Adhyaya 18
द्रोणपर्व — अध्याय १८: संशप्तकगणयुद्धे अर्जुनस्यास्त्रप्रयोगः (Drona Parva, Chapter 18: Arjuna’s astra-deployment against the Saṃśaptakas)
Upa-parva: Saṃśaptaka-nivṛtti (Episode of the Saṃśaptakas’ renewed engagement against Arjuna)
Sañjaya reports that, seeing the Saṃśaptaka groups return to the engagement, Arjuna addresses Vāsudeva (Kṛṣṇa) and orders a direct advance, expressing that the opponents do not intend to leave the field alive. Kṛṣṇa, affirming Arjuna, drives the chariot with exceptional agility, described through aerial and divine-chariot similes. The Saṃśaptakas mass their missile-fire to cover Arjuna and Kṛṣṇa, rendering them momentarily indistinct. Arjuna intensifies his effort, signals resolve with the Devadatta conch, and deploys the Tvāṣṭra astra, producing multiple forms that confuse the adversaries into striking one another. When a dense arrow-storm again obscures the chariot, Kṛṣṇa shows human fatigue and calls out for Arjuna; Arjuna responds by using the Vāyavya astra to disperse the missile-cloud like wind scattering dry leaves. He then conducts systematic reduction of enemy forces—severing standards, breaking chariots, and disabling elephants and cavalry—until the field is described as dust-stilled by blood and strewn with bodies. The chapter closes by noting that during this interval, Droṇa, with a formed array, advances toward Yudhiṣṭhira, indicating the wider strategic consequence of Arjuna’s absorption in the Saṃśaptaka fight.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—तत्पश्चात संशप्तक योद्धा रथों से चन्द्राकार व्यूह रचकर समतल भूमि पर प्रसन्नतापूर्वक डट जाते हैं, मानो आज ही अर्जुन को बाँध लेने का व्रत पूरा करेंगे। → किरिटधारी अर्जुन को आते देख त्रिगर्त-वीर हर्ष से उछल पड़ते हैं; उनकी गर्जना दिशाओं और आकाश को भर देती है। कृष्ण (देवकीनन्दन) के सामने वे अर्जुन को लक्ष्य कर उन्मत्त उत्साह दिखाते हैं—मृत्यु को ही निवृत्ति मानकर। → संशप्तक एक-एक कर अर्जुन पर बाण-वर्षा करते हैं; प्रत्युत्तर में पार्थ उन्हें द्विगुण वेग से बेधते हैं। सुबाहु लोहे-से कठोर तीस शरों से अर्जुन के किरीट पर प्रहार करता है—क्षण भर को युद्ध का केन्द्र स्वयं ‘किरिट’ बन जाता है, और दोनों पक्षों की दृष्टि वहीं टिक जाती है। → अर्जुन के संनतपर्व (कठोर, तीक्ष्ण) बाणों से संशप्तक दल तितर-बितर होने लगता है; वे भयभीत मृग-गणों की भाँति इधर-उधर भागते हैं। फिर भी सुशर्मा उन्हें लज्जा और लोक-अपवाद का भय दिखाकर लौटने को उकसाता है; वीर शंख बजाकर परस्पर उत्साह बढ़ाते हैं और पुनः पलट आते हैं। → संशप्तक और ‘नारायण’ नाम से पुकारे गए गोपाल-योद्धा मृत्यु को ही व्रत मानकर फिर से अर्जुन पर टूट पड़ते हैं—अगले क्षणों में यह प्रतिज्ञा-युद्ध किसका अंत लिखेगा, यही अनिश्चितता छा जाती है।
Shlokas
Verse 1
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर संशप्तक योद्धा रथोंद्वारा ही सेनाका चन्द्राकार व्यूह बनाकर समतल प्रदेशमें प्रसन्नतापूर्वक खड़े हो गये
सञ्जय उवाच—राजन्! तदनन्तरं संशप्तकाः रथैरेव सेनां चन्द्राकारं व्यूहं कृत्वा समतले देशे हृष्टमनसः स्थिताः।
Verse 2
ते किरीटिनमायान्तं दृष्टवा हर्षेण मारिष । उदक्रोशन् नरव्याप्रा: शब्देन महता तदा
ते किरीटिनमायान्तं दृष्ट्वा हर्षेण मारिष । उदक्रोशन् नरव्याघ्राः शब्देन महता तदा ॥
Verse 3
आर्य! किरीटधारी अर्जुनको आते देख पुरुषसिंह संशप्तक हर्षपूर्वक बड़े जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ।। स शब्द: प्रदिश: सर्वा दिश: खं च समावृणोत् । आवृतत्वाच्च लोकस्य नासीतू तत्र प्रतिस्वन:
आर्य! किरीटधारीम् अर्जुनम् आयान्तं दृष्ट्वा पुरुषसिंहाः संशप्तकाः हर्षपूर्वकं मुहुर्मुहुः गर्जितवन्तः। स शब्दः प्रदिशः सर्वा दिशः खं च समावृणोत्। आवृतत्वाच्च लोकस्य नासीत् तत्र प्रतिस्वनः॥
Verse 4
उस सिंहनादने सम्पूर्ण दिशाओं, विदिशाओं तथा आकाशको व्याप्त कर लिया। इस प्रकार सम्पूर्ण लोक व्याप्त हो जानेसे वहाँ दूसरी कोई प्रतिध्वनि नहीं होती थी ।।
सिंहनादेन तेनैव दिशो विदिशश्च खं तथा व्याप्तम्। एवं लोकं समावृत्य तत्रान्यः प्रतिस्वनो नाभवत्॥ सोऽतीव सम्प्रहृष्टांस्तानुपलभ्य धनञ्जयः। किंचिदश्युत्स्मयन् कृष्णमिदं वचनमब्रवीत्॥
Verse 5
पश्यैतान् देवकीमातर्मुमूर्षूनद्य संयुगे । ्रातृस्त्रैगर्तकानेवं रोदितव्ये प्रहर्षितान्
पश्यैतान् देवकीनन्दन मुमूर्षूनद्य संयुगे। भ्रातॄन् त्रैगर्तकान् एवं रोदितव्ये प्रहर्षितान्॥
Verse 6
अथवा हर्षकालो<यं त्रैगर्तानामसंशयम् । कुनरैर्दुरवापान् हि लोकान प्राप्स्यन्त्यनुत्तमान्
अथवा हर्षकालोऽयं त्रैगर्तानामसंशयम् । कुनरैर्दुरवापान् हि लोकान् प्राप्स्यन्त्यनुत्तमान् ॥
Verse 7
एवमुक्त्वा महाबाहुर्ईषीकेशं ततोड<र्जुन: । आससाद रणे व्यूढां त्रिगर्तानामनीकिनीम्,भगवान् हृषीकेशसे ऐसा कहकर महाबाहु अर्जुनने युद्धमें त्रिगर्तोंकी व्यूहाकार खड़ी हुई सेनापर आक्रमण किया
एवमुक्त्वा महाबाहुर्हृषीकेशं ततोऽर्जुनः । आससाद रणे व्यूढां त्रिगर्तानामनीकिनीम् ॥
Verse 8
स देवदत्तमादाय शड्खं हेमपरिष्कृतम् दध्मौ वेगेन महता घोषेणापूरयन् दिश:,उन्होंने सुवर्णजटित देवदत्त नामक शंख लेकर उसकी ध्वनिसे सम्पूर्ण दिशाओंको परिपूर्ण करते हुए उसे बड़े वेगसे बजाया
स देवदत्तमादाय शङ्खं हेमपरिष्कृतम् । दध्मौ वेगेन महता घोषेणापूरयन् दिशः ॥
Verse 9
तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी । विचेष्टावस्थिता संख्ये हश्मसारमयी यथा,उस शंखनादसे भयभीत हो वह संशप्तक-सेना युद्धभूमिमें लोहेकी प्रतिमाके समान निश्चेष्ठट खड़ी हो गयी
तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी । विचेष्टावस्थिता संख्ये हेमसारमयी यथा ॥
Verse 10
(सा सेना भरतश्रेष्ठ निश्चेष्ठा शुशुभे तदा । चित्र पटे यथा न्यस्ता कुशलै: शिल्पिभिनरिे: ।।
सा सेना भरतश्रेष्ठ निश्चेष्टा शुशुभे तदा । चित्रपटे यथा न्यस्ता कुशलैः शिल्पिभिर्नरैः ॥ स्वनेन तेन सैन्यानां दिवमावृण्वता तदा । सस्वना पृथिवी सर्वा तथैव च महोदधिः ॥ स्वनेन सर्वसैन्यानां कर्णास्तु बधिरीकृताः । वाहास्तेषां विवृत्ताक्षाः स्तब्धकर्णशिरोधराः । विष्टब्धचरणा मूत्रं रुधिरं च प्रसुस्रुवुः ॥
Verse 11
उपलभ्य तत: संज्ञामवस्थाप्य च वाहिनीम् । युगपत् पाण्डुपुत्राय चिक्षिपु: कड्कपत्रिण:
उपलभ्य ततः संज्ञामवस्थाप्य च वाहिनीम् । युगपत् पाण्डुपुत्राय चिक्षिपुः कङ्कपत्रिणः ॥
Verse 12
थोड़ी देरमें चेत होनेपर संशप्तकोंने अपनी सेनाको स्थिर किया और एक साथ ही पाण्डुपुत्र अर्जुनपर कंकपक्षीकी पाँखवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
तान्यर्जुनः सहस्राणि दशपञ्चभिराशुगैः । अनागतान्येव शरैश्छित्त्वाशु पराक्रमी ॥
Verse 13
ततोर्ड्जुनं शितैर्बाणर्दशभिर्दशभि: पुनः । प्राविध्यन्त ततः पार्थस्तानविध्यत् त्रिभिस्त्रिभि:
ततोऽर्जुनं शितैर्बाणैर्दशभिर्दशभिः पुनः । प्राविध्यन्त ततः पार्थस्तानविध्यत् त्रिभिस्त्रिभिः ॥
Verse 14
एकैकस्तु ततः पार्थ राजन् विव्याध पठ्चभि: । सच तान् प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी
एकैकस्तु ततः पार्थं राजन् विव्याध पञ्चभिः । स च तान् प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी ॥
Verse 15
भूय एव तु संक्रुद्धास्त्वर्जुन॑ सहकेशवम् । आपूरयन् शरैस्तीक्ष्णैस्तडागमिव वृष्टिभि:
भूय एव तु संक्रुद्धास्त्वर्जुनं सहकेशवम् । आपूरयन् शरैस्तीक्ष्णैस्तडागमिव वृष्टिभिः ॥
Verse 16
ततः शरसहस्राणि प्रापतन्नर्जुनं प्रति । भ्रमराणामिव व्राता: फुल्लं द्रमगणं वने,तत्पश्चात् अर्जुनपर एक ही साथ हजारों बाण गिरे, मानो वनमें फूले हुए वृक्षपर भौंरोंके समूह आ गिरे हों
ततः शरसहस्राणि प्रापतन्नर्जुनं प्रति । भ्रमराणामिव व्राताः फुल्लं द्रमगणं वने ॥
Verse 17
ततः सुबाहुस्त्रिंशद्धिरद्रिसारमयै: शरै: । अविध्यदिषुभिग्गाढं किरीटे सव्यसाचिनम्,तदनन्तर सुबाहुने लोहेके बने हुए तीस बाणोंद्वारा अर्जुनके किरीटमें गहरा आघात किया
ततः सुबाहुस्त्रिंशद्धिरद्रिसारमयैः शरैः । अविध्यदिषुभिर्गाढं किरीटे सव्यसाचिनम् ॥
Verse 18
तैः किरीटी किरीटस्थैहेमपुड्खैरजिद्ागै: । शातकुम्भमयापीडो बभौ सूर्य इवोत्थित:
तैः किरीटी किरीटस्थैर्हेमपुङ्खैरजिह्मगैः । शातकुम्भमयापीडो बभौ सूर्य इवोत्थितः ॥
Verse 19
हस्तावापं सुबाहोस्तु भल्लेन युधि पाण्डव: । चिच्छेद तं चैव पुन: शरवर्षैरवाकिरत्
हस्तावापं सुबाहोस्तु भल्लेन युधि पाण्डवः । चिच्छेद तं चैव पुनः शरवर्षैरवाकिरत् ॥
Verse 20
ततः सुशर्मा दशभि: सुरथस्तु किरीटिनम् | सुधर्मा सुधनुश्वैव सुबाहुश्न समार्पयत्,यह देख सुशर्मा, सुरथ, सुधर्मा, सुधन््वा और सुबाहुने दस-दस बाणोंसे किरीटधारी अर्जुनको घायल कर दिया
ततः सुशर्मा दशभिः सुरथस्तु किरीटिनम् । सुधर्मा सुधनुश्चैव सुबाहुश्च समार्पयत् ॥
Verse 21
तांस्तु सर्वान् पृथग्बाणैर्वानरप्रवरध्वज: । प्रत्यविध्यद् ध्वजांश्रैषां भल्लैश्वचिच्छेद सायकान्
तांस्तु सर्वान् पृथग्बाणैर्वानरप्रवरध्वजः । प्रत्यविध्यद् ध्वजांश्चैषां भल्लैश्चिच्छेद सायकान् ॥
Verse 22
सुधन्वनो धनुश्छित्त्वा हयांश्वास्यावधीच्छरै: । अथास्य सशिरस्त्राणं शिर: कायादपातयत्
सुधन्वनो धनुश्छित्त्वा हयांश्चास्यावधीच्छरैः । अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायादपातयत् ॥
Verse 23
तस्मिन्निपतिते वीरे त्रस्तास्तस्य पदानुगा: । व्यद्रवन्त भयाद् भीता यत्र दौर्योधनं बलम्
तस्मिन्निपतिते वीरे त्रस्तास्तस्य पदानुगाः । व्यद्रवन्त भयाद्भीता यत्र दौर्योधनं बलम् ॥
Verse 24
ततो जघान संक्रुद्धो वासविस्तां महाचमूम् । शरजालैरविच्छिन्नैस्तम: सूर्य इवांशुभि:
ततो जघान संक्रुद्धो वासविस्तां महाचमूम् । शरजालैरविच्छिन्नैस्तमः सूर्य इवांशुभिः ॥
Verse 25
ततो भग्ने बले तस्मिन् विप्रलीने समन्ततः । सव्यसाचिनि संक्रुद्धे त्रैगर्तानू भयमाविशत्
ततो भग्ने बले तस्मिन् विप्रलीने समन्ततः । सव्यसाचिनि संक्रुद्धे त्रैगर्तानू भयमाविशत् ॥
Verse 26
ते वध्यमाना: पार्थेन शरै: संनतपर्वभि: । अमुहांस्तत्र तत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव
ते वध्यमानाः पार्थेन शरैः सन्नतपर्वभिः । अमुह्यंस्तत्र तत्रैव त्रस्ता मृगगणा इव ॥
Verse 27
अर्जुनके झुकी हुई गाँठवाले बाणोंकी मार खाकर वे सभी सैनिक वहाँ भयभीत मृगोंकी भाँति मोहित हो गये ।।
अर्जुनस्य शरैर्विद्धाः सन्नताग्रैः समन्ततः । मृगा इव भयत्रस्ताः सम्मूढा अभवन् तदा ॥ ततस्त्रिगर्तराजः क्रुद्धस्तानुवाच महारथान् । अलं द्रुतेन वः शूरा न भयं कर्तुमर्हथ ॥
Verse 28
शप्त्वाथ शपथानू् घोरान् सर्वसैन्यस्य पश्यत: । गत्वा दौर्योधनं सैन्यं कि वै वक्ष्यथ मुख्यश:,“सारी सेनाके सामने भयंकर शपथ खाकर अब यदि दुर्योधनकी सेनामें जाओगे तो तुम सभी श्रेष्ठ महारथी क्या जवाब दोगे?
शप्त्वाथ शपथान् घोरान् सर्वसैन्यस्य पश्यतः । गत्वा दौर्योधनं सैन्यं किं वै वक्ष्यथ मुख्यशः ॥
Verse 29
नावहास्या: कथ॑ं लोके कर्मणानेन संयुगे । भवेम सहिता: सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम्
नावहास्याः कथं लोके कर्मणानेन संयुगे । भवेम सहिताः सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम् ॥
Verse 30
एवमुक्तास्तु ते राजन्नुदक्रोशन् मुहुर्मुहुः । शड्खांश्व॒ दश्मिरे वीरा हर्षयन्त: परस्परम्
एवमुक्तास्तु ते राजन्नुदक्रोशन् मुहुर्मुहुः । शङ्खांश्च दश्मिरे वीरा हर्षयन्तः परस्परम् ॥
Verse 31
ततस्ते संन्यवर्तन्त संशप्तकगणा: पुन: । नारायणाश्च गोपाला मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्,तब वे समस्त संशप्तकगण और नारायणी सेनाके ग्वाले मृत्युको ही युद्धसे निवृत्तिका अवसर मानकर पुन: लौट आये
ततस्ते संशप्तकगणाः पुनः संन्यवर्तन्त। नारायण्याः सेनायाः गोपालाश्च मृत्युं एव निवृत्तेः कारणं कृत्वा पुनरपि समरं प्रत्यावर्तन्त॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-driven choice: whether decisive, large-scale force (astra escalation and rapid neutralization) is warranted against vow-bound opponents, despite the broader costs and the risks created elsewhere on the battlefield.
Effective action requires clarity under obscuration—discipline in perception, calibrated response to threat, and responsibility for second-order consequences beyond the immediate tactical success.
No explicit phalaśruti is stated; the implicit meta-commentary is structural—Arjuna’s localized success coincides with Droṇa’s opportunity to strike Yudhiṣṭhira, underscoring the epic’s theme that outcomes propagate through interconnected decisions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.