Adhyaya 11

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् / येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ईश्वरगीतासु दशमोऽध्यायः । ईश्वर उवाच—अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् । येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम् ॥

Verse 2

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् / प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् । प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम् ॥

Verse 3

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते / योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते । योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः ॥

Verse 4

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा / ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा। ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः॥

Verse 5

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः / अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः। अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः॥

Verse 6

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते / अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते। अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति॥

Verse 7

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् / मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम्। मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः॥

Verse 8

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे / सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे। सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥

Verse 9

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् / सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः

यत्र विमुक्ताः साक्षात् प्रपश्यन्ति विश्वव्यापिनमीश्वरम्। सर्वयोगेषु स एव योगः परमो मतः॥

Verse 10

सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः / न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः

सहस्रशोऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः। न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः॥

Verse 11

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा / समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा। समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्॥

Verse 12

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः / तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः। तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु॥

Verse 13

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ / यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ। यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्॥

Verse 14

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा / अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा । यदक्लेशजननं तत् परमर्षिभिरहिंसा प्रोक्ता ॥

Verse 15

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् / विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् । विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता ॥

Verse 16

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् / यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् । यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः ॥

Verse 17

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा / स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा । स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम् ॥

Verse 18

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा / सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ॥

Verse 19

द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया / अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

द्रव्याणामपि यथेच्छया, आपदि अपि, अनादानं यत्; तम् ‘अपरिग्रह’ इति आहुः। तं साधकः प्रयत्नेन नित्यं पालयेत्॥

Verse 20

तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् / समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

तपः स्वाध्यायसन्तोषाः शौचं च ईश्वरपूजनम्। एते संक्षेपतः प्रोक्ता नियमाः योगसिद्धिप्रदायिनः॥

Verse 21

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः / शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः। शरीरशोषणं प्राहुः तापसाः तप उत्तमम्॥

Verse 22

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः / सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः। सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते॥

Verse 23

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः / उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः। उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः॥

Verse 24

यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् / स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

यः स्वाध्यायो वाचिकः स उच्यते, यः शृण्वतां परेषां स्फुटं शब्देन बोधं जनयति; तस्माद् भिन्नं उपांशोः लक्षणं तदनन्तरं निर्दिश्यते।

Verse 25

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः / उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण यः परस्याशब्दं बोधं जनयति, स उपांशुरिति निर्दिष्टः; एष उपांशुजपः वाचिकाज्जपात् सहस्रगुणफलप्रदः।

Verse 26

यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् / चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

यत् पदाक्षरसङ्गत्या बहिः परिस्पन्दनवर्जितं, सर्वशब्दार्थचिन्तनरूपं च यत्, तं जपं मानसं विद्वांसो विदुः।

Verse 27

यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति / या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

यदृच्छालाभतो नित्यं ममालं भवतीति या धीर् भवेत्, तामृषयः संतोषं प्राहुः, स सुखस्य लक्षणम्।

Verse 28

बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः / मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

शौचं बाह्यमाभ्यन्तरं चेति द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः; मृज्जलाभ्यां बाह्यं शौचं स्मृतं, मनःशुद्धिरन्तरं मतम्।

Verse 29

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः / सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः। यदा शिवे भक्तिḥ सुनिश्चला भवति तदेवेश्वरपूजनम्॥

Verse 30

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत / प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत। प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्॥

Verse 31

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः / स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः। स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भोऽगर्भ एव च॥

Verse 32

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः / मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः। मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः॥

Verse 33

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् / मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम्। मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः॥

Verse 34

सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः / एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

सजपयुक्तं प्राणायामं सगर्भमिति विद्वांसो वदन्ति; अजपयुक्तं तु अगर्भं विजपं बुधाः। एतदेव योगिभिः प्राणायामस्य लक्षणमुक्तम्।

Verse 35

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह / त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

सव्याहृतिं सप्रणवां शिरसा सह गायत्रीं त्रिर्जपेत्, आयतप्राणः संयतश्व; स एव प्राणायाम इति उच्यते।

Verse 36

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः / प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

रेचकः पूरकश्चैव ततः कुम्भक एव च—एष प्राणायाम इति सर्वशास्त्रेषु निगद्यते, यतमानसैः योगिभिः प्रबोधितः।

Verse 37

रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः / साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

अजस्त्रनिश्वासप्रवृत्त्या यो बहिर्गमनः स रेचकः; तस्य निरोधेन यः प्रवेशः स पूरकः। यत् साम्येन स्थैर्यं संस्थितिः सा कुम्भक इति परिगीयते।

Verse 38

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः / निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

इन्द्रियाणि स्वभावतः विषयेषु विचरन्ति; तेषां निग्रहः सद्भिः प्रत्याहार इति प्रोच्यते, हे सत्तमाः।

Verse 39

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके / एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि वा पर्वतशृङ्गेऽपि। एवमादिषु देशेषु चित्तस्य बन्धनं स्थिरीकरणं धारणा॥

Verse 40

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः / वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्वृत्तिसंततिः। वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं मुनयो विदुः॥

Verse 41

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः / प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः। प्रत्ययोऽर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्॥

Verse 42

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः / ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः। ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते॥

Verse 43

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा / साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा। साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्॥

Verse 44

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे / समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे । समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम् ॥

Verse 45

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः / आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः । आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम् ॥

Verse 46

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि / समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि । समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम् ॥

Verse 47

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते / अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते । अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा ॥

Verse 48

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे / सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे । सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये ॥

Verse 49

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते / नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते स्थले, देहबाधायां वा दौर्मनस्याद्युपद्रवे च, विधिं नाचरेत्।

Verse 50

सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु / नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

सुगुप्ते सुशुभे देशे पर्वतगुहायां, नद्यास्तीरे पुण्यदेशे, देवतायतने च तथा वसेत् साधयेत् च।

Verse 51

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते / युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते, मत्परायणो योगी सततमात्मानं योगे युञ्जीत।

Verse 52

नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् / गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकं गुरुं च नमस्कृत्य, अथ मां ध्यायन् योगी सुसमाहितो योगे युञ्जीत।

Verse 53

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा / नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

स्वस्तिकासनं बद्ध्वा पद्मासनार्धमथापि वा, नासिकाग्रे समां दृष्टिं कृत्वा, ईषदुन्मीलितेक्षणः तिष्ठेत्।

Verse 54

कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् / स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

कृत्वा ततः निर्भयः शान्तः सन् मायामयं जगत् त्यक्त्वा स्वात्मन्यवस्थितं देवं परमेश्वरं चिन्तयेत्।

Verse 55

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् / धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये पङ्कजं कल्पयित्वा, धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनं चिन्तयेत्।

Verse 56

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् / चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं, परं वैराग्यकर्णिकं; कर्णिकायां हिरण्मयं परमं कोशं चिन्तयेत्।

Verse 57

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् / ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् दिव्यमव्ययं यं मुनयः प्राहुः; ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलं तं चिन्तयेत्।

Verse 58

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् / तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

तत्र विमलं परं ज्योतिरक्षरं चिन्तयेत्; तस्मिन् ज्योतिषि स्वात्मानं विन्यस्य तदभेदतः स्थितिं कुर्यात्।

Verse 59

ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् / तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

आकाशमध्यस्थितं परमकारणमीशं ध्यायीत। तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥

Verse 60

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते / चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्

एतद् गुह्यतमं ध्यानं; अथ ध्यानान्तरमुच्यते। पूर्वोक्तं हृदये उत्तमं पद्मं चिन्तयित्वा॥

Verse 61

आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् / मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्

तत्रात्मानं कर्तारं चिन्तयेत् अनलसमत्विषम्। मध्ये वह्निशिखाकारं पञ्चविंशकं पुरुषं ध्यायेत्॥

Verse 62

चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् / ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्

परमात्मानं चिन्तयेत्; तन्मध्ये परं गगनम्। ओङ्कारबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्॥

Verse 63

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् / तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम्। तदन्तः परमं तत्त्वं निरञ्जनमात्माधारम्॥

Verse 64

ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् / विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः

तन्मयो भूत्वा नित्यं एकरूपं महेश्वरं ध्यायीत। सर्वतत्त्वानि विशोध्य प्रणवेनापि पुनः स्वात्मानं शुद्धीकुर्यात्॥

Verse 65

संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे / प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा

मयि निर्मले परमे पदे आत्मानं संस्थाप्य, तेनैव ज्ञानवारिणा स्वदेहभावं प्लावयित्वा विशोधयेत्॥

Verse 66

मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् / तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः / चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्

मदात्मा मन्मय इति भावयन् अग्निहोत्रजं भस्म गृहीत्वा, ‘अग्निर्’ इत्यादिमन्त्रैः सर्वाङ्गं तेनोद्धृत्य लेपयेत्। ततः स्वात्मनि ईशानं परं ज्योतिःस्वरूपिणं चिन्तयेत्॥

Verse 67

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये / सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये। अयं सर्ववेदान्तसारः; श्रुतिश्चैनम् अत्याश्रमम् इति ब्रूते॥

Verse 68

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् / द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम्। द्विजातीनां भक्तानां ब्रह्मचारिणां तु कथितम्॥

Verse 69

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः / संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः । संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः ॥

Verse 70

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते / तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते । तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति ॥

Verse 71

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवोऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः ॥

Verse 72

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् / ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम् ॥

Verse 73

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु / चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु । चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः ॥

Verse 74

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः / प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः। प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्॥

Verse 75

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च / निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥

Verse 76

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः / मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः। मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥

Verse 77

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः / हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः। हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः॥

Verse 78

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः / सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः। सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥

Verse 79

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् / अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति

तुल्यनिन्दास्तुतिः मौनी यः केनापि संतुष्टः। अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति॥

Verse 80

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः / मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः। मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्॥

Verse 81

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः / निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः। निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्॥

Verse 82

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः / कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव तेन निबध्यते॥

Verse 83

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः / शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः। शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्॥

Verse 84

यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि / कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्

यदृच्छालाभेन तुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चात्मनः । मत्प्रसादार्थमेव कर्म कुर्वतः तत्कर्म संसारनाशनम् ॥

Verse 85

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः / मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः । मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम् ॥

Verse 86

मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् / कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः

मद्बुद्धयः मां सततं बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः ॥

Verse 87

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् / नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् । नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता ॥

Verse 88

मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः / तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

मद्बुद्धयः मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥

Verse 89

ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः / तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

येऽन्ये कामभोगार्थं ह्यन्यदेवताः समर्चयन्ति, तेषां फलम् तदन्तमेव विज्ञेयम्—यद् देवतानुगतं तद्वत् तत्रैव समाप्तिम् उपैति।

Verse 90

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः / मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः

ये चान्यदेवताभक्ताः देवताः पूजयन्ति, तेऽपि यदि मद्भावनासमायुक्ताः स्युः, भावतः स्वानुरूपेण मुच्यन्ते।

Verse 91

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः / मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्

तस्मादनीश्वरान् अन्यान् देवान् अशेषतः परित्यज्य, मामेव ईशं शरणं प्रपद्येत; स परमं पदं याति।

Verse 92

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः / यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

पुत्रादिषु स्नेहं परित्यज्य, निःशोको निष्परिग्रहश्च, विरक्तः सन् अमरणाल्लिङ्गे परमेश्वरं यजेत्।

Verse 93

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः / एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्

ये सदा लिङ्गं समर्चयन्ति भोगान् अशेषतः परित्यज्य, तेषां एकेनैव जन्मना परमैश्वर्यं ददामि।

Verse 94

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् / ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्

परमानन्दस्वरूपं लिङ्गं केवलं सच्चिदनिर्मलम्। ज्ञानस्वरूपं सर्वव्यापि योगिनां हृदि संस्थितम्॥

Verse 95

ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः / यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्

ये चान्ये नियताः भक्ताः विधानतः समुपास्य च। यत्र कुत्रचिदर्चयन्ति तल्लिङ्गं महेश्वरम्॥

Verse 96

जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः / रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्

जले वा वह्निमध्ये वा व्योम्नि सूर्येऽथवान्यतः। भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरमुत्तमम्॥

Verse 97

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् / तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत्सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम्। तस्माल्लिङ्गेऽर्चयेदीशं यत्र कुत्रचिदव्ययम्॥

Verse 98

अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् / काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्

अग्नौ क्रियावतां देवोऽप्सु चान्येषु दृश्यते। व्योम्नि सूर्ये मनीषिणां काष्ठादौ मूढचेतसाम्॥ हृदि लिङ्गं तु योगिनां

Verse 99

यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः / यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

यद्यप्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः। यावज्जीवं युक्तचित्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः जपेत्॥

Verse 100

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः / एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः। एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्॥

Verse 101

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः / सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

वसेद् वा मरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः। सोऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्॥

Verse 102

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् / ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम्। ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्॥

Verse 103

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः / तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः। तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्॥

Verse 104

ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः / सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

येऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः। सर्वे तरन्ति संसारम् ईश्वरानुग्रहाद् द्विजाः॥

Verse 105

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् / धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम्। धर्मं समाश्रयेत् तस्मान् मुक्तये नियतं द्विजाः॥

Verse 106

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् / धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित्। धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे॥

Verse 107

व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् / व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्

व्यास उवाच—इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम्। व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्॥

Verse 108

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् / दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम्। दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्॥

Verse 109

उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः / हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

एवमुक्त्वा ततः पश्चाद् भगवानज ईश्वरः । योगीन्द्रान् अग्र्यतमांश्चाब्रवीत् सर्वभक्तहिताय, विशेषतो द्विजातीनां हितार्थं, हे द्विजोत्तमाः ॥

Verse 110

भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् / उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम

भवन्तोऽपि हि मम ज्ञानं शिष्येभ्यः विधिपूर्वकम् । उपदेक्ष्यथ भक्तानां सर्वेषां मम शासनात् ॥

Verse 111

अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः / नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

अयं नारायणो योऽहं, ईश्वरः नात्र संशयः । ये नान्तरं प्रपश्यन्ति, तेषां देयमिदं परम् ॥

Verse 112

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया / सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया । सर्वभूतात्मभूतस्था सर्वेषु संस्थिता; शान्ता चाक्षरसंज्ञिता ॥

Verse 113

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः / न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः । न ते मां सम्यक् प्रपश्यन्ति, जायन्ते च पुनः पुनः ॥

Verse 114

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् / एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

ये तु इमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् । एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः ॥

Verse 115

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् / मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् । मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि ॥

Verse 116

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् / ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः

येऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् । ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः ॥

Verse 117

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् / मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् । मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम् ॥

Verse 118

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः / अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः । अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि ॥

Verse 119

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् / अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् । अन्तर्हितोऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम् ॥

Verse 120

नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् / जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः

नारायणोऽपि भगवान् तापसं वेषमुत्तमम् । जग्राह योगिनः सर्वान् त्यक्त्वा वै परमं वपुः ॥

Verse 121

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः / साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः । साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम् ॥

Verse 122

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः । प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः ॥

Verse 123

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये / विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये । विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः ॥

Verse 124

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः / नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः । नारायणो महायोगी स्वयमेवादर्शनं जगाम ॥

Verse 125

ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् / नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

तेऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् । नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥

Verse 126

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः / दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनये । दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सोऽपि सत्यव्रताय तु ॥

Verse 127

सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये / प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः

सनन्दनोऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये । प्रददौ गौतमायाथ पुलहोऽपि प्रजापतिः ॥

Verse 128

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् / जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् । जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च ॥

Verse 129

पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् / लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्

पराशरोऽपि मे पिता सर्वतत्त्वदृक् सनकात् परमं ज्ञानमिदं लेभे; तस्मादेव वाल्मीकिरपि तत् प्राप्तवान्।

Verse 130

ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः / वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

पुरा देवो मम प्रोवाच—सतीदेहभवाङ्गजः—वामदेवो महायोगी रुद्रः पिनाकधृक् इति प्रसिद्धः।

Verse 131

नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः / अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

नारायणोऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः स्वयमेव साक्षादर्जुनायेदमुत्तमं शास्त्रं दत्तवान्।

Verse 132

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् / विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्

यदहं रुद्राद् वामदेवादनुत्तममिदं ज्ञानं लब्धवान्, तस्मादारभ्य मे गिरिशे विशेषभक्तिरुदपद्यत।

Verse 133

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः / भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

शरण्यं रुद्रं शरणं विशेषतः प्रपन्नोऽहं—भूतेशं गिरिशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्।

Verse 134

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् / प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

अतः यूयमपि तं देवं शम्भुं गोवृषवाहनम्। सपत्नीकाः सपुत्राश्च शिवं शरणमाश्रयध्वम्॥

Verse 135

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् / पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्

तत्प्रसादेन कर्मयोगविधिना शङ्करं प्रति। वर्तध्वं पूजयध्वं च महादेवं गोपतिं विभुम्॥ भूतिभूषणम्॥

Verse 136

एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् / प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

एवमुक्ते ततः शौनकाद्या मुनयो महेश्वरम्। शाश्वतं स्थाणुं प्रणेमुर्व्यासं सत्यवतीसुतम्॥

Verse 137

अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

हृष्टमनसो मुनयः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्। अब्रुवन् साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्॥

Verse 138

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे / इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे। इदानीं मे भक्ति: संजाता या देवैरपि दुर्लभा॥

Verse 139

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् / येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

हे मुनिश्रेष्ठ, कर्मयोगमनुत्तमं मे कथय; येन मुमुक्षुभिः स भगवान् ईशः सम्यक् समाराध्यते।

Verse 140

त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः / तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

त्वत्संनिधौ, हे सूत, एष भगवद्वचः शृणोतु; तथा चाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहः।

Verse 141

यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा / पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने

यदेतत् पूर्वं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा, अमृतमन्थने शक्रेण मुनिभिश्च पृष्टेन, उक्तम्।

Verse 142

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् / मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः

श्रुत्वा मुनीनां भाषितं सनातनं कर्मयोगं, सत्यवतीसूनुः कृष्णः सुसमाहितः प्रोवाच।

Verse 143

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः / सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते

य इमं कृत्तिवाससः संवादं सनत्कुमारप्रमुखैर्मुनिभिः भाषितं नित्यं पठति, स सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 144

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् / यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्

श्रावयेद्वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान्। यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्॥

Verse 145

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः। सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते॥

Verse 146

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः / श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः। श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा॥