Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वंविभागे चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच स्वयंभुवो विवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः / न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि स्वयम्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुर्थोऽध्यायः। श्रीकूर्म उवाच—स्वयंभुवविवृत्तस्य कालसंख्या द्विजोत्तमाः, न शक्यते समाख्यातुं बहुवर्षैरपि मया स्वयम्।

Verse 2

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता / स एव स्यात् परः कालः तदन्ते प्रतिसृज्यते

कालसंख्या समासेन परार्धद्वयकल्पिता। स एव परः काल इति कथ्यते; तदन्ते पुनः सृष्टिः प्रतिसृज्यते।

Verse 3

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम् / तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिदीयते

निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम्। तत् ‘पर’ इति ख्यातं; तदर्धं ‘तदर्ध’ इति, तस्यापि अर्धं ‘परार्ध’ इति कथ्यते।

Verse 4

काष्ठा पञ्चदश ख्याता निमेषा द्विजसत्तमाः / काष्ठास्त्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिकी गतिः

द्विजसत्तमाः, पञ्चदश निमेषाः एका काष्ठा इति ख्याता। त्रिंशत् काष्ठाः एका कला; त्रिंशत् कलाः मौहूर्तिकी गतिः (मूहूर्तः) इति परिगण्यते।

Verse 5

तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्तैर्मानुषं स्मृतम् / अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः

तावत्संख्यैर्मुहूर्तैः मानुषम् अहोरात्रं स्मृतम्। तावन्त्येव अहोरात्राणि पक्षद्वयात्मकः मासः परिकल्प्यते।

Verse 6

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे / अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम्

तैः षड्भिः ऋतुभिः अयनं वर्षं भवति; द्वे अयने दक्षिणोत्तरे। दक्षिणायनं देवानां रात्रिः, उत्तरायणं तु दिनम्।

Verse 7

दिव्यैर्वर्षसहस्त्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् / चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभागं निबोधत

दिव्यवर्षसहस्रैः परिमितं कृतत्रेतादिसंज्ञितं चतुर्युगं कथ्यते। द्वादशभागात्मकं तस्य विभागं निबोधत।

Verse 8

चत्वार्याहुः सहस्त्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् / तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च कृतस्य तु

चत्वारि सहस्राणि वर्षाणां कृतं युगम् इति आहुः। तस्य आदौ सन्ध्या तावच्छती, तथा अन्ते सन्ध्यांशोऽपि कृतस्य तावच्छती स्मृतः।

Verse 9

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती क्रमात् / अंशकं षट्शतं तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना

त्रिशती-द्विशती-चैकशती-क्रमेण सन्ध्योपासनं विधीयते। तस्मात् कृसन्ध्यांशकं विना षट्शतांशसमुदायः स्यात्॥

Verse 10

त्रिद्व्येकसाहस्त्रमतो विना सन्ध्यांशकेन तु / त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञाने प्रकीर्तितम्

सन्ध्यांशकं विना तु त्रिद्व्येकसाहस्त्रं यथाक्रमम्। त्रेताद्वापरतिष्याणां कालज्ञानं प्रकीर्तितम्॥

Verse 11

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम् / तदेकसप्ततिगुणं मनोरन्तरमुच्यते

एतद् द्वादशसाहस्त्रं साधिकं परिकल्पितम्। तदेकसप्ततिगुणं मन्वन्तरमिति कथ्यते॥

Verse 12

ब्रह्मणो दिवसे विप्रा मनवः स्युश्चतुर्दश / स्वायंभुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः

ब्रह्मणो दिवसे विप्राः चतुर्दश मनवः स्मृताः। स्वायम्भुवादयः सर्वे ततः सावर्णिकादयः॥

Verse 13

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता / पूर्णं युगसहस्त्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

तैर्नरेश्वरैः सप्तद्वीपा सपर्वता इयं वसुधा। पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या परिरक्ष्या च॥

Verse 14

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै / व्याख्यातानि न संदेहः कल्पं कल्पेन चैव हि

एकेनैव मन्वन्तरेण यदा व्याख्यातेन, सर्वाण्येव तदन्तराणि यथावत् व्याख्यातानि भवन्ति—न संशयः। एवं कल्पं कल्पेनैव निरूपिते, कल्पाः सर्वेऽपि ज्ञायन्ते।

Verse 15

ब्राह्ममेकमहः कल्पस्तावती रात्रिरिष्यते / चतुर्युगसहस्त्रं तु कल्पमाहुर्मनीषिणः

ब्रह्मणो यदेकमहः स एव कल्प इति कथ्यते, तावती च रात्रिरपि परिगण्यते। चतुर्युगसहस्रं तु कल्प इति मनीषिणो वदन्ति।

Verse 16

त्रीणि कल्पशतानि स्युः तथा षष्टिर्द्विजोत्तमाः / ब्रह्मणः कथितं वर्षं पराख्यं तच्छतं विदुः

त्रीणि कल्पशतानि तथा षष्टिश्च, हे द्विजोत्तमाः, एतद्ब्रह्मणो वर्षं ‘पराख्यं’ कथितम्; तच्च शतसंख्यया प्रमाणं विदुः।

Verse 17

तस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः / तेनायं प्रोच्यते सद्भिः प्राकृतः प्रतिसंचरः

तस्य चक्रस्यान्ते सर्वतत्त्वानां स्वहेतौ प्रकृतौ लयः स्यात्। अतः सद्भिः अयं ‘प्राकृतः प्रतिसंचरः’ इति कथ्यते—प्रकृतौ प्रत्यावर्तनम्।

Verse 18

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणां प्रकृतौ लयः / प्रोच्यते कालयोगेन पुनरेव च संभवः

ब्रह्मनारायणेशानां त्रयाणामपि प्रकृतौ लयः कालयोगेन प्रोच्यते; ततः पुनरेव कालसंयोगात् तेषां संभवो भवति।

Verse 19

एवं ब्रह्मा च भूतानि वासुदेवो ऽपि शङ्करः / कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव ग्रसते पुनः

एवं ब्रह्मा च सर्वाणि भूतानि वासुदेवोऽपि शङ्करः। कालेनैव तु सृज्यन्ते स एव पुनरपि तान् ग्रसते॥

Verse 20

अनादिरेष भगवान् कालो ऽनन्तो ऽजरो ऽमरः / सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः

अनादिरेष भगवान् कालोऽनन्तोऽजरोऽमरः। सर्वगत्वात् स्वतन्त्रत्वात् सर्वात्मासौ महेश्वरः॥

Verse 21

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः / एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुति

ब्रह्माणो बहवो रुद्रा ह्यन्ये नारायणादयः। एको हि भगवानीशः कालः कविरिति श्रुतिः॥

Verse 22

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः / सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पो ऽयमष्टमः

एकमत्र व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो द्विजाः। सांप्रतं वर्तते तद्वत् तस्य कल्पोऽयमष्टमः॥

Verse 23

यो ऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः / वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्

योऽतीतः सप्तमः कल्पः पाद्म इत्युच्यते बुधैः। वाराहो वर्तते कल्पः तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्॥