कीचक भी इच्छानुसार वस्त्राभूषणोंसे सज-धजकर द्रौपदीके साथ समागमकी अभिलाषासे उसी समय नृत्यशालाके समीप आया

कीचकश्चाप्यलंकृत्य यथाकाममुपागमत् । तां वेलां नर्तनागारं पाञ्चालीसंगमाशया ॥

Verse 40

मन्यमान: स संकेतमागारं प्राविशच्च तत्‌ । प्रविश्य च स तद्‌ वेश्म तमसा संवृतं महत्‌,उस गृहको संकेत-स्थान मानकर उसने भीतर प्रवेश किया। वह विशाल भवन सब ओरसे अन्धकारसे आच्छन्न हो रहा था

मन्यमानः स संकेतमागारं प्राविशच्च तत् । प्रविश्य च स तद्वेश्म तमसा संवृतं महत् ॥

Verse 41

पूर्वांगतं ततस्तत्र भीममप्रतिमौजसम्‌ । एकान्तावस्थितं चैनमाससाद स दुर्मति:

पूर्वागतं ततस्तत्र भीममप्रतिमौजसम् । एकान्तावस्थितं चैनमाससाद स दुर्मतिः ॥

Verse 42

शयानं शयने तत्र सूतपुत्र: परामृशत्‌ । जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन ह

शयानं शयने तत्र सूतपुत्रः परामृशत् । जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन ह ॥

Verse 43

उपसंगम्य चैवैनं कीचक: काममोहितः: । हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानो5भ्यभाषत,उनके पास पहुँचते ही काममोहित कीचक हर्षसे उन्मत्तचित्त हो मुसकराते हुए बोला --

उपसंगम्य चैवैनं कीचकः काममोहितः । हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥

Verse 44

प्रापितं ते मया वित्त बहुरूपमनन्तकम्‌ | यत्‌ कृतं धनरत्नाब्यं दासीशतपरिच्छदम्‌

वैशम्पायन उवाच—प्रापितं ते मया वित्तं बहुरूपमनन्तकम् । यच्च कृतं धनरत्नाढ्यं दासीशतपरिच्छदम् ॥

Verse 45

रूपलावण्ययुक्ताभियुवतीभिरलंकृतम्‌ । गृहं चान्त:पुरं सुभ्रु क्रीडारतिविराजितम्‌ । तत्‌ सर्व त्वां समुद्दिश्य सहसाहमुपागत:

रूपलावण्ययुक्ताभिर्युवतीभिरलंकृतम् । गृहं चान्तःपुरं सुभ्रु क्रीडारतिविराजितम् । तत्सर्वं त्वां समुद्दिश्य सहसाहमुपागतः ॥

Verse 46

अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगता: स्त्रिय: । सुवासा दर्शनीयश्व नान्यो<5स्ति त्वादृश: पुमान्‌

अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगता: स्त्रियः । सुवासा दर्शनीयश्च नान्योऽस्ति त्वादृशः पुमान् ॥

Verse 47

भीमसेन उवाच दिष्ट्या त्वं दर्शनीयो5थ दिष्ट्या55त्मानं प्रशंससि । ईदृशस्तु त्वया स्पर्श: स्पृष्टपूर्वो न कहिचित्‌

भीमसेन उवाच—दिष्ट्या त्वं दर्शनीयश्च दिष्ट्यात्मानं प्रशंससि । ईदृशस्तु त्वया स्पर्शः स्पृष्टपूर्वो न कर्हिचित् ॥

Verse 48

भीमसेन बोले--सौभाग्यकी बात है कि तुम ऐसे दर्शनीय हो और यह भी भाग्यकी ही बात है कि तुम स्वयं ही अपनी प्रशंसा कर रहे हो। परंतु ऐसा कोमल स्पर्श भी तुम्हें पहले कभी नहीं प्राप्त हुआ होगा ।।

स्पर्शं वेत्सि विदग्धस्त्वं कामधर्मविचक्षणः । स्त्रीणां प्रीतिकरो नान्यस्त्वत्समः पुरुषोऽत्र हि ॥

Verse 49

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रम: । सहसोत्पत्य कौन्तेय: प्रहस्येदमुवाच ह

वैशम्पायन उवाच—इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः । सहसोत्पत्य कौन्तेयः प्रहस्येदमुवाच ह ॥

Verse 50

अद्य त्वां भगिनी पाप॑ कृष्यमाणं मया भुवि | द्रक्ष्यतेडद्रिप्रतिकाशं सिंहेनेव महागजम्‌

अद्य त्वां भगिनी पापं कृष्यमाणं मया भुवि । द्रक्ष्यतेऽद्रिप्रतिकाशं सिंहेनेव महागजम् ॥

Verse 51

निराबाधा त्वयि हते सैरन्ध्री विचरिष्यति । सुखमेव चरिष्यन्ति सैरन्ध्य्रा: पतय: सदा,“इस प्रकार तेरे मारे जानेपर सैरन्ध्री बेखटके विचरेगी और उसके पति भी सदा सुखसे ही रहेंगे”

निराबाधा त्वयि हते सैरन्ध्री विचरिष्यति । सुखमेव चरिष्यन्ति सैरन्ध्य्राः पतयः सदा ॥

Verse 52

ततो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु महाबल: । स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वर:

ततो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु महाबलः । स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वरः ॥

Verse 53

आशक्षिप्य केशान्‌ वेगेन बाद्ोर्जग्राह पाण्डवम्‌ | बाहुयुद्ध तयोरासीत्‌ क्रुद्धयोर्नरसिंहयो:

आशक्षिप्य केशान् वेगेन बाह्वोर्जग्राह पाण्डवम् । बाहुयुद्धं तयोः आसीत् क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः ॥

Verse 54

वसन्ते वासिताहेतोर्बलवद्गजयोरिव । ऐसा कहकर महाबली भीमसेनने उसके पुष्पहार-विभूषित केश पकड़ लिये। कीचक भी बलवानोंमें श्रेष्ठ था। सिरके बाल पकड़ लिये जानेपर उसने बलपूर्वक झटका देकर उन्हें छुड़ा लिया और बड़ी फुर्तीसे पाण्डुनन्दन भीमको दोनों भुजाओंमें भर लिया। तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए उन दोनों पुरुषसिंहोंमें बाहुयुद्ध होने लगा

वैशम्पायन उवाच— वसन्ते वासिताहेतोर्बलवद्गजयोरिव । तौ क्रुद्धौ पुरुषव्याघ्रौ बाहुयुद्धमवर्तत ॥ भीमसेनः पुष्पहारविभूषितकेशान् कीचकस्य जग्राह; स तु कीचकानां मुख्यो बली, वेगेन झटिति केशान् विमोच्य भीमं बाहुभ्यामालिलिङ्ग । ततः क्रोधसमाविष्टौ परस्परजयैषिणौ, वसन्ते हस्तिन्यर्थं द्वौ गजराजाविव, अन्योन्यमभ्ययुध्येताम् ॥

Verse 55

वालिसुग्रीवयो र्भ्रात्रो: पुरेव कपिसिंहयो: । अन्योन्यमपि संरब्धौ परस्परजयैषिणौ

वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः । अन्योन्यमपि संरब्धौ परस्परजयैषिणौ ॥ एकतः कीचकानां मुख्यः कीचकः, अन्यतः पुरुषोत्तमः भीमसेनः । तयोः क्रोधसमुत्थोऽयं संग्रामः समपद्यत ॥

Verse 56

तत: समुद्यम्य भुजी पञ्चशीर्षाविवोरगौ । नखदंष्टाभिरन्योन्यं घ्नत: क्रोधविषोद्धतौ

ततः समुद्यम्य भुजी पञ्चशीर्षाविवोरगौ । नखदंष्टाभिरन्योन्यं घ्नतः क्रोधविषोद्धतौ ॥

Verse 57

वेगेनाभिहतो भीम: कीचकेन बलीयसा । स्थिरप्रतिज्ञ: स रणे पदान्न चलित: पदम्‌,बलिष्ठ कीचकने बड़े वेगसे आघात किया, तो भी दृढ़प्रतिज्ञ भीम उस युद्धमें स्थिर रहे; एक पग भी पीछे नहीं हटे

वेगेनाभिहतो भीमः कीचकेन बलीयसा । स्थिरप्रतिज्ञः स रणे पदान्न चलितः पदम् ॥

Verse 58

तावन्योन्यं समा श्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम्‌ | उभावपि प्रकाशेते प्रवृद्धो वृषभाविव,फिर दोनों आपसमें गुँथ गये और एक-दूसरेको खींचने लगे। उस समय वे दो हृष्ट-पुष्ट साँड़ोंकी भाँति सुशोभित होते थे

तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् । उभावपि प्रकाशेते प्रवृद्धौ वृषभाविव ॥

Verse 59

तयोहासीत्‌ सुतुमुल:ः सम्प्रहार: सुदारुण: । नखदन्तायुधवतोर्व्याच्रयोरिव दृप्तयो:

वैशम्पायन उवाच—तयोर्हासीत् सुतुमुलः सम्प्रहारः सुदारुणः। नखदन्तायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः॥

Verse 60

अभिपत्याथ बाहु्यां प्रत्यगृह्नादमर्षित: । मातज़ इव मातडुं प्रभिन्नकरटामुखम्‌

अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णादमर्षितः। मातङ्ग इव मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखम्॥

Verse 61

स चाप्येनं तदा भीम: प्रतिजग्राह वीर्यवान्‌ । तमाक्षिपत्‌ कीचको5थ बलेन बलिनां वर:,तब पराक्रमी भीमने भी झपटकर उसे पकड़ा, किंतु बलवानोंमें श्रेष्ठ कीचकने बलपूर्वक उन्हें झटक दिया

स चाप्येनं तदा भीमः प्रतिजग्राह वीर्यवान्। तमाक्षिपत् कीचकोऽथ बलेन बलिनां वरः॥

Verse 62

तयोर्भुजविनिष्येषादुभयोबलिनोस्तदा । शब्द: समभवद्‌ घोरो वेणुस्फोटसमो युधि,उस समय उस युद्धमें उन दोनों बलवानोंकी भुजाओंकी रगड़से बाँस फटनेका-सा भयानक शब्द होने लगा

तयोर्भुजविनिष्येषादुभयोर्बलिनोस्तदा। शब्दः समभवद् घोरो वेणुस्फोटसमो युधि॥

Verse 63

अथैनमाक्षिप्य बलाद्‌ गृहमध्ये वृकोदर: । धूनयामास वेगेन वायुश्नण्ड इव द्रुमम्‌

अथैनमाक्षिप्य बलाद् गृहमध्ये वृकोदरः। धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम्॥

Verse 64

भीमेन च परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे । प्रास्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम्‌

तस्मिन् रणे बलिना भीमेन परामृष्टो दुर्बलोऽपि कीचकः, यथाप्राणं विचेष्टमानः पाण्डवं जेतुमिच्छन्, भीमसेनं च स्वपार्श्वं विचकर्ष।

Verse 65

ईषदाकलितं चापि क्रोधाद्‌ द्रुतपदं स्थितम्‌ । कीचको बलवान भीम॑ जानुभ्यामाक्षिपद्‌ भुवि

ईषदाकलितपादं क्रोधाद् द्रुतपदं स्थितं भीमं दृष्ट्वा, बलवान् कीचकः क्रोधसमाविष्टो जानुभ्यां समाहत्य भुवि न्यपातयत्।

Verse 66

पातितो भुवि भीमस्तु कीचकेन बलीयसा । उत्पपाताथ वेगेन दण्डपाणिरिवान्तक:,अत्यन्त बलशाली कीचकद्दारा इस प्रकार भूमिपर गिराये हुए भीमसेन हाथमें दण्ड धारण करनेवाले यमराजकी भाँति बड़े वेगसे उछलकर खड़े हो गये

कीचकेन बलीयसा भुवि पातितोऽपि भीमः क्षणादेव वेगेनोत्पपात, दण्डपाणिरिवान्तकः।

Verse 67

स्पर्थया च बलोन्मत्ता तावुभौ सूतपाण्डवौ । निशीथे पर्यकर्षेतां बलिनौ निर्जने स्थले

स्पर्धया बलोन्मत्तौ तावुभौ सूतपाण्डवौ । निशीथे निर्जने स्थानेऽन्योन्यं पर्यकर्षताम् ॥

Verse 68

ततस्तदू भवन श्रेष्ठ प्राकम्पत मुहुर्मुहुः । बलवच्चापि संक्रुद्धावन्योन्यं प्रति गर्जत:,इससे वह विशाल भवन बार-बार हिल उठता था। दोनों योद्धा बड़े क्रोधमें भरकर एक- दूसरेके सामने जोर-जोरसे गरज रहे थे

ततः तद् भवनं श्रेष्ठं प्राकम्पत मुहुर्मुहुः । बलवन्तौ च संक्रुद्धावन्योन्यं प्रति गर्जताम् ॥

Verse 69

तलाभ्यां स तु भीमेन वक्षस्यभिहतो बली । कीचको रोषसंतप्त: पदान्न चलित: पदम्‌

ततो भीमेन बलिना तलाभ्यां वक्षस्यभिहतो बली कीचकः। स रोषसंतप्तोऽपि तत्रैव स्थितः पदान्न चलितः पदम्॥

Verse 70

मुहूर्त तु स तं वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम्‌ । बलादहीयत तदा सूतो भीमबलार्दित:,भूमिपर खड़े रहकर दो घड़ीतक उस दुःसह वेगको सह लेनेके पश्चात्‌ भीमसेनके बलसे पीड़ित हो सूतपुत्र कीचक अपनी शक्ति खो बैठा

मुहूर्तं तु स तं वेगं भुवि स्थित्वा दुःसहं सह। ततः भीमबलार्दितः सूतो बलादहीयत॥

Verse 71

त॑ हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबल: । वक्षस्यानीय वेगेन ममर्देनं विचेतसम्‌,महाबली भीमसेन उसे निर्बल एवं अचेत होते देख उसकी छातीपर चढ़ बैठे और बड़े वेगसे उसे रौंदने लगे

तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः। वक्षस्यारोप्य वेगेन ममर्दैनं विचेतसम्॥

Verse 72

क्रोधाविष्टो विनि:श्वस्य पुनश्चैनं वृकोदर: । जग्राह जयतां श्रेष्ठ: केशेष्वेव तदा भूशम्‌

क्रोधाविष्टो विनिःश्वस्य पुनश्चैनं वृकोदरः। जग्राह जयतां श्रेष्ठः केशेष्वेव तदा भृशम्॥

Verse 73

गृहीत्वा कीचकं॑ भीमो विरराज महाबल: । शार्दटूल: पिशिताकाड्क्षी गृहीत्वेव महामृगम्‌,जैसे कच्चे मांसकी अभिलाषा रखनेवाला सिंह महान्‌ मृगको पकड़ ले, उसी प्रकार महाबली भीम कीचकको पकड़कर बड़ी शोभा पा रहे थे

गृहीत्वा कीचकं भीमो विरराज महाबलः। शार्दूलः पिशिताकाङ्क्षी गृहीत्वेव महामृगम्॥

Verse 74

तत एन॑ परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदर: । योक्‍्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा,तदनन्तर उसे अत्यन्त थका जानकर भीमने अपनी भुजाओंमें इस प्रकार कस लिया, जैसे पशुको रस्सीसे बाँध दिया गया हो

तत एनं परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरः । योक्‍त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा ॥

Verse 75

नदन्तं च महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम्‌ | भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्‌

नदन्तं च महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम्‌ । भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्‌ ॥

Verse 76

प्रगृह् तरसा दोर्भ्या कण्ठं तस्य वृकोदर: । अपीडयत कृष्णायास्तदा कोपोपशान्तये

प्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः । अपीडयत कृष्णायास्तदा कोपोपशान्तये ॥

Verse 77

फिर द्रौपदीका क्रोध शान्त करनेके लिये उन्होंने दोनों हाथोंसे उसका गला पकड़कर बड़े वेगसे दबाया ।।

अथ तं भग्नसर्वाङ्गं व्याविद्धनयनाम्बरम्‌ । आक्रम्य च कटीदेशे जानुना कीचकाधमम्‌ । अपीडयत बाहुभ्यां पशुमारममारयत्‌ ॥

Verse 78

त॑ विषीदन्तमाज्ञाय कीचकं पाण्डुनन्दन: । भूतले भ्रामयामास वाक्यं चेदमुवाच ह,मृत्युके समय कीचकको विषाद करते देख पाण्डुनन्दन भीमने उसे धरतीपर घसीटा और इस प्रकार कहा--

तं विषीदन्तमाज्ञाय कीचकं पाण्डुनन्दनः । भूतले भ्रामयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥

Verse 79

अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुर्भार्यापहारिणम्‌ । शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्वा सैरन्ध्रिकण्टकम्‌

अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुर्भार्यापहारिणम् । शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्वा सैरन्ध्रिकण्टकम् ॥

Verse 80

इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर- स्तं कीचकं क्रोधसरागनेत्र: । आस्त्रस्तवस्त्रा भरणं स्फुरन्त- मुद्भ्रान्तनेत्रं व्यसुमुत्ससर्ज

इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर-स्तं कीचकं क्रोधसरागनेत्रः । आस्त्रस्तवस्त्रा भरणं स्फुरन्त- मुद्भ्रान्तनेत्रं व्यसुमुत्ससर्ज ॥

Verse 81

निष्पिष्य पाणिना पार्णिं संदष्टौष्ठपुर्ट बली । समाक्रम्य च संक्रुद्धो बलेन बलिनां वर:

निष्पिष्य पाणिना पार्णिं संदष्टौष्ठपुटो बली । समाक्रम्य च संक्रुद्धो बलेन बलिनां वरः ॥

Verse 82

तस्य पादौ च पाणी च शिरो ग्रीवां च सर्वश: । काये प्रवेशयामास पशोरिव पिनाकधूक्‌

तस्य पादौ च पाणी च शिरो ग्रीवां च सर्वशः । काये प्रवेशयामास पशोरिव पिनाकधृक् ॥

Verse 83

त॑ सम्मथितसर्वाजू मांसपिण्डोपमं कृतम्‌ | कृष्णाया दर्शयामास भीमसेनो महाबल:,महाबली भीमने उसका सारा शरीर मथ डाला और उसे मांसका लोंदा-सा बना दिया। इसके बाद उन्होंने द्रौपदीको दिखाया

तं सम्मथितसर्वाङ्गं मांसपिण्डोपमं कृतम् । कृष्णाया दर्शयामास भीमसेनो महाबलः ॥

Verse 84

उवाच च महातेजा द्रौपदीं योषितां वराम्‌ । पश्यैनमेहि पाञज्चालि कामुको5यं यथा कृत:

वैशम्पायन उवाच—ततः स महातेजा भीमः स्त्रीणां वरां द्रौपदीमुवाच—“एहि पाञ्चालि, एनं पश्य; कामुकोऽयं यथा कृतो दृश्यताम्।”

Verse 85

एवमुक्‍्त्वा महाराज भीमो भीमपराक्रम: । पादेन पीडयामास तस्य कायं दुरात्मन:,महाराज! भयंकर पराक्रमी भीमने ऐसा कहकर उस दुरात्माकी लाशको पैरसे दबाया

एवमुक्त्वा महाराज भीमो भीमपराक्रमः । पादेन पीडयामास तस्य कायं दुरात्मनः ॥

Verse 86

ततोडग्निं तत्र प्रज्वाल्य दर्शयित्वा तु कीचकम्‌ | पाज्चालीं स तदा वीर इदं वचनमत्रवीत्‌,फिर वहाँ आग जलाकर उन्होंने कीचकका शव दिखाया। उस समय वीरवर भीमने पांचालीसे यह बात कही--

ततोऽग्निं तत्र प्रज्वाल्य दर्शयित्वा तु कीचकम् । पाञ्चालीं स तदा वीर इदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 87

प्रार्थयन्ति सुकेशान्ते ये त्वां शीलगुणान्विताम्‌ । एवं ते भीरु वध्यन्ते कीचक: शोभते यथा

प्रार्थयन्ति सुकेशान्ते ये त्वां शीलगुणान्विताम् । एवं ते भीरु वध्यन्ते कीचकः शोभते यथा ॥

Verse 88

तत्‌ कृत्वा दुष्करं कर्म कृष्णाया: प्रियमुत्तमम्‌ । तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै शमम्‌

तत्कृत्वा दुष्करं कर्म कृष्णायाः प्रियमुत्तमम् । तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै शमम् । द्रौपदीमनुसंवाद्य भीमसेनः पुनर्गतः । पाकशालां महाराज तत्र कर्माण्यकारयत् । द्रौपदी च महाभागा कीचकस्य निपातने । प्रहृष्टा विगतशोका ययौ सभारक्षिणां समीपम् ॥

Verse 89

आमन्त्र्य द्रौपदी कृष्णां क्षिप्रमायान्‍न्महानसम्‌ । कीचकं घातयित्वा तु द्रौपदी योषितां वरा । प्रह्दषश गतसंतापा सभापालानुवाच ह

Verse 90

कीचको<यं हत: शेते गन्धर्वै: पतिभि्मम । परस्त्रीकामसम्मत्तस्तत्रागच्छत पश्यत,“आओ, देखो, “परायी स्त्रीके प्रति कामोन्मत्त रहनेवाला यह कीचक मेरे पति गन्धर्वोद्वारा मारा जाकर वहाँ नृत्यशालामें पड़ा है”

Vaiśampāyana said: “Here lies Kīcaka, slain by the Gandharvas—her husbands. Driven mad by desire for another man’s wife, he has fallen there in the hall of dance. Come, look!” The statement underscores the ethical censure of violating another’s marital protection and frames the killing as the consequence of predatory lust and adharma.

Verse 91

तच्छुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिण: । सहसैव समाजग्मुरादायोल्का: सहस्रश:,उसका यह कथन सुनकर नृत्यशालाके रक्षक सहस्रोंकी संख्यामें हाथोंमें मसाल लिये सहसा वहाँ आये

Hearing her words, the guards of the dancing-hall at once rushed there in great numbers, carrying torches in their hands—an immediate, forceful response meant to secure the place and confront the perceived disturbance.

Verse 92

ततो गत्वाथ तद्‌ वेश्म कीचकं विनिपातितम्‌ । गतासुं ददृशुर्भूमी रुधिरेण समुक्षितम्‌

Then they went into that residence and saw Kīcaka struck down. His life had departed, and his body lay on the ground, drenched in blood. The scene confirms the swift, decisive punishment that follows his wrongdoing, underscoring how adharma—especially coercion and abuse of power—invites immediate retribution even within the seeming safety of royal quarters.

Verse 93

पाणिपाददिदीन तु दृष्टवा च व्यथिता5भवन्‌ । निरीक्षन्ति तत: सर्वे परं विस्‍स्मयमागता:,उसे हाथ-पैरसे हीन देख उन सबको बड़ी व्यथा हुई। फिर वे सभी बड़े आश्षर्यमें पड़कर उसे ध्यानसे देखने लगे

Vaiśampāyana said: Seeing him bereft of hands and feet, they were deeply distressed. Then, all of them, overcome with great astonishment, began to look at him closely—caught between compassion for suffering and wonder at what they beheld.

Verse 94

अमानुषं कृतं कर्म तं दृष्टवा विनिपातितम्‌ । क्वास्य ग्रीवा क्व चरणौ क्व पाणी क्‍्व शिरस्तथा । इति सम त॑ परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा

अमानुषं कृतं कर्म तं दृष्ट्वा विनिपातितम् । क्वास्य ग्रीवा क्व चरणौ क्व पाणी क्व शिरस्तथा ॥ इति सम्यक् परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा ॥

Frequently Asked Questions

The dilemma is how to prevent imminent coercion and collective violence against Draupadī while maintaining the vow of anonymity—requiring intervention that is effective yet strategically non-disclosive.

The chapter implies that restraint is not passivity: when harm escalates toward irreversible injustice, protective action becomes a duty, but should be executed with situational intelligence to preserve higher obligations (such as vows and public stability).

No explicit phalaśruti is presented here; the meta-function is narrative and ethical—demonstrating concealed agency, safeguarding of dharma, and the epic’s causal preparation for public re-emergence after exile.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App