Adhyaya 21
Śūnyaka-nagara Utpāta-varṇanam (Portents in the City of Śūnyaka) — Lalitāyāḥ Yātrā-śravaṇāt Bhaṇḍāsura-purālaye Kṣobhaḥ
हयग्रीव–अगस्त्यसंवादे ललितोपाख्यानेऽस्मिन्नध्याये देव्या ललितायाः यात्रानिनादं श्रुत्वा भण्डासुरस्य विषयाः क्षोभं यान्ति। महेन्द्रपर्वतसमीपे महोदधितटे दैत्यदुर्गं, तथा विषङ्गज्येष्ठसम्बद्धस्य दैत्यस्य निवासभूतं प्रसिद्धं शून्यकनगरं निर्दिश्यते। ततः उत्पातानां क्रमो वर्ण्यते—अकाले प्राकारभङ्गः, उल्कापातः, प्रथमं भूमिकम्पः, ध्वजेषु अशकुनिपक्षिसङ्घातः, अमङ्गलरवाः वियद्वाणी च, सर्वदिक्केतुदर्शनम्, धूममलप्रसारः, दैत्यस्त्रीणां भूषणमालास्खलनं च। एते निमित्ताः शक्त्यागमनात् अधर्मव्यवस्थायाः विचलनं प्रकाशयन्ति, रणभूमेः सज्जां चासुरनगरस्य मनोभङ्गं च सूचयन्ति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने किरिचक्ररथदेवताप्रकाशनं नाम विंशो ऽध्यायः आकर्ण्य ललितादेव्या यात्रानिगमनिस्वनम् / महान्तं क्षोभमायाता भण्डासुरपुरालयाः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने किरिचक्ररथदेवताप्रकाशनं नाम विंशोऽध्यायः। ललितादेव्याः यात्रानिगमनिस्वनम् आकर्ण्य भण्डासुरपुरालयाः महान्तं क्षोभम् आयाताः॥
Verse 2
यत्र चास्ति दुराशस्य भण्डदैत्यस्य दुर्धियः / महेन्द्रपर्वतोपान्ते महार्णवतटे पुरम्
यत्र चास्ति दुराशस्य भण्डदैत्यस्य दुर्धियः। महेन्द्रपर्वतोपान्ते महार्णवतटे पुरम्॥
Verse 3
तत्तु शून्यकनाम्नैव विख्यातं भुवनत्रये / विषङ्गाग्रजदैत्यस्य सदावासः किलाभवत्
तत्तु शून्यकनाम्नैव विख्यातं भुवनत्रये। विषङ्गाग्रजदैत्यस्य सदावासः किलाभवत्॥
Verse 4
तस्मिन्नेव पुरे तस्य शतयोजनविस्तरे / वित्रेसुर सुराः सर्वे श्रीदेव्यागमसंभ्रमात्
तस्मिन्नेव तस्य पुरे शतयोजनविस्तरे श्रीदेव्याः आगमनसंभ्रमात् सर्वे सुराः सवित्रेसुराः व्यत्रेसुः।
Verse 5
शतयोजनविस्तीर्णं तत्सर्वं पुरमासुरम् / धूमैरिवावृतमभूदुत्पातजनितैर्मुहुः
शतयोजनविस्तीर्णं तत्सर्वं पुरमासुरम् उत्पातजनितैर्धूमैरिव मुहुरावृतमभूत्।
Verse 6
अकाल एव निर्भिन्ना भित्तयो दैत्यपत्तने / धूर्णमाना पतन्ति स्म महोल्का गगनस्थलात्
अकाले एव दैत्यपत्तने भित्तयो निर्भिन्नाः; गगनस्थलात् धूर्णमानाः महोल्काः पतन्ति स्म।
Verse 7
उत्पातानां प्राथमिको भूकंपः पर्यवर्तत / मही जज्वाल सकला तत्र शून्यकपत्तने
उत्पातानां प्राथमिको भूकम्पः पर्यवर्तत; तत्र शून्यकपत्तने सकला मही जज्वाल।
Verse 8
अकाल एव हृत्कंपं भेजुर्दैत्यपुरौकसः / ध्वजाग्रवर्तिनः कङ्कगृध्राश्चैव बकाः खगाः
अकाले एव दैत्यपुरौकसः हृत्कम्पं भेजुः; ध्वजाग्रवर्तिनः कङ्कगृध्राश्चैव बकाखगाः।
Verse 9
आदित्यमण्डले दृष्ट्वादृष्ट्वा चक्रन्दुरुच्चकैः / क्रव्यादा बहवस्तत्र लोचनैर्नावलोकिताः
आदित्यमण्डले पुनःपुनर्दृष्ट्वा ते उच्चकैः चक्रन्दुः। तत्र बहवः क्रव्यादाः लोचनैर्नावलोकिताः।
Verse 10
मुहुराकाशवाणीभिः परुषाभिर्बभाषिरे / सर्वतो दिक्षुदृश्यन्ते केतवस्तु मलीमसाः
मुहुराकाशवाणीभिः परुषाभिः ते बभाषिरे। सर्वतो दिक्षु मलीमसाः केतवो दृश्यन्ते।
Verse 11
धूमायमानाः प्रक्षोभजनका दैत्यरक्षसाम् / दैत्यस्त्रीणां च विभ्रष्टा अकाले भूषणस्रजः
धूमायमानाः प्रक्षोभजनकाः दैत्यरक्षसाम्। दैत्यस्त्रीणां च अकाले भूषणस्रजो विभ्रष्टाः।
Verse 12
हाहेति दूरं क्रन्दन्त्यः पर्यश्रु समरोदिषुः / दपणानां वर्मणां च ध्वजानां खड्गसंपदाम्
हाहेति दूरं क्रन्दन्त्यः पर्यश्रु समरोदिषुः। दर्पणानां वर्मणां च ध्वजानां खड्गसंपदाम्।
Verse 13
मणीनामंबराणां च मालिन्यमभवन्मुहुः / सौधेषु चन्द्रशालासु केलिवेश्मसु सर्वतः
मणीनामम्बराणां च मालिन्यं मुहुरभवत्। सौधेषु चन्द्रशालासु केलिवेश्मसु सर्वतः।
Verse 14
अट्टालकेषु गोष्ठेषु विपणेषु सभासु च / चतुष्किकास्वलिङ्गेषु प्रग्रीवेषु वलेषु च
अट्टालकेषु गोष्ठेषु विपणेषु सभासु च । चतुष्किकास्वलिङ्गेषु प्रग्रीवेषु वलेषु च ॥
Verse 15
सर्वतोभद्रवासेषु नन्द्यावर्तेषु वेश्मसु / विच्छन्दकेषु संक्षुब्धेष्ववरोधनपालिषु / स्वस्तिकेषु च सर्वेषु गर्भागारपुटेषु च
सर्वतोभद्रवासेषु नन्द्यावर्तेषु वेश्मसु । विच्छन्दकेषु संक्षुब्धेष्ववरोधनपालिषु । स्वस्तिकेषु च सर्वेषु गर्भागारपुटेषु च ॥
Verse 16
गोपुरेषु कपाटेषु वलभीनां च सीमसु / वातायनेषु कक्ष्यासु धिष्ण्येषु च खलेषु च
गोपुरेषु कपाटेषु वलभीनां च सीमसु । वातायनेषु कक्ष्यासु धिष्ण्येषु च खलेषु च ॥
Verse 17
सर्वत्र दैत्य नगरवासिभिर्जनमण्डलैः / अश्रूयन्त महाघोषाः परुषा भूतभाषिताः
सर्वत्र दैत्यनगरवासिभिर्जनमण्डलैः । अश्रूयन्त महाघोषाः परुषा भूतभाषिताः ॥
Verse 18
शिथिली सवतो जाता घोरपर्णा भयानका / करटैः कटुकालापैर्वलोकि दिवाकरः / आराविषु करोटीनां कोटयश्चापतन्भुवि
शिथिली सवतो जाता घोरपर्णा भयानका । करटैः कटुकालापैर्वलोकि दिवाकरः । आराविषु करोटीनां कोटयश्चापतन्भुवि ॥
Verse 19
अपतन्वेदिमध्येषु बिन्दवः शोणितांभसाम् / केशौघकाश्च निष्पेतुः सर्वतो धूमधूसराः
अपतन्वेदिमध्येषु शोणिताम्भसां बिन्दवः । केशौघाश्च निष्पेतुः सर्वतो धूमधूसराः ॥
Verse 20
भौमान्तरिक्षदिव्यानामुत्पातानामिति व्रजम् / अवलोक्य भृशं त्रस्ताः सर्वे नगरवासिनः / निवेदयामासुरमी भण्डाय प्रथितौजसे
भौमान्तरिक्षदिव्यानामुत्पातानां व्रजम् अवलोक्य भृशं त्रस्ताः सर्वे नगरवासिनः । निवेदयामासुरमी भण्डाय प्रथितौजसे ॥
Verse 21
स च भण्डः प्रचण्डोत्थैस्तैरुत्पातकदंबकैः / असंजातधृतिभ्रंशो मन्त्र स्थानमुपागमत्
स च भण्डः प्रचण्डोत्थैस्तैरुत्पातकदंबकैः । असंजातधृतिभ्रंशो मन्त्रस्थानमुपागमत् ॥
Verse 22
मेरोरिव वपुर्भेदं बहुरत्नविचित्रितम् / अध्यासामास दैत्येन्द्रः सिंहासनमनुत्तमम्
मेरोरिव वपुर्भेदं बहुरत्नविचित्रितम् । अध्यासामास दैत्येन्द्रः सिंहासनमनुत्तमम् ॥
Verse 23
स्फुरन्मुकुटलग्नानां रत्नानां किरणैर्घनैः / दीपयन्नखिलाशान्तानद्युतद्दानवेश्वरः
स्फुरन्मुकुटलग्नानां रत्नानां किरणैर्घनैः । दीपयन्नखिलाशान्तानद्युतद्दानवेश्वरः ॥
Verse 24
एकयोजनविस्तारे महत्यास्थानमण्डपे / तुङ्गसिंहासनस्थं तं सिषेवाते तदानुजै
एकयोजनविस्तीर्णे महत्यास्थानमण्डपे । तुङ्गसिंहासनस्थं तं तदानुजैः सिषेवाते ॥
Verse 25
विशुक्रश्च विषङ्गश्च महाबलपराक्रमौ / त्रैलोक्यकण्टकीभूतभुजदण्डभयङ्करौ
विशुक्रश्च विषङ्गश्च महाबलपराक्रमौ । त्रैलोक्यकण्टकीभूतभुजदण्डभयङ्करौ ॥
Verse 26
अग्रजस्य सदैवाज्ञामविलङ्घ्य मुहुर्मुहुः / त्रैलोक्यविजये लब्धं वर्धयन्तौ महद्यशः
अग्रजस्य सदैवाज्ञामविलङ्घ्य मुहुर्मुहुः । त्रैलोक्यविजये लब्धं वर्धयन्तौ महद्यशः ॥
Verse 27
न तेन शिरसा तस्य मृदूनन्तौ पादपीठिकाम् / कृतां जरिप्रणामौ च समुपाविशता भुवि
न तेन शिरसा तस्य मृदूनन्तौ पादपीठिकाम् । कृतां जरीप्रणामौ च समुपाविशता भुवि ॥
Verse 28
अथास्थाने स्थिते तस्मिन्नमरद्वेषिणां वरे / सर्वे सामन्तदैत्येन्द्रास्तं द्रष्टुं समुपागताः
अथास्थाने स्थिते तस्मिन्नमरद्वेषिणां वरे । सर्वे सामन्तदैत्येन्द्रास्तं द्रष्टुं समुपागताः ॥
Verse 29
तेषामे कैकसैन्यानां गणना न हि विद्यते / स्वंस्वं नाम समुच्चार्य प्रणेमुर्भण्डकेश्वरम्
तेषां कैकसैन्यानां गणना नोपलभ्यते। स्वस्वनाम समुच्चार्य भण्डकेश्वरं प्रणेमिरे॥
Verse 30
म च तानसुरान्सर्वानतिधीरकनीनकैः / संभावयन्समालोकैः कियन्तं चित्क्षणं स्थितः
स तान् असुरान् सर्वान् अतिधीरकनीनकैः। समालोकैः संभावयन् कियन्तं चित्क्षणं स्थितः॥
Verse 31
अवोचत विशुक्रस्तमग्रजं दानवेश्वरम् / मथ्यमानमहासिंधुसमानार्गलनिस्वनः
अवोचत विशुक्रस्तम् अग्रजं दानवेश्वरम्। मथ्यमानमहासिन्धुसमानार्गलनिस्वनः॥
Verse 32
देवत्वदीयदोर्द्दण्डविध्वस्तबलविक्रमाः / पापिनः पामराचारा दुरात्मानः सुराधमाः
देव त्वदीयदोर्दण्डविध्वस्तबलविक्रमाः। पापिनः पामराचाराः दुरात्मानः सुराधमाः॥
Verse 33
शरण्यमन्यतः क्वापि नाप्नुवन्तो विषादिनः / ज्वलज्ज्वालाकुले वह्नौ पतित्वा नाशमागताः
शरण्यमन्यतः क्वापि नाप्नुवन्तो विषादिनः। ज्वलज्ज्वालाकुले वह्नौ पतित्वा नाशमागताः॥
Verse 34
तस्माद्देवात्समुत्पन्ना काचित्स्त्री बलगर्विता / स्वयमेव किलास्राक्षुस्तां देवा वासवादयः
तस्माद्देवात् समुत्पन्ना काचित् स्त्री बलगर्विता। स्वयमेव किलास्राक्षुस्तां देवा वासवादयः॥
Verse 35
तैः पुनः प्रबलोत्साहैः प्रोत्साहितपराक्रमाः / बहुस्त्रीपरिवाराश्च विविधायुधमण्डिताः
तैः पुनः प्रबलोत्साहैः प्रोत्साहितपराक्रमाः। बहुस्त्रीपरिवाराश्च विविधायुधमण्डिताः॥
Verse 36
अस्माञ्जेतुं किलायान्ति हा कष्टं विधिवैशसम् / अबलानां समूहस्छेद्बलिनो ऽस्मान्विजेष्यते
अस्माञ्जेतुं किलायान्ति हा कष्टं विधिवैशसम्। अबलानां समूहश्चेद्बलिनोऽस्मान्विजेष्यते॥
Verse 37
तर्हि पल्लवभङ्गेन पाषाणस्य विदारणम् / ऊह्यमानमिदं हन्तुं परिहासाय कल्प्यते
तर्हि पल्लवभङ्गेन पाषाणस्य विदारणम्। ऊह्यमानमिदं हन्तुं परिहासाय कल्प्यते॥
Verse 38
विडंबना न किमसौ लज्जाकरमिदं न किम् / अस्मत्सैनिकनासीरभटेभ्यो ऽपि भवेद्भयम्
विडंबना न किमसौ लज्जाकरमिदं न किम्। अस्मत्सैनिकनासीरभटेभ्योऽपि भवेद्भयम्॥
Verse 39
कातरत्वं समापन्नाः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः / ब्रह्मादयश्च निर्विण्णविग्रहा मद्बलायुधैः
कातरत्वं समापन्नाः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः, ब्रह्मादयश्च निर्विण्णविग्रहाः मद्बलायुधैः।
Verse 40
विष्णोश्च का कथैवास्ते वित्रस्तः स महेश्वरः / अन्येषामिह का वार्ता दिक्पालास्ते पलायिताः
विष्णोश्च का कथैवास्ते वित्रस्तः स महेश्वरः; अन्येषामिह का वार्ता दिक्पालास्ते पलायिताः।
Verse 41
अस्माकमिषुभिस्तीक्ष्णैरदृश्यैरङ्गपातिभिः / सर्वत्र विद्धवर्माणो दुर्मदा विबुधाः कृताः
अस्माकमिषुभिस्तीक्ष्णैरदृश्यैरङ्गपातिभिः, सर्वत्र विद्धवर्माणो दुर्मदा विबुधाः कृताः।
Verse 42
तादृशानामपि महापराक्रमभुजोष्मणाम् / अस्माकंविजयायाद्य स्त्री काचिदभिधावति
तादृशानामपि महापराक्रमभुजोष्मणाम्, अस्माकं विजयायाद्य स्त्री काचिदभिधावति।
Verse 43
यद्यपि स्त्री तथाप्येषा नावमान्या कदाचन / अल्पो ऽपि रिपुरात्मज्ञैर्नावमान्यो जिगीषुभिः
यद्यपि स्त्री तथाप्येषा नावमान्या कदाचन; अल्पोऽपि रिपुरात्मज्ञैर्नावमान्यो जिगीषुभिः।
Verse 44
तस्मात्तदुत्सारणार्थं प्रेषणीयास्तु किङ्कराः / सकचग्रहमाकृष्य सानेतव्या मदोद्धता
तस्मात् तदुत्सारणार्थं किङ्कराः प्रेषणीयाः। सा मदोद्धता सकचग्रहं आकृष्य सानेतव्या॥
Verse 45
देव त्वदीय शुद्धान्तर्वर्तिनीनां मृगीदृशाम् / चिरेण चेटिकाभावं सा दुष्टा संश्रयिष्यति
देव! त्वदीयशुद्धान्तर्वर्तिनीनां मृगीदृशां मध्ये सा दुष्टा चिरेण चेटिकाभावं संश्रयिष्यति॥
Verse 46
एकैकस्माद्भटादस्मात्सैन्येषु परिपन्थिनः / शङ्कते खलु वित्रस्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
एकैकस्मादस्माद्भटात् सैन्येषु परिपन्थिनः। वित्रस्तं सचराचरं त्रैलोक्यं खलु शङ्कते॥
Verse 47
अन्यद्देवस्य चित्तं तु प्रमाणमिति दानव / निवेद्य भण्डदैत्यस्य क्रोधं तस्य व्यवीवृधत्
अन्यत् देवस्य चित्तं प्रमाणमिति दानव। भण्डदैत्यस्य निवेद्य तस्य क्रोधो व्यवीवृधत्॥
Verse 48
विषङ्गस्तु महासत्त्वो विचारज्ञो विचक्षणः / इदमाह महादैत्यमग्रजन्मानमुद्धतम्
विषङ्गस्तु महासत्त्वो विचारज्ञो विचक्षणः। इदमाह महादैत्यमग्रजन्मानमुद्धतम्॥
Verse 49
देव त्वमेव जानासि सर्वं कार्यमरिन्दम / न तु ते क्वापि वक्तव्यं नीतिवर्त्मनि वर्तते
देव, त्वमेव सर्वं कार्यं जानासि, अरिन्दम। तव कुत्रापि वक्तव्यं न; यत् नीतिवर्त्मनि न वर्तते।
Verse 50
सर्वं विचार्य कर्तव्यं विचारः परमा गतिः / अविचारेण चेत्कर्म समूलमवकृन्तति
सर्वं विचार्य कर्तव्यं; विचारः परमा गतिः। अविचारेण चेत् कर्म समूलम् अवकृन्तति।
Verse 51
परस्य कटके चाराः प्रेषणीयाः प्रयत्नतः / तेषां बलाबलं ज्ञेयं जयसंसिद्धिमिच्छता
परस्य कटके चाराः प्रयत्नतः प्रेषणीयाः। तेषां बलाबलं ज्ञेयं जयसंसिद्धिमिच्छता।
Verse 52
चारचक्षुर्दृढप्रज्ञः सदाशङ्कितमानसः / अशङ्किताकारवांश्च गुप्तमन्त्रः स्वमन्त्रिषु
चारचक्षुः दृढप्रज्ञः सदाशङ्कितमानसः। अशङ्किताकारवान् च गुप्तमन्त्रः स्वमन्त्रिषु।
Verse 53
षडुपायान्प्रयुञ्जानः सर्वत्रा भ्यर्हिते पदे / विजयं लभते राजा जाल्मो मक्षु विनश्यति
षडुपायान् प्रयुञ्जानः सर्वत्राभ्यर्हिते पदे। विजयं लभते राजा; जाल्मो मक्षु विनश्यति।
Verse 54
अविमृश्यैव यः कश्चिदारम्भः स विनाशकृत् / विमृश्य तु कृतं कर्म विशेषाज्जयदायकम्
अविमृश्य कृतो यः कश्चिदारम्भः स विनाशहेतुः; विमृश्य कृतं कर्म तु विशेषेण जयप्रदम्।
Verse 55
तिर्यगित्यपि नारीति क्षुद्रा चेत्यपि राजभिः / नावज्ञा वैरिणां कार्या शक्तेः सर्वत्र सम्भवः
तिर्यगिति वा नारीति वा क्षुद्रेति वा—राजभिः शत्रूणां न कदाप्यवज्ञा कार्या; शक्तिः सर्वत्र सम्भवति।
Verse 56
स्तंभोत्पन्नेन केनापि नरतिर्यग्वपुर्भृता / भूतेन सर्वभूतानां हिरण्यकशिपुर्हतः
स्तम्भोत्पन्नेन केनापि नरतिर्यग्वपुर्धरिणा भूतेन सर्वभूतानां हिरण्यकशिपुः हतः।
Verse 57
पुरा हि चण्डिका नाम नारी मयाविजृंभिणी / निशुम्भशुंभौ महिषं व्यापादितवती रणे
पुरा चण्डिका नाम नारी मयाविजृम्भिणी; सा रणे निशुम्भशुम्भौ महिषं च व्यापादितवती।
Verse 58
तत्प्रसंगेन बहवस्तया दैत्या विनाशिताः / अतो वदामिनावज्ञा स्त्रीमात्रे क्रियतां क्वचित्
तत्प्रसङ्गेन तया बहवो दैत्या विनाशिताः; अतः वदामि—स्त्रीमात्रेऽपि क्वचित् नावज्ञा क्रियताम्।
Verse 59
शक्तिरेव हि सर्वत्र कारणं विजयश्रियः / शक्तेराधारतां प्रप्तैः स्त्रीपुंलिङ्गैर्न नो भयम्
शक्तिरेव हि सर्वत्र विजयश्रियः कारणम्। शक्त्याधारतां प्राप्तैः स्त्रीपुंलिङ्गैर्नो भयम्॥
Verse 60
शक्तिस्तु सर्वतो भाति संसारस्य स्वभावतः / तर्हि तस्या दुराशायाः प्रवृत्तिर्ज्ञायतां त्वया
शक्तिस्तु सर्वतो भाति संसारस्य स्वभावतः। तर्हि तस्या दुराशायाः प्रवृत्तिर्ज्ञायतां त्वया॥
Verse 61
केयं कस्मात्समुत्पन्ना किमाचारा किमाश्रया / किंबला किंसहाया वा देव तत्प्रविचार्यताम्
केयं कस्मात्समुत्पन्ना किमाचाराः किमाश्रया। किंबला किंसहाया वा देव तत्प्रविचार्यताम्॥
Verse 62
इत्युक्तः स विषङ्गेण को विचारो महौजसाम् / अस्मद्बले महासत्त्वा अक्षौहिण्यधिपाः शतम्
इत्युक्तः स विषङ्गेण—को विचारो महौजसाम्। अस्मद्बले महासत्त्वा अक्षौहिण्यधिपाः शतम्॥
Verse 63
पातुं क्षमास्ते जलधीनलं दग्धुं त्रिविष्टपम् / अरे पापसमाचार किंवृथा शङ्कसे स्त्रियः
पातुं क्षमास्ते जलधीन् अनलं दग्धुं त्रिविष्टपम्। अरे पापसमाचार किंवृथा शङ्कसे स्त्रियः॥
Verse 64
तत्सर्वं हि मया पूर्वं चारद्वारावलोकितम् / अग्रे समुदिता काचिल्ललितानामधारिणी
तत्सर्वं हि मया पूर्वं चारद्वारावलोकितम्। अग्रे तु समुत्थिता काचिल्ललितानामधारिणी॥
Verse 65
यथार्थनामवत्येषा पुष्पवत्पेशलाकृतिः / न स्त्त्वं न च वीर्यं वा न संग्रामेषु वा गतिः
यथार्थनामवत्येषा पुष्पवत्पेशलाकृतिः। न सत्त्वं न च वीर्यं वा न संग्रामेषु वा गतिः॥
Verse 66
सा चाविचारनिवहा किन्तु मायापरायणा / तत्सत्त्वेनाविद्यमानं स्त्रीकदम्बकमात्मनः
सा चाविचारनिवहा किन्तु मायापरायणा। तत्सत्त्वेनाविद्यमानं स्त्रीकदम्बकमात्मनः॥
Verse 67
उत्पादितवती किं ते न चैवं तु विचेष्टते / अथ वा भव दुक्तेन न्यायेनास्तु महद्बलम्
उत्पादितवती किं ते न चैवं तु विचेष्टते। अथ वा भवदुक्तेन न्यायेनास्तु महद्बलम्॥
Verse 68
त्रैलोक्योल्लङ्घिमहिमा भण्डः केन विजीयते
त्रैलोक्योल्लङ्घिमहिमा भण्डः केन विजीयते॥
Verse 69
इदानीमपि मद्बाहुबलसंमर्दमूर्च्छिताः / श्वसितुं चापि पटवो न कदाचन नाकिनः
इदानीमपि मम बाहुबलसंमर्देन मूर्च्छिताः; नाकिनोऽपि कदाचन श्वसितुं न पटवः।
Verse 70
केचित्पातालगर्भेषु केचिदम्बुधिवारिषु / केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषुभूभृताम्
केचित् पातालगर्भेषु, केचिद् अम्बुधिवारिषु; केचिद् दिगन्तकोणेषु, केचित् भूभृतां कुञ्जेषु।
Verse 71
विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतश्रियः / भ्रष्टाधिकाराः पशवश्छन्नवेषाश्चरन्ति ते
विलीना भृशवित्रस्ताः त्यक्तदारसुतश्रियः; भ्रष्टाधिकाराः पशवः छन्नवेषाश्चरन्ति ते।
Verse 72
एतादृशं न जानाति मम बाहुपराक्रमम् / अबला न चिरोत्पन्ना तेनैषा दर्पमश्नुते
एतादृशं न जानाति मम बाहुपराक्रमम्; अबला न चिरोत्पन्ना तेनैषा दर्पमश्नुते।
Verse 73
न जानन्ति स्त्रियो मूढा वृथा कल्पितसाहसाः / विनाशमनुधावन्ति कार्याकार्यविमोहिताः
न जानन्ति स्त्रियो मूढा वृथा कल्पितसाहसाः; विनाशमनुधावन्ति कार्याकार्यविमोहिताः।
Verse 74
अथ वा तां पुरस्कृत्य यद्यागच्छन्ति नाकिनः / यथा महोरगाः सिद्धाः साध्या वा युद्धदुर्मदाः
अथ वा तां पुरस्कृत्य यदि नाकिनोऽगच्छन्ति, यथा महोरगाः सिद्धाः साध्याश्च युद्धदुर्मदाः।
Verse 75
ब्रह्मा वा पद्मनाभो वा रुद्रो वापि सुराधिपः / अन्ये वा हरितां नाथास्तान्संपेष्टुमहं पटुः
ब्रह्मा वा पद्मनाभो वा रुद्रो वापि सुराधिपः, अन्ये वा हरितां नाथास्तान् संपेष्टुमहं पटुः।
Verse 76
अथ वा मम सेनासु सेनान्यो रणदुर्मदाः / पक्वकर्करिकापेषमवपेक्ष्यति वैरिणः
अथ वा मम सेनासु सेनान्यो रणदुर्मदाः, पक्वकर्करिकापेषमवपेक्ष्यति वैरिणः।
Verse 77
कुटिलाक्षः कुरण्डश्च करङ्कः कालवाशितः / वज्रदन्तो वज्रमुखो वज्रलोमा बलाहकः
कुटिलाक्षः कुरण्डश्च करङ्कः कालवाशितः। वज्रदन्तो वज्रमुखो वज्रलोमा बलाहकः॥
Verse 78
सूचीमुखः फलमुखो विकटो विकटाननः / करालाक्षः कर्कटको मदनो दीर्घजिह्वकः
सूचीमुखः फलमुखो विकटो विकटाननः। करालाक्षः कर्कटको मदनो दीर्घजिह्वकः॥
Verse 79
हुंबको हलमुल्लुञ्चः कर्कशः कल्किवाहनः / पुल्कसः पुण्ड३केतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः
हुंबकः हलमुल्लुञ्चः कर्कशः कल्किवाहनः । पुल्कसः पुण्डकेतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः ॥
Verse 80
जंबुकाक्षो जृंभणश्च तीक्ष्मशृङ्गस्त्रिकण्टक / चतुर्गुप्तश्चतुर्बाहुश्चकाराक्षश्चतुःशिराः
जंबुकाक्षो जृंभणश्च तीक्ष्मशृङ्गस्त्रिकण्टकः । चतुर्गुप्तश्चतुर्बाहुश्चकाराक्षश्चतुःशिराः ॥
Verse 81
वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महामायामहाहनुः / मखशत्रुर्मखास्कन्दी सिंहघोषः शिरालकः
वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महामायामहाहनुः । मखशत्रुर्मखास्कन्दी सिंहघोषः शिरालकः ॥
Verse 82
अन्धकः सिंधुनेत्रश्च कूपकः कूपलोचनः / गुहाक्षो गण्डगल्लश्च चण्डधर्मो यमान्तकः
अन्धकः सिंधुनेत्रश्च कूपकः कूपलोचनः । गुहाक्षो गण्डगल्लश्च चण्डधर्मो यमान्तकः ॥
Verse 83
लडुनः पट्टसेनश्च पुरजित्पूर्वमारकः / स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः
लडुनः पट्टसेनश्च पुरजित्पूर्वमारकः । स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः ॥
Verse 84
अतिमायो बृहन्माय उपमाय उलूकजित् / पुरुषेणो विषेणश्च कुन्तिषेणः परूषकः
अतिमायः बृहन्मायः उपमायः उलूकजित्; पुरुषेणः विषेणश्च कुन्तिषेणः परूषकः—इति नामानि।
Verse 85
मलकश्च कशूरश्च मङ्गलो द्रघणस्तथा / कोल्लाटः कुजिलाश्वश्च दासेरो बभ्रुवाहनः
मलकः कशूरश्च मङ्गलः द्रघणस्तथा; कोल्लाटः कुजिलाश्वश्च दासेरो बभ्रुवाहनः—इति।
Verse 86
दृष्टहासो दृष्टकेतुः परिक्षेप्तापकञ्चुकः / महामहो महादंष्ट्रो दुर्गतिः स्वर्गमेजयः
दृष्टहासः दृष्टकेतुः परिक्षेप्तापकञ्चुकः; महामहः महादंष्ट्रः दुर्गतिः स्वर्गमेजयः—इति।
Verse 87
षट्केतुः षड्वसुश्चैव षड्दन्त षट्प्रियस्तथा / दुःशठो दुर्विनीतश्च छिन्नकर्णश्च मूषकः
षट्केतुः षड्वसुः षड्दन्तः षट्प्रियस्तथा; दुःशठः दुर्विनीतश्च छिन्नकर्णश्च मूषकः—इति।
Verse 88
अदृहासी महाशी च महाशीर्षो मदोत्कटः / कुम्भोत्कचः कुम्भनासः कुम्भग्रीवो घटोदरः
अदृहासी महाशी च महाशीर्षो मदोत्कटः; कुम्भोत्कचः कुम्भनासः कुम्भग्रीवो घटोदरः—इति।
Verse 89
अश्वमेढ्रो महाण्डश्च कुम्भाण्डः पूतिनासिकः / पूतिदन्तः पूतिचक्षुः पूत्यास्यः पूतिमेहनः
अश्वमेढ्रः महाण्डश्च कुम्भाण्डः पूतिनासिकः । पूतिदन्तः पूतिचक्षुः पूत्यास्यः पूतिमेहनः ॥
Verse 90
इत्येवमादयः शूरा हिरण्यकशिपोः समाः / हिरण्याक्ष समाश्चैव मम पुत्रा महाबलाः
इत्येवमादयः शूरा हिरण्यकशिपोः समाः । हिरण्याक्षसमाश्चैव मम पुत्रा महाबलाः ॥
Verse 91
एकैकस्य सुतास्तेषु जाताः शुराः परःशतम् / सेनान्यो मे मदोदुवृत्ता मम पुत्रैरनुद्रुताः
एकैकस्य सुतास्तेषु जाताः शूराः परःशतम् । सेनान्यो मे मदोद्वृत्ता मम पुत्रैरनुद्रुताः ॥
Verse 92
नाशयिष्यन्ति समरे प्रोद्धतानमराधमान् / ये केचित्कुपिता युद्धे सहस्राक्षौहिणी वराः / भस्मशेषा भवेयुस्तै हा हन्त किमुताबला
नाशयिष्यन्ति समरे प्रोद्धतानमराधमान् । ये केचित्कुपिता युद्धे सहस्राक्षौहिणीवराः । भस्मशेषा भवेयुस्तैः हा हन्त किमुताबलाः ॥
Verse 93
मायाविलासाः सर्वे ऽपि तस्याः समरसीमनि / महामायाविनोदाश्च कुप्युस्ते भस्मसाद्बलम्
मायाविलासाः सर्वेऽपि तस्याः समरसीमनि । महामायाविनोदाश्च कुप्युस् ते भस्मसाद्बलम् ॥
Verse 94
तद्वृथा शङ्कया खिन्नं मा ते भवतु मानसम् / इत्यक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रः समुत्थाय नृपासनात्
तद्वृथा शङ्कया खिन्नं मा ते भवतु मानसम्। इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रः नृपासनात् समुत्थितः॥
Verse 95
उवाच निजसेनान्यं कुटिलाक्षं महाबलम् / उत्तिष्ठ रे बलं सर्वं संनाहय समन्ततः
उवाच निजसेनान्यं कुटिलाक्षं महाबलम्। उत्तिष्ठ रे बलं सर्वं संनाहय समन्ततः॥
Verse 96
शून्यकस्य समन्ताच्च द्वारेषु बलमर्पय / दुर्गाणि संगृहाण त्वं कुरुक्षेपणिकाशतम्
शून्यकस्य समन्ताच्च द्वारेषु बलमर्पय। दुर्गाणि संगृहाण त्वं कुरुक्षेपणिकाशतम्॥
Verse 97
दुष्टाभिचाराः कर्तव्या मेत्रिभिश्च पुरोहितैः / सज्जीकुरु त्वं शस्त्राणि युद्धमेतदुपस्थितम्
दुष्टाभिचाराः कर्तव्या मेत्रिभिश्च पुरोहितैः। सज्जीकुरु त्वं शस्त्राणि युद्धमेतदुपस्थितम्॥
Verse 98
सेनापतिषु यं केचिदग्रे प्रस्थापयाधुना / अनेकबलसंघातसहितं घोरदर्शनम्
सेनापतिषु यं केचिदग्रे प्रस्थापयाधुना। अनेकबलसंघातसहितं घोरदर्शनम्॥
Verse 99
तेन संग्रामसमये सन्निपत्य विनिर्जितम् / केशेष्वाकृष्य तां मूढां देवसत्त्वे न दर्पिताम्
तेन संग्रामसमये सन्निपत्य विनिर्जितम् । केशेष्वाकृष्य तां मूढां देवसत्त्वे न दर्पिताम् ॥
Verse 100
इत्याभाष्य चमूनाथं सहस्रत्रितयाधिपम् / कुटिलाक्षं महासत्त्वं स्वयं चान्तः पुरं ययौ
इत्याभाष्य चमूनाथं सहस्रत्रितयाधिपम् । कुटिलाक्षं महासत्त्वं स्वयं चान्तःपुरं ययौ ॥
Verse 101
अथापतन्त्याः श्रीदेव्या यात्रानिः साणनिःस्वनाः / अश्रूयन्त च दैत्येन्द्रैरतिकर्णज्वरावहाः
अथापतन्त्याः श्रीदेव्याः यात्रानिःसाणनिःस्वनाः । अश्रूयन्त च दैत्येन्द्रैरतिकर्णज्वरावहाः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter centers on the asuric city Śūnyaka, placed near Mahendra-parvata and on the shore of the Mahārṇava (great ocean), using mountain–ocean coordinates typical of Purāṇic place-coding.
Earthquake as a primary omen, rupturing walls, falling meteors/comets (ketus), harsh ākāśavāṇīs, smoke/grime, and uncanny bird behavior are highlighted; together they signal the imminent destabilization of Bhaṇḍāsura’s adharmic order as Lalitā’s power approaches.
By externalizing metaphysics as environment: the cosmos and city respond to Śakti’s advance through measurable disturbances, making divine sovereignty legible via omens rather than through direct instruction in vidyā/yantra practice in this specific passage.