
अध्याय ७१ — द्रोणव्यूहरक्षा तथा समकालीन द्वन्द्वयुद्धानि (Protection of Droṇa’s formation and parallel duels)
Upa-parva: Droṇa-parva — Adhyāya 71 (Tactical engagements and parallel duels)
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra an “astonishing” phase of combat as the Kuru and Pāṇḍava forces engage. The Pāṇḍavas press toward Bhāradvāja Droṇa positioned at the head of the formation, while Kaurava soldiers defend their vyūha and seek distinction. The chapter then catalogs simultaneous contests: Vindā and Anuvindā strike Virāṭa, who responds forcefully; Yājñaseni (Dhr̥ṣṭadyumna) exchanges severe missile volleys with Bāhlīka; Śaibya Govāsana confronts a Kāśyapa-line mahāratha; Bāhlīka engages the Draupadeyas amid dense arrow-fire likened to the mind among senses. Duḥśāsana’s son wounds Sātyaki, who recovers and retaliates, both appearing like flowering kiṃśuka trees from arrow-wounds. Alambusa, afflicted by Kuntibhoja’s shafts, roars and continues; Nakula and Sahadeva drive Śakuni into disarray, forcing his withdrawal toward Droṇa’s lines. Ghaṭotkaca advances to meet the rākṣasa Alāyudha in a duel compared to mythic archetypes; Yudhiṣṭhira challenges the king of Madra; and Kaurava princes (including Vikarna) engage Bhīmasena with supporting troops—presenting the war as coordinated, multi-node pressure rather than a single narrative thread.
Chapter Arc: युद्ध-धूलि और शोक के बीच सृंजय मौन बैठा है; उसी मौन में नारद का आगमन होता है—मानो देववाणी स्वयं दुःख का कारण पूछने आई हो। → नारद सृंजय से पूछते हैं कि क्या कोई अपमान, कुल-कलंक या पुत्र-हानि ने उसे भीतर से तोड़ दिया है। सृंजय हाथ जोड़कर अपने शोक का कारण बताता है—पुत्र के भाग्य और मृत्यु की आशंका/स्मृति उसे जला रही है। → नारद आश्वासन देते हैं कि सृंजय का पुत्र युद्ध में ‘अकृतार्थ’ अवस्था में नहीं मरा; वह जीवित है और पुनः प्राप्त होगा—और साथ ही अभिमन्यु के विषय में कठोर सत्य रखते हैं: वह कृतार्थ होकर वीरगति को प्राप्त हुआ, स्वर्ग गया, इसलिए उसके लिए शोक नहीं, गौरव उचित है। → नारद धैर्य, स्थैर्य और विवेक का उपदेश देते हैं—जीवितों के लिए चिंता सार्थक है, स्वर्गगत के लिए शोक व्यर्थ। शोक से दुःख बढ़ता है; बुद्धिमान पुरुष हर्ष, सम्मान और धर्म-स्थित सुख का वरण करे। → व्यास का युधिष्ठिर को समझाकर अंतर्धान होने का संकेत अगले प्रसंग की ओर ले जाता है—शोक-शमन के बाद भी युद्ध का अनिवार्य प्रवाह रुकेगा नहीं।
Verse 1
अपना बछ। है २ >> एकसप्ततितमो<्ध्याय: नारदजीका सृंजयके पुत्रको जीवित करना और व्यासजीका युधिष्ठदिरको समझाकर अनन््तर्धान होना व्यास उवाच पुण्यमाख्यानमायुष्यं श्रुत्वा षोडशराजकम् । अव्याहरन्नरपतिस्तूष्णीमासीत् स सृज्जय:
व्यास उवाच—राजन्, षोडशराजकानां पुण्यमाख्यानमायुष्यं श्रुत्वा सृञ्जयः नृपतिः किञ्चिदप्यव्याहरन् तूष्णीमासीत्।
Verse 2
तमब्रवीत् तथा55सीन॑ नारदो भगवानृषि: । श्रुतं कीर्तयतो महां गृहीतं ते महाद्युते
तं तथा तूष्णीमासीनं नारदो भगवानृषिरब्रवीत्—श्रुतं ते महाद्युते, मया यत्कीर्त्यमानं गृहीतं च नु?
Verse 3
आहोस्विदन्ततो नष्ट श्राद्ध शूद्रीपताविव । स एवमुक्तः प्रत्याह प्राउजलि: सृज्जयस्तदा
आहोस्विदन्ततो नष्टं श्राद्धं शूद्रीपताविव? स एवमुक्तः प्रत्याह प्राञ्जलिः सृञ्जयस्तदा।
Verse 4
238 48 त्वा महाबाहो धन्यमाख्यानमुत्तमम् | | पुराणानां यज्वनां दक्षिणावताम्
त्वा महाबाहो महर्षे धन्यमाख्यानमुत्तमम्। पुराणानां यज्वनां दक्षिणावतां श्रुत्वा विस्मयेन हतः शोकः; तमसीवार्कतेजसा। विपाप्मास्म्यव्यथोपेतो ब्रूहि किं करवाण्यहम्॥
Verse 5
विस्मयेन हते शोके तमसीवार्कतेजसा । विपाप्मास्म्यव्यथोपेतो ब्रूहि कि करवाण्यहम्
विस्मयेन हते शोके तमसीवार्कतेजसा। विपाप्मास्म्यव्यथोपेतो ब्रूहि किं करवाण्यहम्॥
Verse 6
नारद उवाच दिष्टयापह्वतशोक स्त्वं वृणीष्वेह यदिच्छसि । तत् तत् प्रपत्स्यसे सर्व न मृषावादिनो वयम्
नारद उवाच—दिष्ट्या अपहृतशोकस्त्वं वृणीष्वेह यदिच्छसि। तत् तत् प्रपत्स्यसे सर्वं न मृषावादिनो वयम्॥
Verse 7
यसुञ्जय उवाच एतेनैव प्रतीतो<हं प्रसन्नो यद्भवान् मम । प्रसन्नो यस्य भगवान् न तस्यास्तीह दुर्लभम्
यसुञ्जय उवाच—एतेनैव प्रतीतोऽहं प्रसन्नो यद्भवान्मम। प्रसन्नो यस्य भगवान् न तस्यास्तीह दुर्लभम्॥
Verse 8
नारद उवाच मृतं ददानि ते पुत्र दस्युभिर्निहतं वृथा । उद्धृत्य नरकात् कष्टात् पशुवत् प्रोक्षितं यथा
नारद उवाच—मृतं ददानि ते पुत्रं दस्युभिर्निहतं वृथा। उद्धृत्य नरकात् कष्टात् पशुवत् प्रोक्षितं यथा॥
Verse 9
व्यास उवाच प्रादुरासीत् ततः पुत्र: सृज्जयस्याद्भुतप्रभ: । प्रसन्नेनर्षिणा दत्त: कुबेरतनयोपम:
व्यास उवाच—प्रादुरासीत् ततः पुत्रः सृज्जयस्याद्भुतप्रभः। प्रसन्नेनर्षिणा दत्तः कुबेरतनयोपमः॥
Verse 10
ततः संगम्य पुत्रेण प्रीतिमानभवन्नूप: । ईजे च क्रतुभि: पुण्यै: समाप्तवरदक्षिणै:
ततः संगम्य पुत्रेण प्रीतिमानभवन्नृपः। ईजे च क्रतुभिः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः॥
Verse 11
अकृतार्थश्न भीतश्न न च सान्नाहिको हतः । अयज्वा त्वनपत्यश्व ततोडसौ जीवित: पुन:
व्यास उवाच—स सन्नद्धो युद्धे प्रवृत्तश्च न हतः; अपि तु अकृतार्थो भीतश्च सन् प्राणान् अत्यजत्। अयज्वा चानपत्यश्चासीत्; तस्मात् नारदेन स पुनर्जीवितः कृतः।
Verse 12
शूरो वीर: कृतार्थश्न प्रताप्पारीन्ू सहस्रश: । अभिमन्युर्गतो वीर: पृतनाभिमुखो हत:
शूरो वीरः कृतार्थश्च प्रतापवान् सहस्रशः। पारीन् हत्वा तु वीरस्तु अभिमन्युः पृतनाभिमुखो हतः॥
Verse 13
परंतु शूरवीर अभिमन्यु तो कृतार्थ हो चुका है। वह वीर शत्रुसेनाके सम्मुख युद्धतत्पर हो सहस्रों वैरियोंको संतप्त करके मारा गया और स्वर्गलोकमें जा पहुँचा है ।।
कृतार्थोऽभिमन्युर्वीरः पृतनाभिमुखो रणे। सहस्राणि रिपून् सन्ताप्य हतः स्वर्गं जगाम ह॥ ब्रह्मचर्येण यान् लोकान् कांक्षन्ति प्रज्ञया श्रुतेन च। इष्टैश्च क्रतुभिश्चैव तान् अक्षयान् गतस्तव सुतः॥
Verse 14
विद्वांस: कर्मभि: पुण्यै: स्वर्गमीहन्ति नित्यश: । नतु स्वर्गादयं लोक: काम्यते स्वर्गवासिभि:
विद्वांसः पुण्यकर्मभिः स्वर्गं गन्तुमिहन्ति नित्यशः। न तु स्वर्गाद् इमं लोकं कामयन्ते स्वर्गवासिनः॥
Verse 15
तस्मात् स्वर्गगतं पुत्रमर्जुनस्य हतं रणे | न चेहानयितुं शक््यं किंचिदप्राप्पमीहितम्
तस्मात् स्वर्गगतं पुत्रमर्जुनस्य हतं रणे। न चेहानयितुं शक्यं किञ्चिदप्राप्यमीहितम्॥
Verse 16
यां योगिनो ध्यानविविक्तदर्शना: प्रयान्ति यां चोत्तमयज्विनो जना: । तपोभिरिद्धैरनुयान्ति यां तथा तामक्षयां ते तनयो गतो गतिम्
यां योगिनो ध्यानविविक्तदर्शना: प्रयान्ति यां चोत्तमयज्विनो जना: । तपोभिरिद्धैरनुयान्ति यां तथा तामक्षयां ते तनयो गतो गतिम् ॥
Verse 17
अन्तात् पुनर्भावगतो विराजते राजेव वीरो हामृतात्मरश्मिभि: । तामैन्दवीमात्मतनु द्विजोचितां गतो5भिमन्युर्न स शोकमर्हति
अन्तात् पुनर्भावगतो विराजते राजेव वीरो हामृतात्मरश्मिभि: । तामैन्दवीमात्मतनु द्विजोचितां गतोऽभिमन्युर्न स शोकमर्हति ॥
Verse 18
एवं ज्ञात्वा स्थिरो भूत्वा जहारीन् धैर्यमाप्रुहि । जीवन्त एव न: शोच्या न तु स्वर्गगतो5नघ
एवं ज्ञात्वा स्थिरो भूत्वा जहारीन् धैर्यमाप्रुहि । जीवन्त एव न: शोच्या न तु स्वर्गगतोऽनघ ॥
Verse 19
शोचतो हि महाराज अघमेवाभिवर्धते । तस्माच्छोकं परित्यज्य श्रेयसे प्रयतेद् बुध:
शोचतो हि महाराज अघमेवाभिवर्धते । तस्माच्छोकं परित्यज्य श्रेयसे प्रयतेद् बुध: ॥
Verse 20
एतद् बुद्ध्वा बुधा: शोक॑ न शोक: शोक उच्यते,यही सब सोच-समझकर ज्ञानवान् पुरुष शोक नहीं करते हैं। शोकको शोक नहीं कहते हैं (उसका अनुभव करनेवाला मन ही शोकरूप होता है)
एतद् बुद्ध्वा बुधा: शोकं न शोक: शोक उच्यते ॥
Verse 21
एवं विद्वान् समुन्तिष्ठ प्रयतो भव मा शुच: । श्रुतस्ते सम्भवो मृत्योस्तपांस्यनुपमानि च
एवं विद्वान् समुत्तिष्ठ प्रयतो भव मा शुचः । श्रुतस्ते सम्भवो मृत्योस्तपांस्यानुपमानि च ॥
Verse 22
सर्वभूतसमत्वं च चज्चलाश्व विभूतय: । सृञ्जयस्य तु त॑ पुत्र मृतं संजीवितं पुन:
सर्वभूतसमत्वं च चञ्चलाश्च विभूतयः । सृञ्जयस्य तु तत् पुत्रं मृतं संजीवितं पुनः ॥
Verse 23
एवं विद्वान् महाराज मा शुच: साधयाम्यहम् । एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत,महाराज! यह सब तुम जानते हो। अत: शोक न करो। अब मैं अपनी साधनामें लग रहा हूँ। ऐसा कहकर भगवान् व्यास वहीं अन्तर्धान हो गये
एवं विद्वान् महाराज मा शुचः साधयाम्यहम् । एतावदुक्त्वा भगवान् तत्रैवान्तरधीयत ॥
Verse 24
वागीशाने भगवति व्यासे व्यभ्रनभ:प्रभे । गते मतिमतां श्रेष्ठे समाश्वास्य युधिछ्चिरम्
वागीशाने भगवति व्यासे व्यभ्रनभःप्रभे । गते मतिमतां श्रेष्ठे समाश्वास्य युधिष्ठिरम् ॥
Verse 25
पूर्वेषां पार्थिवेन्द्राणां महेन्द्रप्रतिमौजसाम् । न्यायाधिगतवित्तानां तां श्र॒ुत्वा यज्ञसम्पदम्
पूर्वेषां पार्थिवेन्द्राणां महेन्द्रप्रतिमौजसाम् । न्यायाधिगतवित्तानां तां श्रुत्वा यज्ञसम्पदम् ॥
Verse 26
सम्पूज्य मनसा विद्वान् विशोको5भूद् युधिष्ठिर: । पुनश्चाचिन्तयद् दीन: किंस्विद् वक्ष्ये धनंजयम्
सम्पूज्य मनसा विद्वान् युधिष्ठिरो विशोकोऽभवत्। पुनश्च दीनभावेनाचिन्तयत्—किंस्विद् वक्ष्ये धनञ्जयम् इति॥
Verse 70
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीयोपाख्यानविषयकः सत्तरितमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 73
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकसप्ततितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकसप्ततितमोऽध्यायः॥
Verse 193
प्रहर्षमभिमानं च सुखप्राप्तिंच चिन्तयन् | महाराज! शोक करनेसे केवल दुःख ही बढ़ता है। अतः दिद्दान् पुरुष उत्कृष्ट हर्ष
व्यास उवाच—महाराज! शोकानुबन्धेन दुःखमेव वर्धते। तस्माद् विद्वान् पुरुषः प्रहर्षमभिमानं च सुखप्राप्तिं च चिन्तयन् शोकं त्यक्त्वा स्वकल्याणायैव प्रयतेत॥
The implicit dilemma is the tension between individual heroics (seeking yaśas through duels) and collective duty (maintaining formation integrity to protect the commander), requiring fighters to prioritize strategic cohesion over personal rivalry.
The chapter frames conflict as a system of interdependent actions: outcomes arise from coordination, resilience after setbacks, and disciplined adherence to role-based duty rather than from isolated feats alone.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the meta-level function is Sañjaya’s analytical witnessing—documenting how tactical choices, morale, and command structure shape events within the broader dharma narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.