Adhyaya 8
लोकज्ञान-वर्णन (Lokajñāna-varṇana) — Description of World-Knowledge / Cosmogonic Classification
अस्मिन्नध्याये सूतवचनप्रसङ्गे वायुप्रोक्तब्रह्माण्डपुराणपरम्परायां प्रजापतेर्मानससङ्कल्पात् कायिकसृष्टेश्च क्रमशः भूतवर्गाणां नियतविभागः प्रतिपाद्यते। क्षेत्रेण सह क्षेत्रज्ञाः प्रादुर्भवन्ति, ततः देवासुरपितृमनुष्यरूपा चतुर्विधा गणना निर्दिश्यते। सृष्ट्यर्थं प्रजापतिः क्रमशः तनूः परिगृह्णाति—तमोगुणप्रधानात् अवस्थायामसुरानन्तरं रात्रिः सम्भवति; ततः सत्त्वप्रधानात् मुखात् देवाः प्रादुर्भवन्ति, ‘दिव्य’धात्वर्थेन प्रकाशक्रीडासम्बन्धोऽपि सूचितः, त्यक्तदेवतनोः अहः भवति। पुनः सत्त्वसमुद्भवात् पितरः सृज्यन्ते, त्यक्ततनुः सन्ध्या भवति। एवं गुणभेदेन सृष्टिक्रमः कालविभागैश्च (रात्र्यहःसन्ध्याभिः) सह योज्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः / तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीयेऽनुषंगपादे लोकज्ञानवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः। सूत उवाच—ततोऽभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः, तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह।
Verse 2
क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः / ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः; ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम्।
Verse 3
सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् / युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः
सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत्; युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः।
Verse 4
तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः / ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः
तदा सर्गं ध्यायतः प्रजापतेः सृष्ट्यर्थं महान् प्रयत्नोऽभवत्। ततः तस्य जघनात् पूर्वम् असुराः सुताः प्रादुरभवन्।
Verse 5
असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः / सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत
असुः प्राण इति विज्ञैः स्मृतः; तस्मात् तज्जन्मानः ‘असुराः’ इति कथ्यन्ते। येन देहेन सुराः सृष्टाः, तां तनुं स प्रजापतिः व्यपोहत।
Verse 6
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत / सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका
तेनापविद्धा सा तनुः सद्य एव रात्रिरजायत। सा तमोबहुला यस्मात्, ततो रात्रिः ‘त्रियामिका’ इति।
Verse 7
आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः / सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
रात्रौ तमसा आवृताः प्रजाः तस्मात् स्वयमेव पुनः। असुरान् सृष्ट्वा ततः स प्रजापतिः तनुमन्याम् आपद्यत।
Verse 8
अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल
अव्यक्तां सत्त्वबहुलां तां तनुं ततः स अभ्ययुञ्जत। तां युञ्जमानस्य मनसः प्रभोः किल प्रियम् आसीत्।
Verse 9
ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः / यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः
ततः तस्य दीव्यतः मुखात् समुत्पन्ना देवताः; यतोऽस्य दीव्यतो जाताः, तेन ते ‘देवाः’ इति प्रकीर्तिताः।
Verse 10
धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते / तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः
‘धातुः दिव्यः’ इति यः प्रोक्तः, स क्रीडायां विभाव्यते; तस्मात् दिव्यायाः तन्वाः देवताः जज्ञिरे।
Verse 11
देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत / उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा
देवान् सृष्ट्वा ततः सः दिव्यां तनुम् अपोहत; तेन उत्सृष्टा सा तनुः, तदा ‘अहः’ समभवत्।
Verse 12
तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते / देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
तस्मात् देवताः अहःकर्मयुक्ताः समुपासते; देवान् सृष्ट्वा ततः सः अथ अन्यां तनुम् आपद्यत।
Verse 13
सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै / पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः
ततः सत्त्वमात्रात्मिकाम् एव अन्यां तनुम् अभ्ययुङ्क्त; स प्रभुः तान् पुत्रान् इव मन्यमानः पितेव प्रध्याय।
Verse 14
पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् / तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
पितरः खलु तस्याः सन्ध्यायाः रात्र्यहयोः पृथक् अभवन्। तस्मात् ते पितरो देवाः, तेषु पितृत्वं तत् स्मृतम्॥
Verse 15
ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत / सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत
यया तन्वा पितरः सृष्टाः, तां तनुं स व्यपोहत। तेनापविद्धा सा तनुः सद्यः सन्ध्या व्यजायत॥
Verse 16
तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता / तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी
तस्मादहर्देवतानां, रात्रिर्या सा असुरी स्मृता। तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी॥
Verse 17
तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा / युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्
तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा। युक्ताः तनुमुपासन्ते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्॥
Verse 18
तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः / ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत
तस्माद्रात्र्यहयोः सन्धिमुपासन्ते तथा द्विजाः। ततोऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत॥
Verse 19
रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः / मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः
रजोमात्रात्मिका या तु मनसा स प्रभुः ससर्ज हि। मनसः सुतास्तस्य प्रजनात् प्रजाः समजायन्त॥
Verse 20
मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः / सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत
मननात् ते मनुष्याः प्रजनात् प्रथिताः प्रजाः। सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सोऽथ स्वां तनुं व्यपोहत॥
Verse 21
सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत / तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः
सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत। तस्माद् ज्योत्स्नोद्भवे प्रजाः संहृष्टाः भवन्ति हि॥
Verse 22
इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना / सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे
इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना। सद्यो रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे॥
Verse 23
ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् / तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका
ज्योत्स्ना सन्ध्या अहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम्। तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका॥
Verse 24
तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै / यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा
तस्माद्देवाः दिव्यतन्वः तुष्ट्या सुखात् सृष्टा वै। यस्मात् तेषां दिवा जन्म बलिनः, तेन ते ‘दिवा’ इति स्मृताः॥
Verse 25
तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः / प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते
यदा प्रभुः तन्वा रात्र्या असुरान् जघान, तदा असृजत्। प्राणेभ्यः रात्रिजन्मानः, निशि अजेयाः; तेन ते तथा स्मृताः॥
Verse 26
एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह / पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै
एतान्येव निमित्तानि भविष्याणां देवानाम् असुरैः सह। पितṝणां मानुषाणां च, अतीतेषु गतेषु वै॥
Verse 27
मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि / ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा
मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि। ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या—चत्वार्येतानि तानि वै॥
Verse 28
भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु / अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्
यasmāt भान्ति ततो भाति; ‘भा’शब्दो व्याप्तिदीप्तिषु। एतानि अंभांसि सृष्ट्वा तु, देवदानवमानुषान् (असृजत्)॥
Verse 29
पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः / तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः
पितॄंश्च तथा नानाविधान् अन्यान् प्रजान् व्यसृजत्; तां सृष्टिं त्यक्त्वा ततः प्रभुः ज्योत्स्नां प्राप्य, ततः पुनरन्यां सृष्टिं जगाम।
Verse 30
मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत / ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्
ततः स रजस्तमोद्रिक्तां मूर्तिं तामभ्ययुञ्जत; ततः स अन्धकारे क्षुधाविष्टाः प्रजाः पुनरपि सृजन्।
Verse 31
ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः / अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये
ताः सृष्टाः क्षुधाविष्टाः अम्भांसि आदातुमुद्यताः; ये तेषु ‘अम्भांसि एतानि रक्षाम’ इति ऊचुः।
Verse 32
राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः / ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्
रक्षाम इत्युक्तत्वात् ते राक्षसाः स्मृताः, क्षुधात्मानो निशाचराः; ये तु ‘क्षिणुमोऽम्भांसि’ इत्यब्रुवन्, ते परस्परं दृष्टाः।
Verse 33
तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः / रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते
तेन कर्मणा ते यक्षाः गुह्यकाश्च क्रूरकर्मिणः; ‘रक्ष्’ इति पालने चापि धातुरेषोऽत्र विभाव्यते।
Verse 34
य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते / रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
य एष क्षितिधातुः, क्षपणे स निरुच्यते। रक्षणात् ‘रक्ष’ इत्युक्तं, क्षपणात् ‘यक्ष’ उच्यते॥
Verse 35
तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः / ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
तान् दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य धीमतः केशाः शीर्णाश्च। ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्ध्वमारो हन्तः पुनः पुनः॥
Verse 36
हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः / बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः। बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः॥
Verse 37
पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता / तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
पन्नत्वात् पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पताः। तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः॥
Verse 38
तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः / स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
तस्य क्रोधोद्भवो योऽसावग्निगर्भः सुदारुणः। स तान् सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः॥
Verse 39
सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः / वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
सर्पान् सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः। वर्णेन कपिशेनोग्राः ते भूताः पिशिताशनाः॥
Verse 40
भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् / गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
भूतत्वात् ते ‘भूताः’ इति, पिशाचा पिशिताशनात्। गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः॥
Verse 41
धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते / पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
‘धये’ इति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते। पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वाः तेन ते स्मृताः॥
Verse 42
अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः / छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः। छन्दतश्चैव छन्दांसि वयांसि वयसासृजत्॥
Verse 43
पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् / मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान् सृजन्। मुखतोऽजाः सृजन् सोऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्॥
Verse 44
गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे / पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे। पादतोऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्॥
Verse 45
उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः / ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनोऽन्यांश्चैव जातयः। ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे॥
Verse 46
एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै / अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सोऽध्वरेषु वै। अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे पुरा॥
Verse 47
गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः / एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
गौरजः पुरुषोऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः। एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे॥
Verse 48
श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः / औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः। औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः॥
Verse 49
महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः / मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः । मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते ॥
Verse 50
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे / अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे । अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ॥
Verse 51
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा / बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सोऽसृजन्मुखात् ॥
Verse 52
सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा / वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा । वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सोऽसृजन्मखात् ॥
Verse 53
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च / अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च । अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात् ॥
Verse 54
विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च / सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमिति विश्रुतम् ॥
Verse 55
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये / उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥
Verse 56
ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः / सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः । सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान् ॥
Verse 57
ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च / सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
ततोऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च । सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वाप्सरसस्तदा ॥
Verse 58
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् / अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥
Verse 59
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः ॥
Verse 60
हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥
Verse 61
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु / विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु । विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम् ॥
Verse 62
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः / दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः । दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥
Verse 63
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः / न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः । न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः ॥
Verse 64
एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च / स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
एतदेवम् इति न, नैवम् इति न, न चोभे, नानुभे च; सत्त्वस्थाः समदर्शिनः स्वकर्मविषयमेव ब्रूयुः।
Verse 65
नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
भूतानां नानारूपं कृतानां च प्रपञ्चनं स महेश्वरः आदौ वेदशब्देभ्य एव निर्ममे।
Verse 66
आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः
आर्षाणि नामानि चैव देवेषु याश्च दृष्टयः; शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्योऽजः दधाति।
Frequently Asked Questions
The chapter’s sampled sequence foregrounds asuras first (from a tamas-linked phase), then devas (from a sattva-dominant ‘divine’ body), and then pitṛs (from a further sattvic emanation), alongside a fourfold classification that includes humans as a category in the overall grouping.
Each arises from a ‘discarded’ creative body (tanu): after producing asuras the rejected body becomes night (tamas-bahulā), after producing devas the rejected divine body becomes day, and after producing pitṛs the rejected body becomes twilight (saṃdhyā).
It signals a metaphysical framing in which beings (kṣetrajña-s, ‘knowers’) are related to the manifested field (kṣetra), allowing creation to be read not only as material production but also as the emergence of embodied consciousness within an ordered cosmos.