Adhyaya 37
Devadāru (Dāruvana) Forest: The Delusion of Ritual Pride, the Liṅga Crisis, and the Teaching of Jñāna–Pāśupata Yoga
ऋषीणां प्रश्नान् प्रति सूतः कथयति—शिवः विष्णुना स्त्रीवेषधारिणा सह देवदारुवने प्रविश्य कर्मकाण्डासक्तिं तपोऽहङ्कारं च प्रकाशयति। गृहिण्यः मोहिता भवन्ति; क्रुद्धा ऋषयः दिगम्बरभिक्षुरूपं शापयन्ति, लिङ्गस्य पतनं/उत्पाटनं च भवति, ततो लोकविपर्ययलक्षणानि जायन्ते। भयभीताः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स महादेवं परिचिनोति, अविभक्ततत्त्वं व्याचष्टे—रुद्रः गुणेषु व्याप्तः अग्नि-ब्रह्मा-विष्णुरूपेण, सहधर्मिणी च नारायण एव इति शैववैष्णवैक्यं प्रतिपादयति। लिङ्गनिर्माण-पूजा, शतरुद्रीयजपः, वैदिकशैवमन्त्राश्च प्रायश्चित्तोपायाः निर्दिश्यन्ते। ततः शिवः देव्या सह प्रादुर्भवति; ऋषयः स्तुतिभिः पूजयन्ति, दर्शनं लभन्ते, नित्योपासनामार्गं पृच्छन्ति। शिवः साधनक्रमं उपदिशति—शुद्धज्ञानविना योगोऽपूर्णः; योगयुक्तं सांख्यं मोक्षदं; ज्ञानयोगनिष्ठानां गुह्यं पाशुपतव्रतं विधानम्। अन्ते ऋषयः ध्यानविचारे प्रवर्तन्ते, देवी तेजोमयी प्रकटते, शिवशक्त्यैक्यं साक्षात्कुर्वन्ति, पाठश्रवणयोः पुण्यफलप्रतिज्ञा च भवति।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः / मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत वक्तुमिहार्हसि
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिंशोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः। मोहयामास च विप्रेन्द्रान्, सूत वक्तुमिहार्हसि॥
Verse 2
सूत उवाच पुरा दारुवन् रम्ये देवसिद्धनिषेविते / सपुत्रदारा मुनयस्तपश्चेरुः सहस्रशः
सूत उवाच—पुरा दारुवने रम्ये देवसिद्धनिषेविते। सपुत्रदाराः मुनयस्तपश्चेरुः सहस्रशः॥
Verse 3
प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि / यजन्ति विविधैर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः
प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि। यजन्ति विविधैर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः॥
Verse 4
तेषां प्रवृत्तिविन्यस्तचेतसामथ शूलधृक् / ख्यापयन् स महादोषं ययौ दारुवनं हरः
तेषां प्रवृत्तिविन्यस्तचेतसामथ शूलधृक्। ख्यापयन् स महादोषं ययौ दारुवनं हरः॥
Verse 5
कृत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः / ययौ निवृत्तविज्ञानस्थापनार्थं च शङ्करः
विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे कृत्वा देवो महेश्वरः । निवृत्तिविज्ञानस्थापनार्थं शङ्करो ययौ ॥
Verse 6
आस्थाय विपुलं वेशमूनविंशतिवत्सरः / लीलालसो महाबाहुः पीनाङ्गश्चारुलोचनः
विपुलं वेशमास्थाय ऊनविंशतिवत्सरः । लीलालसो महाबाहुः पीनाङ्गश्चारुलोचनः ॥
Verse 7
चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः / मत्तमातङ्गगामनो दिग्वासा जगदीश्वरः
चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः । मत्तमातङ्गगामनो दिग्वासा जगदीश्वरः ॥
Verse 8
कुशेशयमयीं मालं सर्वरत्नैरलङ्कृताम् / दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः
कुशेशयमयीं मालां सर्वरत्नैरलङ्कृताम् । दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः ॥
Verse 9
यो ऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः / स्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सो ऽनुगच्छति शूलिनम्
योऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः । स्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सोऽनुगच्छति शूलिनम् ॥
Verse 10
सम्पूर्णचन्द्रवदनं पीनोन्नतपयोधरम् / शुचिस्मितं सुप्रसन्नं रणन्नुपुरकद्वयम्
सम्पूर्णचन्द्रवदना पीनोन्नतपयोधरा । शुचिस्मिता सुप्रसन्ना रणन्नूपुरयुग्मिका ॥
Verse 11
सुपीतवसनं दिव्यं श्यामलं चारुलोचनम् / उदारहंसचलनं विलासि सुमनोहरम्
सुपीतवसना दिव्या श्यामा चारुलोचना । उदारहंसगमना विलासिनी सुमनोहरा ॥
Verse 12
एवं स भगवानीशो देवदारुवने हरः / चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत्
एवं स भगवानीशो देवदारुवने हरः । चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत् ॥
Verse 13
दृष्ट्वा चरन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् / मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः
दृष्ट्वा चरन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् । मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः ॥
Verse 14
विस्त्रस्तवस्त्राभरणास्त्यक्त्वा लज्जां पतिव्रताः / सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्तिहि
विस्त्रस्तवस्त्राभरणास्त्यक्त्वा लज्जां पतिव्रताः । सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्ति हि ॥
Verse 15
ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाः / अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः
ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाः। अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः॥
Verse 16
गायन्ति नृत्यन्ति विलासबाह्या नारीगणा मायिनमेकमीशम् / दृष्ट्वा सपत्नीकमतीवकान्त- मिच्छन्त्यथालिङ्गनमाचरन्ति
गायन्ति नृत्यन्ति विलासबाह्या नारीगणा मायिनमेकमीशम्। दृष्ट्वा सपत्नीकमतीवकान्तमिच्छन्त्यथालिङ्गनमाचरन्ति॥
Verse 17
पदे निपेतुः स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुत्राः / आलोक्य पद्मापतिमादिदेवं भ्रूभङ्गमन्ये विचरन्ति तेन
पदे निपेतुः स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुत्राः। आलोक्य पद्मापतिमादिदेवं भ्रूभङ्गमन्ये विचरन्ति तेन॥
Verse 18
आसामथैषामपि वासुदेवो मायी मुरारिर्मनसि प्रविष्टः / करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं मायानुभूयन्त इतिव सम्यक्
आसामथैषामपि वासुदेवो मायी मुरारिर्मनसि प्रविष्टः। करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं मायानुभूयन्त इतिव सम्यक्॥
Verse 19
विभाति विश्वामरभूतभर्ता स माधवः स्त्रीगणमध्यविष्टः / अशेषशक्त्यासनसंनिविष्टो यथैकशक्त्या सह देवदेवः
विभाति विश्वामरभूतभर्ता स माधवः स्त्रीगणमध्यविष्टः। अशेषशक्त्यासनसंनिविष्टो यथैकशक्त्या सह देवदेवः॥
Verse 20
करोति नृत्यं परमप्रभावं तदा विरूढः पुनरेव भूयः / ययौ समारुह्य हरिः स्वभावं तदीशवृत्तामृतमादिदेवः
ततः स परमप्रभावं नृत्यं चकार; पुनरपि समुत्थाय आदिदेवो हरिः स्वभावं स्वकीयं समारुह्य ययौ, ईश्वरवृत्तामृतं तत्रावशिष्यत्।
Verse 21
दृष्ट्वा नारीकुलं रुद्रं पुत्राणामपि केशवम् / मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं संदधिरे भृशम्
रुद्रं नारीकुलं मोहयन्तं, केशवं च पुत्रानपि विमोहयन्तं दृष्ट्वा मुनिश्रेष्ठाः भृशं कोपं संदधिरे।
Verse 22
अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुर्देवं कपर्दिनम् / शेषुश्च शापैर्विविधैर्मायया तस्य मोहिताः
ते देवम् कपर्दिनम् अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुः; अन्येऽपि तस्य मायया मोहिताः शापैर्विविधैः समभ्यवर्षन्।
Verse 23
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे / यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः
शङ्करे सन्निधौ तेषां सर्वेषां तपांसि प्रत्याहन्यन्त; यथा नभसि स्थिताः तारका आदित्यप्रकाशेन तिरस्क्रियन्ते।
Verse 24
ते भग्नतपसो विप्राः समेत्य वृषभध्वजम् / को भवानिति देवेशं पृच्छन्ति स्म विमोहिताः
ते भग्नतपसो विप्राः समेत्य वृषभध्वजम्, विमोहिताः देवेशं पप्रच्छुः—‘को भवान्?’ इति।
Verse 25
सो ऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः / इदानीं भार्यया देशे भवद्भिरिह सुव्रताः
सो ऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः / इदानीं भार्यया देशे भवद्भिरिह सुव्रताः
Verse 26
तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुङ्गवाः / ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्यां तपश्चर
तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुङ्गवाः / ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्यां तपश्चर
Verse 27
अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः / संप्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम्
अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः / संप्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम्
Verse 28
कथं भवद्भिरुदितं स्वभार्यापोषणोत्सुकैः / त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञैः शान्तमानसैः
कथं भवद्भिरुदितं स्वभार्यापोषणोत्सुकैः / त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञैः शान्तमानसैः
Verse 29
ऋषय ऊचुः व्यभिचाररता नार्यः संत्याज्याः पतिनेरिताः / अस्माभिरेषा सुभगा तादृशी त्यागमर्हति
ऋषय ऊचुः व्यभिचाररता नार्यः संत्याज्याः पतिनेरिताः / अस्माभिरेषा सुभगा तादृशी त्यागमर्हति
Verse 30
महादेव उवाच न कदाचिदियं विप्रा मनसाप्यन्यमिच्छति / नाहमेनामपि तथा विमुञ्चामि कदाचन
महादेव उवाच—हे विप्राः, इयं कदाचिदपि मनसाप्यन्यं नाभिलषति; अहं च तामेव कदाचन न परित्यजामि।
Verse 31
ऋषय ऊचुः दृष्ट्वा व्यभिचरन्तीह ह्यस्माभिः पुरुषाधम / उक्तं ह्यसत्यं भवता गम्यतां क्षिप्रमेव हि
ऋषय ऊचुः—अस्माभिरिह व्यभिचरन्तं त्वां दृष्ट्वा, हे पुरुषाधम, ज्ञातं सर्वम्; भवता ह्यसत्यं प्रोक्तं, अतः क्षिप्रमेव गम्यताम्।
Verse 32
एवमुक्ते महादेवः सत्यमेव मयेरितम् / भवतां प्रतिभात्येषेत्युक्त्वासौ विचचार ह
एवमुक्ते महादेवः प्रत्युवाच—सत्यमेव मया प्रोक्तम्; यदि भवतां तथैव प्रतिभाति—इत्युक्त्वा स विचचार ह।
Verse 33
सो ऽगच्छद्धरिणा सार्धं मुनिन्द्रस्य महात्मनः / वसिष्ठस्याश्रमं पुण्यं भिक्षार्थो परमेश्वरः
ततः परमेश्वरः भिक्षार्थं हरिणा सार्धं मुनिवरस्य वसिष्ठस्य पुण्यमाश्रमं जगाम।
Verse 34
दृष्ट्वा समागतं देवं भिक्षमाणमरुन्धती / वसिष्ठस्य प्रिया भार्या प्रत्युद्गम्य ननाम नम्
देवं भिक्षमाणं समागतं दृष्ट्वा अरुन्धती वसिष्ठप्रियभार्या प्रत्युद्गम्य सादरं ननाम।
Verse 35
प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् / संप्रेक्ष्य शिथिलं गात्रमभिघातहतं द्विजैः / संधयामास भैषज्यैर्विष्णा वदना सती
प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् । संप्रेक्ष्य शिथिलं गात्रमभिघातहतं द्विजैः । संधयामास भैषज्यैर्विष्णुवदना सती ॥
Verse 36
चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया / को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति / उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरो ऽस्म्यहम्
चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया । को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति । उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरोऽस्म्यहम् ॥
Verse 37
यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा / एषैव देवता मह्यं धारयामि सदैव तत्
यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा । एषैव देवता मह्यं धारयामि सदैव तत् ॥
Verse 38
हत्युक्त्वा प्रययौ श्रीमाननुगृह्य पतिव्रताम् / ताडयाञ्चक्रिरे दण्डैर्लोष्टिभिर्मुष्टिभिद्विजाः
हत्युक्त्वा प्रययौ श्रीमाननुगृह्य पतिव्रताम् । ताडयाञ्चक्रिरे दण्डैर्लोष्टिभिर्मुष्टिभिद्विजाः ॥
Verse 39
दृष्ट्वा चरन्तं गिरिशं नग्नं विकृतलक्षणम् / प्रोचुरेतद् भवांल्लिङ्गमुत्पाटयतु दुर्मते
दृष्ट्वा चरन्तं गिरिशं नग्नं विकृतलक्षणम् । प्रोचुरेतद् भवांल्लिङ्गमुत्पाटयतु दुर्मते ॥
Verse 40
तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शङ्करः / युष्माकं मामके लिङ्गे यदि द्वेषो ऽभिजायते
तानब्रवीन्महायोगी शङ्करः—करिष्यामीति। युष्माकं मम लिङ्गे यदि द्वेषोऽभिजायते…
Verse 41
इत्युक्त्वोत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा / नापश्यंस्तत्क्षणेनेशं केशवं लिङ्गमेव च
इत्युक्त्वा भगवान् भगनेत्रहा तत्क्षणादुत्पाटयामास। तस्मिन्क्षणे नापश्यन् केशवं न चान्यत्—लिङ्गमेवावशिष्टम्॥
Verse 42
तदोत्पाता बभूवुर्हि लोकानां भयशंसिनः / न राजते सहस्रांशुश्चचाल पृथिवी पुनः / निष्प्रभाश्च ग्रहाः सर्वे चुक्षुभे च महोदधिः
तदोत्पाता बभूवुर्लोकानां भयशंसिनः। न राजते सहस्रांशुः, चचाल पृथिवी पुनः; निष्प्रभाश्च ग्रहाः सर्वे, चुक्षुभे च महोदधिः॥
Verse 43
अपश्यच्चानुसूयात्रेः स्वप्नं भार्या पतिव्रता / कथयामास विप्राणां भयादाकुलितेक्षणा
अपश्यच्चानुसूयात्रेः पतिव्रता भार्या स्वप्नम्। भयादाकुलितेक्षणा सा विप्राणां कथयामास॥
Verse 44
तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान् / भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टो ऽस्माकं गृहेष्विति
तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान्। भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टोऽस्माकं गृहेष्विति॥
Verse 45
तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कमाना महर्षयः / सर्वे जग्मुर्महायोगं ब्रह्माणं विश्वसंभवम्
तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कासमाविष्टा महर्षयः। सर्वे समागताः ब्रह्माणं महायोगिनं विश्वसंभवम् जग्मुः॥
Verse 46
उपास्यमानममलैर्योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः / चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिः सावित्र्या सहितं प्रभुम्
अमलैः योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः उपास्यमानं प्रभुम्। चतुर्वेदमूर्तिं सावित्र्या सहितं तं ईश्वरं नमामि॥
Verse 47
आसीनमासने रम्ये नानाश्चर्यसमन्विते / प्रभासहस्रकलिले ज्ञानैश्वर्यादिसंयुते
रम्ये आसने आसीनं नानाश्चर्यसमन्विते। प्रभासहस्रकलिलं ज्ञानैश्वर्यादिसंयुतम्॥
Verse 48
विभ्राजमानं वपुषा सस्तितं शुभ्रलोचनम् / चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम्
वपुषा विभ्राजमानं सुसंस्थितं शुभ्रलोचनम्। चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम्॥
Verse 49
विलोक्य वेदपुरुषं प्रसन्नवदनं शुभम् / शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम्
वेदपुरुषं विलोक्य प्रसन्नवदनं शुभम्। शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामास ईश्वरम्॥
Verse 50
तान् प्रसन्नमना देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः / व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम्
तान् प्रसन्नमना देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः । व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम् ॥
Verse 51
तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः / ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्
तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः । ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ॥
Verse 52
ऋषय ऊचुः कश्चिद् दारुवनं पुण्यं पुरुषो ऽतीवशोभनः / भार्यया चारुसर्वाङ्ग्या प्रविष्टो नग्न एव हि
ऋषय ऊचुः कश्चिद् दारुवनं पुण्यं पुरुषोऽतीवशोभनः । भार्यया चारुसर्वाङ्ग्या प्रविष्टो नग्न एव हि ॥
Verse 53
मोहयामास वपुषा नारीणां कुलमीश्वरः / कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान्
मोहयामास वपुषा नारीणां कुलमीश्वरः । कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान् ॥
Verse 54
अस्माभिर्विविधाः शापाः प्रदत्ताश्च पराहताः / ताडितो ऽस्माभिरत्यर्थं लिङ्गन्तु विनिपातितम्
अस्माभिर्विविधाः शापाः प्रदत्ताश्च पराहताः । ताडितोऽस्माभिरत्यर्थं लिङ्गन्तु विनिपातितम् ॥
Verse 55
अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च / उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः
अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च । उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः ॥
Verse 56
क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम / भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत
क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम । भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत ॥
Verse 57
त्वं हि वेत्सि जगत्यस्मिन् यत्किञ्चिदपि चेष्टितम् / अनुग्रहेण विश्वेश तदस्माननुपालय
त्वं हि वेत्सि जगत्यस्मिन् यत्किञ्चिदपि चेष्टितम् । अनुग्रहेण विश्वेश तदस्माननुपालय ॥
Verse 58
विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः / ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत
विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः । ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत ॥
Verse 59
ब्रह्मोवाच हा कष्टं भवतामद्य जातं सर्वार्थनाशनम् / धिग्बलं धिक् तपश्चर्या मिथ्यैव भवतामिह
ब्रह्मोवाच हा कष्टं भवतामद्य जातं सर्वार्थनाशनम् । धिग्बलं धिक् तपश्चर्या मिथ्यैव भवतामिह ॥
Verse 60
संप्राप्य पुण्यसंस्कारान्निधीनां परमं निधिम् / उपेक्षितं वृथाचारैर्भवद्भिरिह मोहितैः
संप्राप्य पुण्यसंस्कारैर्निधीनां परमं निधिम् । उपेक्षितं वृथाचारैर्भवद्भिरिह मोहितैः ॥
Verse 61
काङ्क्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम् / यमेव तं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्
काङ्क्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम् । यमेव तं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम् ॥
Verse 62
यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्यत्प्राप्त्यैर्वेदवादिनः / महानिधिं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्
यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्यत्प्राप्त्यैर्वेदवादिनः । महानिधिं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम् ॥
Verse 63
यं समासाद्य देवानैमैश्वर्यमखिलं जगत् / तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्भिरुपेक्षितम्
यं समासाद्य देवानैमैश्वर्यमखिलं जगत् । तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्भिरुपेक्षितम् ॥
Verse 64
यत्समापत्तिजनितं विश्वेशत्वमिदं मम / तदेवोपेक्षितं दृष्ट्वा निधानं भाग्यवर्जितैः
यत्समापत्तिजनितं विश्वेशत्वमिदं मम । तदेवोपेक्षितं दृष्ट्वा निधानं भाग्यवर्जितैः ॥
Verse 65
यस्मिन् समाहितं दिव्यमैश्वर्यं यत् तदव्ययम् / तमासाद्य निधिं ब्राह्म हा भवद्भिर्वृथाकृतम्
यस्मिन् दिव्यमैश्वर्यं समाहितं प्रतिष्ठितं च तदव्ययम्। तं निधिं प्राप्य, हे ब्राह्मन्, भवद्भिर्हा वृथा कर्म कृतम्—तस्मिन्नाश्रयः सम्यक् न कृतः॥
Verse 66
एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः / न तस्य परमं किञ्चित् पदं समधिगम्यते
एष देवो महादेवो महेश्वर इति विज्ञेयः। तस्य परं किञ्चिदपि पदं न सम्यक् समधिगम्यते न चावगम्यते॥
Verse 67
देवतानामृषीणां च पितॄणां चापि शाश्वतः / सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् / संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः
देवतार्षिपितॄणां च सर्वदेहिनां च शाश्वतः। सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये, एष भगवान् महेश्वरः कालो भूत्वा सर्वान् संहरति॥
Verse 68
एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा / एष चक्री च वज्री च श्रीवत्सकृतलक्षणः
एष एवैकः स्वतेजसा सर्वाः प्रजाः सृजति। एष चक्री च वज्री च, श्रीवत्सलक्षणेन शुभेन चिह्नितः॥
Verse 69
योगी कृतयुगे देवस्त्रेतायां यज्ञ उच्यते / द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे
कृतयुगे देवो योगीति कथ्यते, त्रेतायां यज्ञ इति स्मृतः। द्वापरे भगवान् कालः, कलौ युगे धर्मकेतुरिति कीर्तितः॥
Verse 70
रुद्रस्य मूर्तयस्तिस्त्रो याभिर्विश्वमिदं ततम् / तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुरिति प्रभुः
रुद्रस्य मूर्तयस्तिस्रो याभिर्विश्वमिदं ततम्। तमोऽग्निरिति, रजो ब्रह्मेति, सत्त्वं विष्णुरिति प्रभुः॥
Verse 71
मूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा वै शिवा ध्रुवा / यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्
मूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा शिवा ध्रुवा। यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन समन्वितम्॥
Verse 72
या चास्य पार्श्वगा भार्या भवद्भिरभिवीक्षिता / सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः
या चास्य पार्श्वगा भार्या भवद्भिरभिवीक्षिता। सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः॥
Verse 73
तस्मात् सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत् / स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः
तस्मात् सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत्। स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः॥
Verse 74
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् / एकशृङ्गो महानात्मा पुराणो ऽष्टाक्षरो हरिः
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्। एकशृङ्गो महानात्मा पुराणोऽष्टाक्षरो हरिः॥
Verse 75
चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिस्त्रिगुणः परः / एकमूर्तिरमेयात्मा नारायण इति श्रुतिः
चतुर्वेदस्वरूपश्च चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिरपि त्रिगुणातीतः परः। बहुमूर्तिरिव दृश्यन्नप्येकमूर्तिरमेयात्मा—इति श्रुतिः ‘नारायणः’ इति वदति॥
Verse 76
ऋतस्य गर्भो भगवानापो मायातनुः प्रभुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षिभिः
ऋतस्य गर्भो भगवान् आपः स्वयमेव प्रभुः, मायातनुः ईश्वरः। स विविधैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षपरायणैः स्तूयते॥
Verse 77
संहृत्य सकलं विश्वं कल्पान्ते पुरुषोत्तमः / शेते योगामृतं पीत्वा यत् तद् विष्णोः परं पदम्
कल्पान्ते पुरुषोत्तमः सकलं विश्वं संहृत्य, योगामृतं पीत्वा शेते। यत् तद् विष्णोः परं पदं परमं धाम॥
Verse 78
न जायते न म्रियते वर्धते न च विश्वसृक् / मूलप्रकृतिरव्यक्ता गीयते वैदिकैरजः
न जायते न म्रियते न वर्धते, न च विश्वसृक् इति। मूलप्रकृतिरव्यक्ता अज इति वैदिकैः ऋषिभिः गीयते॥
Verse 79
ततो निशायां वृत्तायां सिसृक्षुरखिलञ्जगत् / अजस्य नाभौ तद् बीजं क्षिपत्येष महेश्वरः
ततो निशायां व्यतीतायां सिसृक्षुरखिलं जगत्। अजस्य नाभौ तद् बीजं क्षिपत्येष महेश्वरः॥
Verse 80
तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतो मुखम् / महान्तं पुरुषं विश्वमपां गर्भमनुत्तमम्
तं मां विद्धि महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतोमुखम्। महान्तं पुरुषं विश्वं चापां गर्भमनुत्तमम्॥
Verse 81
न तं विदाथ जनकं मोहितास्तस्य मायया / देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम्
न तं विदाथ जनकं मोहितास्तस्य मायया। देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम्॥
Verse 82
एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः / विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च
एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः। विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च॥
Verse 83
न तस्य विद्यते कार्यं न तस्माद् विद्यते परम् / स वेदान् प्रददौ पूर्वं योगमायातनुर्मम
न तस्य विद्यते कार्यं न तस्माद् विद्यते परम्। स वेदान् प्रददौ पूर्वं योगमायातनुर्मम॥
Verse 84
स मायी मायया सर्वं करोति विकरोति च / तमेव मुक्तये ज्ञात्वा व्रजेत शरणं भवम्
स मायी मायया सर्वं करोति विकरोति च। तमेव मुक्तये ज्ञात्वा व्रजेत शरणं भवम्॥
Verse 85
इतीरिता भगवता मरीचिप्रमुखा विभुम् / प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म सुदुः खिताः
इति भगवता सम्यगुपदिष्टाः मरीचिप्रमुखा मुनयः विभुं देवं ब्रह्माणं प्रणम्य, सुदुःखिताः सन्तः तं पप्रच्छुः।
Verse 86
मुनय ऊचुः कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम् / ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम्
मुनय ऊचुः—कथं पुनरेव तं देवं पिनाकिनं पश्येम? ब्रूहि विश्वामरेशान; त्वं शरणैषिणां त्राता।
Verse 87
पितामह उवाच यद् दृष्टं भवता तस्य लिङ्गं भुवि निपातितम् / तल्लिङ्गानुकृतीशस्य कृत्वा लिङ्गमनुत्तमम्
पितामह उवाच—यद् भवता दृष्टं तस्येशस्य लिङ्गं भुवि निपातितम्; तल्लिङ्गस्य अनुकृत्या लिङ्गमनुत्तमं कृत्वा…
Verse 88
पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुत्रसंयुताः / वैदिकैरेव नियमैर्विविधैर्ब्रह्मचारिणः
सपत्नीकाः पुत्रसंयुताश्च सादरं पूजयध्वम्; ब्रह्मचारिणो विविधैर्वैदिकनियमैरेव आचरन्तु।
Verse 89
संस्थाप्य शाङ्करैर्मन्त्रैरृग्यजुः सामसंभवैः / तपः परं समास्थाय गृणन्तः शतरुद्रियम्
ऋग्यजुःसामसंभवैः शाङ्करैर्मन्त्रैः सम्यक् संस्थाप्य, परं तपः समास्थाय, शतरुद्रियं गृणन्तः।
Verse 90
समाहिताः पूजयध्वं सपुत्राः सह बन्धुभिः / सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ
समाहितचित्ताः सपुत्राः सह बन्धुभिः शूलपाणिं पूजयध्वम्। सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा तमेव शरणं प्रपद्यथ॥
Verse 91
ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः / यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति
ततः पश्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः। यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति॥
Verse 92
ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम् / जग्मुः संहृष्टमनसो देवदारुवनं पुनः
ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम्। संहृष्टमनसो जग्मुर्देवदारुवनं पुनः॥
Verse 93
आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा / अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः
आराधनं समारब्धं ब्रह्मणा कथितं यथा। अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः॥
Verse 94
स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च / नदीनां च विविक्तेषु पुलिनेषु शुभेषु च
स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च। नदीनां विविक्तेषु शुभेषु पुलिनेषु च॥
Verse 95
शैवालभोजनाः केचित् केचिदन्तर्जलेशयाः / केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठिताः
केचित् शैवालभोजनाः सन्ति, केचिदन्तर्जले शयन्ते; केचिदभ्रावकाशे स्थिताः, केचित् पादाङ्गुष्ठाग्रेषु समस्थिताः।
Verse 96
दन्तो ऽलूखलिनस्त्वन्ये ह्यश्मकुट्टास्तथा परे / शाकपर्णाशिनः केचित् संप्रक्षाला मरीचिपाः
केचिद् दन्तोलूखलिनोऽन्ये, केचिदश्मकुट्टास्तथा परे; केचित् शाकपर्णाशिनः, केचित् संप्रक्षाला मरीचिपाः।
Verse 97
वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथा परे / कालं नयन्ति तपसा पूजयन्तो महेश्वरम्
वृक्षमूलनिकेताश्च केचित्, शिलाशय्यास्तथा परे; तपसा कालं नयन्ति, महेश्वरं पूजयन्तः।
Verse 98
ततस्तेषां प्रसादार्थं प्रपन्नार्तिहरो हरः / चका भगवान् बुद्धिं प्रबोधाय वृषध्वजः
ततः तेषां प्रसादार्थं प्रपन्नार्तिहरः हरः; भगवान् वृषध्वजः प्रबोधाय बुद्धिं चकार।
Verse 99
देवः कृतयुगे ह्यस्मिन् शृङ्गे हिमवतः शुभे / देवदारुवनं प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वरः
कृतयुगेऽस्मिन् देवः प्रसन्नः परमेश्वरः; हिमवतः शुभे शृङ्गे देवदारुवनं प्राप्तः।
Verse 100
भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः / उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः
भस्मपाण्डुरलिप्ताङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः। उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः॥
Verse 101
क्वचिच्च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः / क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः
क्वचिच्च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः। क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः॥
Verse 102
आश्रमे ऽभ्यागतो भिक्षां याचते च पुनः पुनः / मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः
आश्रमेऽभ्यागतो भिक्षां याचते च पुनः पुनः। मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः॥
Verse 103
कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वेदेवः पिनाकधृक् / सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता
कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वेदेवः पिनाकधृक्। सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता॥
Verse 104
दृष्ट्वा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम् / प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम्
दृष्ट्वा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम्। प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम्॥
Verse 105
वैदिकैर्विविधैर्मन्त्रैः सूक्तैर्माहेश्वरैः शुभैः / अथर्वशिरसा चान्ये रुद्राद्यैर्ब्रह्मभिर्भवम्
वैदिकैर्नानामन्त्रैः शुभैर्माहेश्वरसूक्तैश्च, अथर्वशिरसा चान्यैः रुद्रादिमन्त्रैर्ब्रह्मसूक्तैश्च भवम् (शिवम्) सम्यगर्चयन्।
Verse 106
नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः / त्र्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे
नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः। त्र्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे॥
Verse 107
नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने / सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने
नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने। सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने॥
Verse 108
अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च / नमो ऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे
अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च। नमोऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे॥
Verse 109
नरनारीशरीराय योगिनां गुरवे नमः / नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च
नरनारीशरीराय योगिनां गुरवे नमः। नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च॥
Verse 110
विभीषणाय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नमः
विभीषणाय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे । नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नमः ॥
Verse 111
अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः / नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च
अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः । नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च ॥
Verse 112
गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने / नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः
गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने । नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः ॥
Verse 113
प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्गरागिने / नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरेतसे
प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्गरागिने । नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरेतसे ॥
Verse 114
ब्रह्मणश्च शिरो हर्त्रे नमस्ते कालरूपिणे / आगतिं ते न जनीमो गतिं नैव च नैव च / विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते
ब्रह्मणश्च शिरो हर्त्रे नमस्ते कालरूपिणे । आगतिं ते न जनीमो गतिं नैव च नैव च । विश्वेश्वर महादेव योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते ॥
Verse 115
नमः प्रमथनाथाय दात्रे च शुभसंपदाम् / कपालपाणये तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमः कनकलिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः
नमः प्रमथनाथाय शुभसंपदां दात्रे नमः। कपालपाणये तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते। नमः कनकलिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः॥
Verse 116
नमो वह्न्यर्कलिङ्गाय ज्ञानलिङ्गाय ते नमः / नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च / किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः
नमो वह्न्यर्कलिङ्गाय ज्ञानलिङ्गाय ते नमः। नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च। किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः॥
Verse 117
वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन / क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः
वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन। क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः॥
Verse 118
चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च / ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयो ऽसि शङ्कर
चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च। ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयोऽसि शङ्कर॥
Verse 119
अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानाद् यत्किञ्चित्कुरुते नरः / तत्सर्वं भगवानेन कुरुते योगमायया
अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानाद् यत्किञ्चित्कुरुते नरः। तत्सर्वं भगवानेन कुरुते योगमायया॥
Verse 120
एवं स्तुत्वा महादेवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना / ऊचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा
एवं स्तुत्वा महादेवं हृष्टान्तरात्मनः। प्रणम्य गिरिशं प्राहुः—पश्यामस्त्वां यथा पुरा॥
Verse 121
तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोमः मोमविभूषणः / स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शङ्करः
तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोममौलिविभूषणः। स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शङ्करः॥
Verse 122
तं ते दृष्ट्वाथ गिरिशं देव्या सह पिनाकिनम् / यथा पूर्वं स्थिता विप्राः प्रणेमुर्हृष्टमानसाः
तं दृष्ट्वा गिरिशं देव्याः सह पिनाकिनम्। यथा पूर्वं स्थिताः विप्राः प्रणेमुर्हृष्टमानसाः॥
Verse 123
ततस्ते मुनयः सर्वे संस्तूय च महेश्वरम् / भृग्वङ्गिरोवसिष्ठास्तु विश्वामित्रस्तथैव च
ततः सर्वे मुनयस्ते संस्तूय महेश्वरम्। भृग्वङ्गिरोवसिष्ठाश्च विश्वामित्रस्तथैव च॥
Verse 124
गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः / प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्
गौतमोऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः। मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः॥ प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्॥
Verse 125
कथं त्वां देवदेवेश कर्मयोगेन वा प्रभो / ज्ञानेन वाथ योगेन पूजयामः सदैव हि
हे देवदेवेश प्रभो, कथं वयं त्वां सदैव पूजयामः—कर्मयोगेन वा, ज्ञानेन वा, अथवा योगेन?
Verse 126
केन वा देवमार्गेण संपूज्यो भगवानिह / किं तत् सेव्यमसेव्यं वा सर्वमेतद् ब्रवीहि नः
केन वा देवमार्गेण भगवानिह संपूज्यः? किं तत् सेव्यमसेव्यं वा—सर्वमेतद् नः ब्रूहि।
Verse 127
देवदेव उवाच एतद् वः संप्रवक्ष्यामि गूढं गहनमुत्तमम् / ब्रह्मणे कथितं पूर्वमादावेव महर्षयः
देवदेव उवाच—एतद् वः संप्रवक्ष्यामि गूढं गहनमुत्तमम्; ब्रह्मणे पूर्वमादावेव कथितं, हे महर्षयः।
Verse 128
सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम् / योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्
सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम्; योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्।
Verse 129
न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः / ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम्
न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः; ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम्।
Verse 130
भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्य विमुक्तये / विहाय सांख्यं विमलमकुर्वन्त परिश्रमम्
भवन्तः केवलं योगमेव मोक्षार्थं समाश्रित्य, विमलं निरञ्जनं सांख्यं विहाय, केवलं परिश्रममेव अकुर्वन्त।
Verse 131
एतस्मात् कारणाद् विप्रानृणां केवलधर्मिणाम् / आगतो ऽहमिमं देशं ज्ञापयन् मोहसंभवम्
एतस्मात् कारणादेव, हे विप्राः केवलधर्मिणः, अहं मोहसमुद्भवस्य ज्ञापनार्थं इमं देशमागतः।
Verse 132
तस्माद् भवद्भिर्विमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनम् / ज्ञातव्यं हि प्रयत्नेन श्रोतव्यं दृश्यमेव च
तस्माद् भवद्भिः विमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनं प्रयत्नेन ज्ञातव्यं; श्रोतव्यं च, स्वानुभवेन दृश्यमेव च।
Verse 133
एकः सर्वत्रगो ह्यात्मा केवलश्चितिमात्रकः / आनन्दो निर्मलो नित्यं स्यादेतत् सांख्यदर्शनम्
आत्मा ह्येकः सर्वत्रगः केवलः चितिमात्रकः; आनन्दो निर्मलो नित्यः—एतत् सांख्यदर्शनं प्रोक्तम्।
Verse 134
एतदेव परं ज्ञानमेष मोक्षो ऽत्र गीयते / एतत् कैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णितः
एतदेव परं ज्ञानं, एष एव मोक्ष इह गीयते; एतत् अमलं कैवल्यं, ब्रह्मभावश्च निरूपितः।
Verse 135
आश्रित्य चैतत् परमं तन्निष्ठास्तत्परायणाः / पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम्
आश्रित्यैतत् परं तत्त्वं तन्निष्ठास्तत्परायणाः। पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम्॥
Verse 136
एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम् / अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा
एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम्। अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा॥
Verse 137
बहूनि साधनानीह सिद्धये कथितानि तु / तेषामभ्यधिकं ज्ञानं मामकं द्विजपुङ्गवाः
बहूनि साधनानीह सिद्धये कथितानि तु। तेषामभ्यधिकं ज्ञानं मामकं द्विजपुङ्गवाः॥
Verse 138
ज्ञानयोगरताः शान्ता मामेव शरणं गताः / ये हि मां भस्मनिरता ध्यायन्ति सततं हृदि
ज्ञानयोगरताः शान्ता मामेव शरणं गताः। ये हि मां भस्मनिरता ध्यायन्ति सततं हृदि॥
Verse 139
मद्भक्तिपरमा नित्यं यतयः क्षीणकल्मषाः / नाशयाम्यचिरात् तेषां घोरं संसारसागरम्
मद्भक्तिपरमा नित्यं यतयः क्षीणकल्मषाः। नाशयाम्यचिरात् तेषां घोरं संसारसागरम्॥
Verse 140
प्रशान्तः संयतमना भस्मोद्धूलितविग्रहः / ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत्
प्रशान्तः संयतमना भस्मोद्धूलितविग्रहः। ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत्॥
Verse 141
निर्मितं हि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं परम् / गुह्याद् गुह्यतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये
निर्मितं हि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं परम्। गुह्याद् गुह्यतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये॥
Verse 142
यद् वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः / वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्
यद् वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः। वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्॥
Verse 143
एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः / भस्मच्छन्नैर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः
एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः। भस्मच्छन्नैर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः॥
Verse 144
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः॥
Verse 145
अन्यानि चैव शास्त्राणि लोके ऽस्मिन् मोहनानितु / वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु
अन्यानि चापि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन् सन्ति मोहकानि; वेदवादविरुद्धानि तानि मयैवोक्तानि तु।
Verse 146
वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं चैव भैरवम् / असेव्यमेतत् कथितं वेदवाह्यं तथेतरम्
वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं चैव भैरवम्; असेव्यमेतत् प्रोक्तं वेदबाह्यं तथेतरम्।
Verse 147
वेदमुर्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवेदिभिः / ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदं सनातनम्
वेदमूर्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवेदिभिः; ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदं सनातनम्।
Verse 148
स्थापयध्वमिदं मार्गं पूजयध्वं महेश्वरम् / अचिरादैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः
स्थापयध्वमिदं मार्गं पूजयध्वं महेश्वरम्; अचिरादैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः।
Verse 149
मयि भक्तिश्च विपुला भवतामस्तु सत्तमाः / ध्यातमात्रो हि सान्निध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः
मयि भक्तिश्च विपुला भवतामस्तु सत्तमाः; ध्यातमात्रो हि सान्निध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः।
Verse 150
इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत / तो ऽपि दारुवने तस्मिन् पूजयन्ति स्म शङ्करम् / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः
इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत। तेऽपि दारुवने तस्मिन् शङ्करं समपूजयन्—ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः॥
Verse 151
समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः / वितेनिरे बहून् वादान्नध्यात्मज्ञानसंश्रयान्
समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः। वितेनिरे बहून् वादान् अध्यात्मज्ञानसंश्रयान्॥
Verse 152
किमस्य जगतो मूलमात्मा चास्माकमेव हि / को ऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुरीश्वर एव च
किमस्य जगतो मूलम् आत्मा चास्माकमेव हि। कोऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुः—ईश्वर एव च॥
Verse 153
इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम् / आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा
इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम्। आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा॥
Verse 154
कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता / स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्
कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता। स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्॥
Verse 155
तामन्वपश्यन् गिरिजाममेयां ज्वालासहस्रान्तरसन्निविष्टाम् / प्रणेमुरेकामखिलेशपत्नीं जानन्ति ते तत् परमस्य बीजम्
ताममेयां गिरिजां ज्वालासहस्रान्तरसन्निविष्टां दृष्ट्वा ते मुनयः अखिलेशपत्नीम् एकां प्रणेमुः। ये तत्त्वतः जानन्ति, ते तस्याः परस्य परमबीजत्वं विदुः॥
Verse 156
असमाकमेषा परमेशपत्नी गतिस्तथात्मा गगनाभिधाना / पश्यन्त्यथात्मानमिदं च कृत्स्नं तस्यामथैते मुनयश्च विप्राः
एषा नः परमा गतिः परमेशपत्नी ‘गगना’ इति ख्याता, सैव चात्मा। तस्यां मुनयो विप्राश्च आत्मानं कृत्स्नं जगच्च पश्यन्ति॥
Verse 157
निरीक्षितास्ते परमेशपत्न्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् / पश्यन्ति शंभुं कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्
परमेशपत्न्या निरीक्ष्यमाणास्ते तदन्तरे अशेषहेतुं देवं ददृशुः। शंभुं कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्॥
Verse 158
आलोक्य देवीमथ देवमीशं प्रणेमुरानन्दमवापुरग्र्यम् / ज्ञानं तदैशं भगवत्प्रसादा- दाविर्बभौ जन्मविनाशहेतु
देवीं देवं च ईशं आलोक्य ते प्रणेमुः, आनन्दमग्र्यमवापुः। तदा भगवत्प्रसादात् ऐशं ज्ञानं प्रादुर्भूतं, यज्जन्मविनाशहेतुः॥
Verse 159
इयं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च / माहेश्वरीशक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजतीव
इयं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च। माहेश्वरी शक्तिरनादिसिद्धा ‘व्योमा’ इति ख्याता दिवि राजतीव॥
Verse 160
अस्या महत्परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः शिव एको ऽथ रुद्रः / चकार विश्वं परशक्तिनिष्ठां मायामथारुह्य स देवदेवः
अस्य महत्परमेष्ठ्यतीते परतः स्थितो महेश्वरः शिव एव रुद्रः। पराशक्तिनिष्ठां मायामारुह्य स देवदेवो विश्वं चकार॥
Verse 161
एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निष्कलश्च / स एव देवी न च तद्विभिन्न- मेतज्ज्ञात्वा ह्यमृतत्वं व्रजन्ति
एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निष्कलश्च। स एव देवी न च तद्विभिन्नं; एतज्ज्ञात्वा ह्यमृतत्वं व्रजन्ति॥
Verse 162
अन्तर्हितो ऽभूद् भगवानथेशो देव्या भर्गः सह देवादिदेवः / आराधयन्ति स्म तमेव देवं वनौकसस्ते पुनरेव रुद्रम्
अन्तर्हितोऽभूद् भगवानथेशो देव्या सह भर्गः सह देवादिदेवः। आराधयन्ति स्म तमेव देवं वनौकसस्ते पुनरेव रुद्रम्॥
Verse 163
एतद् वः कथितं सर्वं देवदेवविचेष्टितम् / देवदारुवने पूर्वं पुराणे यन्मया श्रुतम्
एतद्वः कथितं सर्वं देवदेवविचेष्टितम्। देवदारुवने पूर्वं पुराणे यन्मया श्रुतम्॥
Verse 164
यः पठेच्छृणुयान्नित्यं मुच्यते सर्वपातकैः / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् स याति परमां गतिम्
यः पठेच्छृणुयान्नित्यं मुच्यते सर्वपातकैः। श्रावयेद्वा द्विजान्शान्तान् स याति परमां गतिम्॥
Frequently Asked Questions
Their minds are said to be fixed on outward action and austerity-as-status; the episode exposes that ritual correctness and tapas, without inner discernment and surrender, can become moha (delusion) rather than liberation.
It states that yoga alone does not yield realization of the Supreme; liberation is granted by perfectly established knowledge (jñāna). Sāṃkhya-style discernment, when joined with yogic discipline, becomes liberating.
Brahmā presents Rudra as pervading the universe through guṇa-forms (including Viṣṇu as sattva) and explicitly identifies the consort at Śiva’s side as Nārāyaṇa, grounding a strong unity theology rather than sectarian separation.
The sages are instructed to fashion an imitation liṅga, establish worship with Vedic Śaiva mantras, practice austerity, and recite the Śatarudrīya, culminating in renewed darśana and the arising of Īśvara-given knowledge.
A secret, liberative discipline emphasizing restraint, ash-bearing, celibacy, minimal clothing/possessions, and constant meditation on Paśupati—presented as Pāśupata Yoga supportive of the yoga of knowledge.