Adhyaya 12
Karma-yoga Discipline for the Twice-born: Upanayana, Upavīta Conduct, Guru-veneration, and Alms-regimen
उत्तरे भागे ईश्वरगीताप्रवाहे व्यासः मन्वाम्नायपरम्परया द्विजानां ब्राह्मणानां च कर्मयोगविषयाम् ‘नित्यशिक्षाम्’ उपदिशति। ततः ब्रह्मचर्यनियमाः—उपनयनस्य कालविधिः, यज्ञोपवीतस्य द्रव्यधारणप्रकाराः (उपवीत-निवीत-प्राचीनावीत), दण्ड-मेखला-अजिन-वस्त्रादि लक्षणानि—विस्तरेण कथ्यन्ते। प्रातःसायं सन्ध्या, अग्निकर्म, स्नान, देवर्षिपितृतर्पणं, अभिवादनविधिः संबोधननियमाश्च निर्दिश्यन्ते। गुरूणां क्रमः माता-पिता-आचार्य-वृद्ध-राज-स्वजनादिरूपेण निरूप्य, मातापित्रोः परमगुरुत्वं तयोः प्रीत्या धर्मसिद्धिश्च प्रतिपाद्यते। अन्ते भैक्ष्यविधिः, भोजनसंयमः, भोजनदिशा, आचमननियमाश्च; एवं बाह्यशौच-सामाजिकगौरवौ कर्मयोगस्थैर्यस्य साधनत्वेन सूच्येते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् / कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ईश्वरगीतासु एकादशोऽध्यायः। व्यास उवाच—शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम्। कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्॥
Verse 2
आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् / ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः
आम्नायसिद्धमखिलं ब्रह्मणानुप्रदर्शितम्। ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः॥
Verse 3
सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् / समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम
सर्वपापहरं पुण्यं ऋषिसङ्घैर्निषेवितम्। समाहितधियो यूयं शृणुध्वं मम भाषितम्॥
Verse 4
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः / गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः
कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमः। गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः॥
Verse 5
दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः / भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्
दण्डी मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः। भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्॥
Verse 6
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा / ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा
कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा। ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा॥
Verse 7
सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः / अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्
सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः। अन्यथा यत्कृतं कर्म तद्भवत्ययथाकृतम्॥
Verse 8
वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् / तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्
अविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकं वसेत्। तदेव परिधानीयं शुक्लं शुद्धं छिद्रवर्जितं उत्तमम्॥
Verse 9
उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् / अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते
उत्तरीयं तु वासः कृष्णाजिनं शुभं समाख्यातम्। तदभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते॥
Verse 10
उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् / उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने
दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य सव्ये बाहौ समर्पितम्। उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने॥
Verse 11
सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः / प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्
सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः। प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्॥
Verse 12
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च / स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ
अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च। स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ॥
Verse 13
उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे / उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः
गुरूणामुपासने संध्ययोर्द्वयोः साधुसङ्गमे च नित्यं उपवीती भवेत्; एष सनातनो विधिः।
Verse 14
मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः
विप्रस्य मौञ्जी मेखला त्रिवृता समा श्लक्ष्णा कार्या; मुञ्जाभावे कुशमेखलां एकग्रन्थिं वा त्रिग्रन्थिं वा प्रचक्षते।
Verse 15
धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः / यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च
द्विजः केशान्तकौ बैल्वपालाशौ दण्डौ धारयेत्; अथवा यज्ञार्हवृक्षजं सौम्यं निरव्रणं दण्डं धारयेत्।
Verse 16
सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः / कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्
द्विजः सायं प्रातरपि समाहितः संध्यामुपासीत; कामलोभभयमोहैस्त्यक्त्वा पतितो भवेत्।
Verse 17
अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः / स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा
ततः सायं प्रातश्च प्रसन्नधीः अग्निकार्यं कुर्यात्; स्नात्वा देवानृषीन् पितृगणांश्च संतर्पयेत्।
Verse 18
देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः / अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः
देवताः पुष्पपत्रैर्वा जलमात्रेण वा सम्यगर्चयेत्। धर्मतः सदा वृद्धेषु विशेषेण चाभिवादनशीलो भवेत्॥
Verse 19
असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् / आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः
सम्यक् प्रणतिपूर्वकं ‘असावहं भो नाम’ इति मन्त्रं यथावत् उच्चरेत्। आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिदोषान् परित्यजेत्॥
Verse 20
आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने / अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः
अभिवादने ‘आयुष्मान् भव सौम्य’ इति विप्रो वाच्यः। तस्य नामोच्चारणे अन्ते ‘अ’ कारः, पूर्वाक्षरश्च प्लुतस्वरेण वक्तव्यः॥
Verse 21
न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् / नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः
यो द्विजः अभिवादितः सन् प्रत्यभिवादनं न करोति, स विदुषा नाभिवाद्यः। अस्मिन् विषये स शूद्रवत् एव मन्तव्यः॥
Verse 22
व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः / सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः
गुरोः समीपं गत्वा व्यत्यस्तपाणिना उपसंग्रहणं कुर्यात्। सव्येन सव्यं स्पृशेत्, दक्षिणेन तु दक्षिणं स्पृशेत्॥
Verse 23
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा / आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्
लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा। यतः कस्यचिदादत्ते ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्॥
Verse 24
नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा / एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु
नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा। एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु॥
Verse 25
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् / वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु
ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम्। वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु॥
Verse 26
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः / मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ / वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः
उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः। मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ। वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसोऽत्र गुरवः स्मृताः॥
Verse 27
माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः / श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः
माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः। श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः॥
Verse 28
इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः / अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः
इति प्रोक्तोऽयं गुरुवर्गो मातृतः पितृतश्च द्विजाः। एतेषामनुवर्तनं मनोवाक्कायकर्मभिः सेवनीयं॥
Verse 29
गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः / नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्
गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः। नैतैः सार्धमुपविशेन्न विवदेन्नात्मकारणात्॥
Verse 30
जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् / उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः
जीवितार्थमपि द्वेषाद्गुरुभिर्नैव भाष्यते। उदितोऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः॥
Verse 31
गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः / तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता
गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः। तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता॥
Verse 32
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते / ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः
यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते। ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः॥
Verse 33
आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः / पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता
आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः । पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता ॥
Verse 34
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ / तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः
यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ । तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः ॥
Verse 35
पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि / स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा
पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि । स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा ॥
Verse 36
नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः / तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते
नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः । तयोः प्रत्युपकारोऽपि न कथञ्चन विद्यते ॥
Verse 37
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा / न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा । न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ॥
Verse 38
वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा / धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः
मुक्तिफलं परित्यज्य नित्यनैमित्तिककर्मणोः। धर्मसारः समाख्यातः प्रेत्यानन्तफलप्रदः॥
Verse 39
सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया / शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि
सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया। शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि॥
Verse 40
यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते / तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति
यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खोऽवमन्यते। तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति॥
Verse 41
पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा / याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्
पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा। याति दातरि लोकेऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्॥
Verse 42
येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि / तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः
ये नरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान्प्राणान्संत्यजन्ति हि। तेषामथाक्षयांल्लोकान्प्रोवाच भगवान्मनुः॥
Verse 43
मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् / असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः
यवीयसः प्रत्युत्थाय मातुलान् पितृव्यान् श्वशुरान् ऋत्विजो गुरूंश्च सादरं सम्बोधयेत्—“असावहम्” इति ब्रुवन्।
Verse 44
अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् / भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्
दीक्षितो यवीयानपि नाम्ना नाभिभाष्यः; धर्मवित् तं “भो” “भवत्” इत्यादि-गौरववचोभिः सादरं सम्बोधयेत्।
Verse 45
अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च / ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा
ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैः श्रीकामैः सदा सादरम् अभिवाद्यः पूज्यः शिरसा वन्द्यश्च।
Verse 46
नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन / ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः
क्षत्रियाद्याः कथञ्चन विप्रेण नाभिवाद्याः; ज्ञानकर्मगुणोपेता बहुश्रुता अपि चेत्।
Verse 47
ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः / सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्
ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यात्—एषा स्थितिः; सवर्णेषु तु सवर्णानां परस्परम् अभिवादनं कर्तव्यम्।
Verse 48
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः / पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः
द्विजातीनां गुरुरग्निः; वर्णेषु ब्राह्मणो गुरुः। स्त्रीणां पतिर् एको गुरुः; सर्वत्राभ्यागतः अतिथिरपि गुरुरुच्यते॥
Verse 49
विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् / मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्
विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं च पञ्चमं स्मृतम्। मान्यस्थानानि पञ्चैतानि; पूर्वं पूर्वं गुरुत्तरम्॥
Verse 50
पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च / यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः
पञ्चानां गुणानां त्रिषु वर्णेषु यत्र भूयांसि बलवन्ति च। स तत्र मानार्हः; शूद्रोऽपि दशमीं गतः पूज्य एव॥
Verse 51
पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे / वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च
ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे च पन्था देयः। वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च॥
Verse 52
भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् / निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया
भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम्। निवेद्य गुरवेऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया॥
Verse 53
भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः / भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्
उपनीतो द्विजोत्तमो ब्राह्मणः पूर्वाह्णे भैक्ष्यं चरेत्; राजन्यः मध्याह्ने; वैश्यस्तु अपराह्णे, हे राजन्।
Verse 54
मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् / भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्
मातरं वा स्वसारं वा मातुर्भगिनीं निजाम्; प्रथमं भिक्षां भिक्षेत, या चैनं न विमानयेत्।
Verse 55
सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा / भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्
सजातीयगृहेष्वेव वा सार्ववर्णिकमेव वा; भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं, पतितादिषु वर्जितम्।
Verse 56
वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु / ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्
वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु; ब्रह्मचारी प्रयतोऽन्वहं गृहेभ्यो भैक्षं हरेत्।
Verse 57
गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु / अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्
गुरोः कुले न भिक्षेत, न ज्ञातिकुलबन्धुषु; अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्।
Verse 58
सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे / नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्
पूर्वोक्तोपायानामसंभवे सर्वं ग्रामं विचरेत्। प्रयतः सन् वाचं नियम्य दिशः अनवलोकयन्॥
Verse 59
समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया / भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः
तद् भैक्षं समाहृत्य यावदर्थम् अमायया। नित्यं प्रयतः भुञ्जीत वाग्यतः अनन्यमानसः॥
Verse 60
भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती / भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता
भैक्ष्येण नित्यं वर्तेत व्रती नैकान्नादी भवेत्। भैक्ष्यवृत्तिः व्रतिनः उपवाससमा स्मृता॥
Verse 61
पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् / दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः
अशनं नित्यं पूजयेत् तत् अकुत्सयन् अद्यात्। दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः॥
Verse 62
अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् / अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्
अतिभोजनम् अनारोग्यम् अनायुष्यम् अस्वर्ग्यं च। अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत् परिवर्जयेत्॥
Verse 63
प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः
प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा। नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः॥
Verse 64
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् / शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत्। शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्॥
Frequently Asked Questions
It operationalizes karma-yoga as disciplined daily conduct: upanayana-based brahmacarya, constant upavīta observance, sandhyā rites, agni and offerings, humility through abhivādana, service to gurus/elders, regulated alms-living, and restraint in eating—actions performed as dharma with inner collectedness.
Upavīta (over the left shoulder) is prescribed for regular duties; nivīta (resting at the neck) is a named mode; prācīnāvīta (over the right shoulder) is specifically assigned for pitṛ-karmas, showing how bodily arrangement encodes ritual intention.
It expands ‘guru’ beyond the teacher to include father, mother (highest honor), elder brother, king, and a wide kinship network; it then crystallizes five especially revered gurus—nurturer, birth-giver (mother), giver of sacred knowledge, elder brother, and husband—linking social ethics to dharmic fruit.
It states that the ‘essence of dharma’ is nitya and naimittika karma and that these yield endless post-mortem results, presented as a pragmatic dharmic foundation even when the fruit of liberation is conceptually set aside—positioning disciplined action as the bedrock for higher realization.