Adhyaya 38
Narmadā-māhātmya: Amarakāṇṭaka, Jāleśvara, Kapilā–Viśalyakaraṇī, and the Supreme Purifying Power of Darśana
पूर्वाध्यायस्योपसंहारे सूतप्रवृत्ते परम्पराप्रसङ्गे मार्कण्डेयः युधिष्ठिराय नर्मदामाहात्म्यं प्रवर्तयति। युधिष्ठिरः प्रयागादितीर्थमहिमान् श्रुत्वा नर्मदाया अग्र्यत्वकारणं पृच्छति; सा रुद्रदेहसमुद्भवा सर्वभूततारिणी चेति उत्तरम्। गङ्गा कनखले, सरस्वती कुरुक्षेत्रे पावयति, नर्मदा तु सर्वत्र; तस्या जलं दर्शनमात्रेण शुद्धिकरं, सरस्वती-यमुनयोः कालविशेषशुद्धिं अतिशेते। अमरकण्टकं त्रिलोके प्रसिद्धं सिद्धिस्थानं वर्ण्यते; संयमस्नानं रात्र्येकव्रतं च कुलोद्धारकं मोक्षप्रदं। बहूनि तीर्थानि निर्दिश्य ब्रह्मचर्याहिंसेन्द्रियनिग्रहान् विधत्ते; स्वर्गफलानन्तरं धर्मजन्म राज्यलाभश्च। जालेेश्वरसरोवरे पिण्ड-सन्ध्यया पितृतृप्तिः, कपिला-विशल्यकरणी दुःखनिवारिणी, कावेरी च प्रशस्यते; उपवास-तटवासयोः रुद्रलोकप्राप्तिः, ग्रहणे दर्शनात् पुण्यवृद्धिः, प्रदक्षिणया यज्ञतुल्यफलम्। अन्ते अमरकण्टके महेश्वरदेव्याः सह ब्रह्मविष्ण्विन्द्रादीनां दिव्यसन्निधिः दर्श्यते, परं तीर्थवर्णनं पराध्याये प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेविता / नर्मदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः। सूत उवाच—एषा देवी परमपावनी देवगन्धर्वैः सेविता; लोकविख्याता नर्मदा तीर्थानामुत्तमा नदी।
Verse 2
तस्याः शृणुध्वं माहात्म्यं मार्कण्डेयेन भाषितम् / युधिष्ठिराय तु शुभं सर्वपापप्रणाशनम्
तस्याः पुण्यमयं माहात्म्यं शृणुध्वं मार्कण्डेयेन भाषितम्। युधिष्ठिराय शुभं प्रोक्तं सर्वपापप्रणाशनम्॥
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच श्रुतास्तु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने / माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च
युधिष्ठिर उवाच—श्रुतास्तु विविधा धर्मा त्वत्प्रसादान्महामुने। माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च॥
Verse 4
नर्मदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता / तस्यास्त्विदानीं माहात्म्यं वक्तुमर्हसि सत्तम
नर्मदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता। तस्यास्त्विदानीं माहात्म्यं वक्तुमर्हसि सत्तम॥
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद् विनिः सृता / तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
मार्कण्डेय उवाच—नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद्विनिःसृता। तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च॥
Verse 6
नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् / इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभम्
नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणेषु यन्मया श्रुतम् । इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभे ॥
Verse 7
पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती / ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा
पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ॥
Verse 8
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् / सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्
त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् । सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम् ॥
Verse 9
कलिङ्गदेशपश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके / पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा
कलिङ्गदेशपश्चार्धे पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा ॥
Verse 10
सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः / तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धिं तु परमां गताः
सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धिं तु परमां गताः ॥
Verse 11
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नियमस्थो जितेन्द्रियः / उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्
तत्र स्नात्वा नरो राजन् नियमस्थो जितेन्द्रियः। उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्॥
Verse 12
योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा / विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनद्वयमायता
योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा। विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनद्वयमायता॥
Verse 13
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च / पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च। पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके॥
Verse 14
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः / सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः। सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः॥
Verse 15
एवं सर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् समुत्सृजेत् / तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप
एवं सर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् समुत्सृजेत्। तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप॥
Verse 16
शतवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव / सप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः
हे पाण्डव, शतवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति; अप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः सन् रमते।
Verse 17
दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः / क्रीडते देवलोके तु दैवतैः सह मोदते
दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः; देवलोके क्रीडते तु दैवतैः सह मोदते।
Verse 18
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः / गृहं तु लभते ऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः; गृहं तु लभतेऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्।
Verse 19
स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैदूर्यभूषितम् / आलेख्यवाहनैः शुभ्रैर्दासीदाससमन्वितम्
स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैदूर्यभूषितम्; आलेख्यवाहनैः शुभ्रैर्दासीदाससमन्वितम्।
Verse 20
राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः / जीवेद् वर्षशतं साग्रं तत्र भोगसमन्वितः
राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः; जीवेद् वर्षशतं साग्रं तत्र भोगसमन्वितः।
Verse 21
अग्निप्रवेशे ऽथ जले अथवानशने कृते / अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा
अग्नौ प्रविश्य जले वा प्रविश्य, अथवा अनशनमरणं कृत्वा, तस्य प्राणस्य गतिरनिवर्तिका भवति—यथा पवनोऽम्बरे निरोधं विना गच्छति।
Verse 22
पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः / ह्रदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनो ह्रदः स्थितः; स जलेश्वर इति नाम्ना त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
Verse 23
तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा / दशवर्षाणि पितरस्तर्पिताः स्युर्न संशयः
तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा च पितरः दशवर्षाणि तर्पिताः स्युः—न संशयः।
Verse 24
दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी / सरलार्जुनसंच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिता
दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी सरला-अर्जुनसंच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिताऽस्ति।
Verse 25
सा तु पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता / तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर
सा पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता; तत्र युधिष्ठिर तीर्थानां कोटिशतं साग्रमस्ति।
Verse 26
तस्मिंस्तीर्थे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्ययात् / नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्
तस्मिंस्तीर्थे ये वृक्षाः कालपर्ययात् पतिताः, नर्मदातोयेन संस्पृष्टाः सन्तः तेऽपि परमां गतिं यान्ति।
Verse 27
द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात्
द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा; तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा क्षणादेव विशल्यो भवति।
Verse 28
कपिला च विशल्या च श्रूयते राजसत्तम / ईश्वरेण पुरा प्रोक्ता लोकानां हितकाम्यया
कपिला च विशल्या चेति श्रूयते राजसत्तम; ईश्वरेण पुरा लोकहितकाम्यया प्रोक्ते इमे।
Verse 29
अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
अनाशकं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप, स सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं गच्छति।
Verse 30
तत्र स्नात्वा नरो राजन्नश्वमेधफलं लभेत् / ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते
तत्र स्नात्वा नरो राजन् अश्वमेधफलं लभेत्; ये वसन्त्युत्तरे कूले ते रुद्रलोके वसन्ति।
Verse 31
सरस्वत्यां च गङ्गायां नर्मदायां युधिष्ठिर / समं स्नानं च दानं च यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत्
सरस्वत्यां च गङ्गायां नर्मदायां च, युधिष्ठिर, सममेव स्नानं दानं च पुण्यफलप्रदं—यथा मे शङ्करः पूर्वमब्रवीत्।
Verse 32
परित्यजति यः प्रणान् पर्वते ऽमरकण्टके / वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते
यः कश्चित् पर्वतेऽमरकण्टके प्राणान् परित्यजति, स साग्रं वर्षकोटिशतं रुद्रलोके महीयते।
Verse 33
नर्मदायां जलं पुण्यं फेनोर्मिसमलङ्कृतम् / पवित्रं शिरसा वन्द्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
नर्मदाजलं पुण्यं फेनोर्मिसमलङ्कृतम्; तत् पवित्रं शिरसा वन्द्यं, तदर्चनात् सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 34
नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी / अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया
नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी; अहोरात्रोपवासेन ब्रह्महत्यादोषात् प्रमुच्यते।
Verse 35
जालेश्वरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम् / तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामांल्लभेन्नरः
जालेश्वरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम्; तत्र गत्वा नियमवान् नरः सर्वकामान् लभेत्।
Verse 36
चन्द्रसूर्योपरागे तु गत्वा ह्यमरकण्टकम् / अश्वमेधाद् दशगुणं पुण्यमाप्नोति मानवः
चन्द्रसूर्योपरागकाले तु योऽमरकण्टकं गच्छति, स मानवोऽश्वमेधयज्ञात् दशगुणं पुण्यमवाप्नोति।
Verse 37
एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः / नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः
एष गिरिवरः परमपुण्यः देवगन्धर्वसेवितः; नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पैर्विभूषितः।
Verse 38
तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः / ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह
तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः; ब्रह्मा विष्णुस्तथेन्द्रो विद्याधरगणैः सहापि संनिहिताः।
Verse 39
प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् पर्वतं ह्यमरकण्टकम् / पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानः
यो ह्यमरकण्टकपर्वतं प्रदक्षिणं करोति, स पौण्डरीकयज्ञस्य फलं प्राप्नोति।
Verse 40
कावेरी नाम विपुला नदी कल्पषनाशिनी / तत्र स्नात्वा महादेवमर्चयेद् वृषभध्वजम् / संगमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते
कावेरी नाम विपुला नदी कल्पषनाशिनी; तत्र स्नात्वा वृषभध्वजं महादेवमर्चयेत्; नर्मदासंगमे तु रुद्रलोके महीयते।
Frequently Asked Questions
It states Sarasvatī purifies in three days, Yamunā in a week, Gaṅgā instantly, while Narmadā purifies merely by being seen (darśana-mātra), and is sanctifying everywhere (village or forest), not only at select locations.
Brahmacarya (continence), purity, conquest of anger, mastery of senses, non-violence, and welfare-mindedness; bathing with observances and a one-night fast is highlighted, and relinquishing life under such conduct is linked to extended honor in Rudra’s world.
Jāleśvara lake destroys sins and supports pitṛ rites (piṇḍa and sandhyā satisfy ancestors for ten years); Kapilā on Narmadā’s southern bank anchors vast tīrtha presence; Viśalyakaraṇī removes afflictions immediately; Kāverī destroys age-accumulated sins and, at its confluence with Narmadā, leads to honor in Rudra-loka.
It explicitly places Maheśvara with the Goddess in manifest presence while also affirming Brahmā, Viṣṇu, and Indra (with Vidyādharas) at the same sacred mountain, framing pilgrimage as shared across devotional traditions.