Adhyaya 35
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana (The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth)
अस्मिन्नध्याये सत्कथाप्रशंसापूर्वकं कारणविचारः प्रवर्तते—भक्तिमुखं ज्ञानं दया च कथं जायते, किमर्थं च द्वौ प्राणी तिर्यग्योनिं प्राप्तौ। भृगुवंशीयचरितं श्रुत्वा राजा सगरो वसिष्ठं पृच्छति—नारायणकथायां भूतभविष्यत्प्रत्युत्पन्नसमन्वितं विस्तरं कथयेत्। वसिष्ठो ‘महाख्यानं’ मृगकेन्द्रितं वक्तुं प्रतिजानाति। अन्तःकथायां मृगी मृगस्य जाग्रत्-अतीन्द्रियज्ञानं स्तौति, उभयोः तिर्यग्देहप्राप्तेः कर्मकारणं पृच्छति। मृगः पूर्वजन्मस्मरणं आरभते—द्रविडदेशे कौशिकगोत्रे शिवदत्तस्य पुत्रः, त्रिभ्रातृभिः (रामधमपृथुभिः) सह, स्वयम् ‘सूरिः’ इति ख्यातः। पिता तान् उपनयति, वेदान् साङ्गोपाङ्गान् रहस्यांशैश्च अध्यापयति; भ्रातरः स्वाध्यायगुरुसेवापराः, प्रतिदिनं वन्यसमिधादीनि संगृह्णन्ति। एवं कर्मात् देहप्राप्तिरिति संसारनियमः सूक्ष्मरूपेण निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३४// सगर उवाच मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद / भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः
सगर उवाच । मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद । भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः ॥
Verse 2
त्वयापि हि महाभाग यतः शंससि सत्कथाः / श्रुत्वा मृगमुखात्सर्वं भार्गवस्य विचेष्टितम्
त्वयापि हि महाभाग यतः सत्कथाः शंससि। मृगमुखात् सर्वं श्रुत्वा भार्गवस्य विचेष्टितम्॥
Verse 3
भूतं भवद्भविष्यं च नारायणकथान्वितम् / पुनः प्रपच्छ किं नाथ तन्मे वद सविस्तरम्
भूतं भवद्भविष्यं च नारायणकथान्वितम्। पुनः प्रपच्छ किं नाथ तन्मे वद सविस्तरम्॥
Verse 4
वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि मृगस्य चरितं महत् / यथा पृष्टं तया सो ऽस्यै वर्णयामास तत्त्ववित्
वसिष्ठ उवाच—शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि मृगस्य चरितं महत्। यथा पृष्टं तया सोऽस्यै वर्णयामास तत्त्ववित्॥
Verse 5
श्रुत्वा तु चरितं तस्य भार्गवस्य महात्मनः / भूयः प्रपच्छ तं कान्तं ज्ञानतत्त्वार्थमादरात्
श्रुत्वा तु चरितं तस्य भार्गवस्य महात्मनः। भूयः प्रपच्छ तं कान्तं ज्ञानतत्त्वार्थमादरात्॥
Verse 6
मृग्युवाच साधुसाधु महाभाग कृतार्थस्त्वं न संशयः / यदस्य दर्शनात्ते ऽद्य जातं ज्ञानमतीद्रियम्
मृग्युवाच—साधु साधु महाभाग कृतार्थस्त्वं न संशयः। यदस्य दर्शनात्तेऽद्य जातं ज्ञानमतीद्रियम्॥
Verse 7
अथातश्चात्मनः सर्वं ममापि वद कारणम् / कर्मणा येन संप्राप्तावावां तिर्यग्जनिं प्रभो
अथातः स्वात्मनः सर्वं ममापि कारणं वद। येन कर्मणा प्रभो आवां तिर्यग्जनिं संप्राप्तौ॥
Verse 8
इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः स मृगः स्वयम् / वर्णयामास चरितं मृग्यश्चैवात्मनस्तदा
इति प्रियाया वाक्यं समाकर्ण्य स मृगः स्वयम्। मृग्याश्चात्मनश्चैव चरितं तदा वर्णयामास॥
Verse 9
मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ / संसारे ऽस्मिन्नमहाभागे भावो ऽस्य भवकारणम्
मृग उवाच—शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ। अस्मिन् संसारे महाभागे भाव एव भवकारणम्॥
Verse 10
जीवस्य सदसभ्द्यां हि कर्मभ्यामागतः स्मृतिम् / पुरा द्रविडदेशे तु नानाऋद्धिसमाकुले
जीवस्य सदसद्भ्यां हि कर्मभ्यामागता स्मृतिः। पुरा द्रविडदेशे तु नानाऋद्धिसमाकुले॥
Verse 11
ब्राह्मणानां कुले वाहं जातः कौशिकगोत्रिणाम् / पिता मे शिवदत्तो ऽभून्नाम्ना शास्त्रविशारदः
ब्राह्मणानां कुले चाहं जातः कौशिकगोत्रिणाम्। पिता मे शिवदत्तोऽभून्नाम्ना शास्त्रविशारदः॥
Verse 12
तस्य पुत्रा वयं जाताश्चत्वारो द्विजसत्तमाः / ज्येष्ठो रामो ऽनुजस्तस्य धमस्तस्यानु जः पृथुः
तस्य पुत्रा वयं जाताश्चत्वारो द्विजसत्तमाः। ज्येष्ठो रामोऽनुजस्तस्य धमस्तस्यानुजः पृथुः॥
Verse 13
चतुर्थो ऽहं प्रिये जातो सूरिरित्यभिविश्रुतः / उपनीय क्रमात्सर्वाञ्छिवदत्तो महायशाः
चतुर्थोऽहं प्रिये जातो सूरिरित्यभिविश्रुतः। उपनीय क्रमात्सर्वाञ्छिवदत्तो महायशाः॥
Verse 14
वेदानध्यापयामास सांगांश्च सरहस्यकान् / चत्वारो ऽपि वयं तत्र वेदाध्ययनतत्पराः
वेदानध्यापयामास सांगांश्च सरहस्यकान्। चत्वारोऽपि वयं तत्र वेदाध्ययनतत्पराः॥
Verse 15
गुरुशुश्रूषणे युक्ता जाता ज्ञानपरायणाः / गत्वारण्यं फलान्यंबुसमित्कुशमृदो ऽन्वहम्
गुरुशुश्रूषणे युक्ता जाता ज्ञानपरायणाः। गत्वारण्यं फलान्यम्बुसमित्कुशमृदोऽन्वहम्॥
Verse 16
आनीय पित्रे दत्त्वाथ कुर्मो ऽध्ययनमेव हि / एकदा तु वयं सर्वे संप्राप्ता पर्वते वने
आनीय पित्रे दत्त्वाथ कुर्मोऽध्ययनमेव हि। एकदा तु वयं सर्वे संप्राप्ता पर्वते वने॥
Verse 17
औद्भिदं नाम लोलक्षि कृतमालातटे स्थितम् / सर्वे स्नात्वा महानद्यामुषसि प्रीतमानसाः
औद्भिदं नाम तीर्थं लोलाक्षि कृतमालातटे स्थितम्। सर्वे महा-नद्यां प्रातःकाले स्नात्वा प्रीतमानसाः अभवन्॥
Verse 18
दत्तार्घाः कृतजप्याश्च समारूढा नागोत्तमम् / शालस्तमालैः प्रियकैः पनसैः कोविदारकैः
दत्तार्घाः कृतजप्याश्च समारूढा नागोत्तमम्। शाल-तमाल-प्रियक-पनस-कोविदारैः समावृतम्॥
Verse 19
सरलार्जुनपूगैश्च खर्जूरैर्नारिकेलकैः / जंबूभिः सहकारैश्च कट्फलैर्बृहतीद्रुमैः
सरलार्जुनपूगैश्च खर्जूरैर्नारिकेलकैः। जम्बूभिः सहकारैश्च कट्फलैर्बृहतीद्रुमैः॥
Verse 20
अन्यैर्नानाविधैर्वृक्षैः परार्थप्रतिपादकैः / स्निग्धच्छायैः समाहृष्टनानापक्षिनिनादितैः
अन्यैर्नानाविधैर्वृक्षैः परार्थप्रतिपादकैः। स्निग्धच्छायैः समाहृष्ट-नानापक्षिनिनादितैः॥
Verse 21
शार्दूल हरिभिर्भल्लैर्गण्डकैर्मृगनाभिभिः / गचैन्द्रैः शारभाद्यैश्च सेवितं कन्दरागतैः
शार्दूल-हरिभिर्भल्लैर्गण्डकैर्मृगनाभिभिः। गजेन्द्रैः शारभाद्यैश्च सेवितं कन्दरागतैः॥
Verse 22
मल्लिकापाटलाकुन्दकर्णिकारकदंबकैः / सुगन्धिभिर्वृतं चान्यैर्वातोद्धूतपरगिभिः
मल्लिकापाटलाकुन्दकर्णिकारकदम्बैः सुगन्धिभिः, अन्यैश्च वातेनोद्धूतपरागैः पुष्पैः परिवृतम्।
Verse 23
नानामणिगणाकीर्णैर्नीलपीतसितारुणैः / शृङ्गैः समुल्लिखन्तं च व्योम कौतुकसं युतम्
नानामणिगणाकीर्णैर्नीलपीतसितारुणैः शृङ्गैः व्योम समुल्लिखन्तं, कौतुकसंयुतं च।
Verse 24
अत्युच्चपातध्वनिभिर्निर्झरैः कन्दरोद्गतैः / गर्ज्जतमिव संसक्तं व्यालाद्यैर्मृगपक्षिभिः
अत्युच्चपातध्वनिभिः कन्दरोद्गतनिर्झरैः, व्यालाद्यैर्मृगपक्षिभिः संसक्तं गर्ज्जतमिव।
Verse 25
तत्रातिकौतुकाहृष्टदृष्टयोभ्रातरो वयम् / नास्मार्ष्म चात्मनात्मानं वियुक्ताश्च परस्परम्
तत्रातिकौतुकाहृष्टदृष्टयो वयं भ्रातरः; नास्मार्ष्म चात्मनात्मानं, परस्परं च वियुक्ताः।
Verse 26
एतस्मिन्नन्तरे चैका मृगी ह्यगात्पिपासिता / निर्झरापात शिरसि पातुकामा जलं प्रिये
एतस्मिन्नन्तरे पिपासिता एका मृगी निर्झरापातशिरसि, जलं पातुकामा, प्रिये, अगात्।
Verse 27
तस्याः पिबन्त्यास्तु जलं शार्दूलो ऽतिभयङ्करः / तत्र प्राप्तो यदृच्छातो जगृहे तां भयर्दिताम्
तस्याः जलं पिबन्त्याः कालेऽतिभयङ्करः शार्दूलः तत्र यदृच्छया प्राप्तः, भयार्दितां तां जग्राह।
Verse 28
अहं तद्ग्रहणं पश्यन्भयेन प्रपलायितः / अत्युच्चवत्त्वात्पतितो मृतश्चैणीमनुस्मरन्
अहं तद्ग्रहणं पश्यन् भयेन प्रपलायितः; अत्यूच्चवत्त्वात् पतितो मृतश्च, एणीं अनुस्मरन्।
Verse 29
सा मृता त्वं मृगी जाता मृग स्त्वाहमनुस्मरन् / जातो भद्रे न जाने वै क्व गाता भ्रातरो ऽग्रजाः
सा मृता; त्वं मृगी जाता; मृगस्त्वहम् अनुस्मरन् जातः। भद्रे, न जाने—क्व गताः भ्रातरः अग्रजाः?
Verse 30
एतन्मे स्मृतिमापन्नं चरितं तव चात्मतः / भूतं भविष्यं च तथा शृणु भद्रे वदाम्यहम्
एतन्मे स्मृतिमापन्नं तव चात्मतः चरितम्; भूतं भविष्यं च तथा शृणु, भद्रे, वदाम्यहम्।
Verse 31
यो ऽयं वा वृष्ठसंलग्नो व्याधो दूरस्थितो ऽभवत् / रामस्यास्य भयात्सो ऽपि भक्षितो हरिणा धुना
योऽयं वृष्टिसंलग्नो व्याधो दूरस्थितोऽभवत्, रामस्यास्य भयात् सोऽपि धुना हरिणा भक्षितः।
Verse 32
प्राणांस्त्यक्त्वा विधानेन स्वर्गलोकं गमिष्यति / अवाभ्यां तु जलं पीतं मध्यमे पुष्करे त्विह
प्राणान् त्यक्त्वा विधानेन स्वर्गलोकं गमिष्यति। अवाभ्यां तु जलं पीतं मध्यमे पुष्करे त्विह॥
Verse 33
संदृष्टो भार्गवश्चायं साक्षाद्विष्णुस्वरूपधृक् / तेनानेकभवोत्पन्नं पातकं नाशमागतम्
संदृष्टो भार्गवश्चायं साक्षाद्विष्णुस्वरूपधृक्। तेनानेकभवोत्पन्नं पातकं नाशमागतम्॥
Verse 34
अगस्त्यदर्शनं लब्ध्वा श्रुत्वा स्तोत्रं गतिप्रदम् / गमिष्यावः शुभांल्लोकान्येषु गत्वा न शोचति
अगस्त्यदर्शनं लब्ध्वा श्रुत्वा स्तोत्रं गतिप्रदम्। गमिष्यावः शुभान् लोकान् येषु गत्वा न शोचति॥
Verse 35
इत्येवमुक्त्वा स मृगः प्रियायै प्रियदर्शनः / विरराम प्रसन्नात्मा पश्यन्राममना तुरः
इत्येवमुक्त्वा स मृगः प्रियायै प्रियदर्शनः। विरराम प्रसन्नात्मा पश्यन् राममना तुरः॥
Verse 36
भर्गवः श्रुतवांश्चैव मृगोक्तं शिष्यसंयुतः / विस्मितो ऽभूच्च राजेन्द्र गन्तुं कृतमतिस्तथा
भर्गवः श्रुतवांश्चैव मृगोक्तं शिष्यसंयुतः। विस्मितोऽभूच्च राजेन्द्र गन्तुं कृतमतिस्तथा॥
Verse 37
अकृतव्रमसंयुक्तो ह्यगस्त्यस्याश्रमं प्रति / स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा प्रतस्थे हर्षितो भृशम्
अकृतव्रतसमायुक्तः स ह्यगस्त्याश्रमं प्रति । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा हर्षितोऽत्यन्तमग्रहीत् ॥
Verse 38
रामेण गच्छता मार्गे दृष्टो व्याधो मृतस्तदा / सिंहस्य संप्रहारेम विस्मितेन महात्मना
रामेण गच्छता मार्गे व्याधो दृष्टो मृतस्तदा । सिंहस्य संप्रहारेण विस्मितेन महात्मना ॥
Verse 39
अध्यर्द्धयोजनं गत्वा कनिष्ठं पुष्करं प्रति / स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यां चका रातिमुदान्वितः
अध्यर्धयोजनं गत्वा कनिष्ठपुष्करं प्रति । स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यां चकार मुदितोऽभवत् ॥
Verse 40
हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् / तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम्
हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् । तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम् ॥
Verse 41
पुष्करे तु जलं पीत्वाभिषिच्यात्मतनुं जलैः / पश्यतो भार्गवस्यागादगस्त्याश्रमसंमुखम्
पुष्करे तु जलं पीत्वा स्वतनुं जलैरभिषिच्य च । भार्गवस्य पश्यतोऽगादगस्त्याश्रमसंमुखम् ॥
Verse 42
रामो ऽपि सन्ध्यां निर्वर्त्त्य कुंभजस्याश्रमं ययौ / विपद्गतं पुष्करं तु पश्यमानो महामनाः
रामोऽपि सन्ध्यां निर्वर्त्य कुम्भजस्याश्रमं ययौ। विपद्गतं पुष्करं तु पश्यन् महामनाः॥
Verse 43
विष्णोः पदानि नागानां कुण्डं सप्तर्षिसंस्थितम् / गत्वोपस्पृश्य शुच्यंभो जगामागस्त्यसंश्रयम्
विष्णोः पदानि नागानां कुण्डं सप्तर्षिसंस्थितम्। गत्वोपस्पृश्य शुच्यम्भो जगामागस्त्यसंश्रयम्॥
Verse 44
यच्च ब्रह्मसुता राजन्समायाता सरस्वती / त्रीन्संपूरयितुं कुण्डानग्निहोत्रस्य वै विधेः
यच्च ब्रह्मसुता राजन् समायाता सरस्वती। त्रीन्संपूरयितुं कुण्डानग्निहोत्रस्य वै विधेः॥
Verse 45
तत्र तीरे शुभं पुण्यं नानामुनिनिषेवितम् / ददर्श महदाश्चर्यं भार्गवः कुंभजाश्रमम्
तत्र तीरे शुभं पुण्यं नानामुनिनिषेवितम्। ददर्श महदाश्चर्यं भार्गवः कुंभजाश्रमम्॥
Verse 46
मृगैः सिंहैः सहगतैः सेवितं शान्तमानसैः / कुटरैरर्जुनैर्निंबैः पारिभद्रधवेगुदैः
मृगैः सिंहैः सहगतैः सेवितं शान्तमानसैः। कुटरैरर्जुनैर्निंबैः पारिभद्रधवेगुदैः॥
Verse 47
खदिरासनखर्जूरैः संकुलं बदरीद्रुमैः / तत्र प्रविश्य वै रामो ह्यकृतव्रणसंयुतः
खदिरासनखर्जूरैः संकुले बदरीद्रुमैः वने तत्र प्रविश्य वै रामोऽकृतव्रणसंयुतः।
Verse 48
ददर्श मुनिमासीनं कुम्भजं शान्तमानसम् / स्तिमितोदसरः प्रख्यं ध्यायन्तं ब्रह्म शाश्वतम्
ददर्श मुनिमासीनं कुम्भजं शान्तमानसम्। स्तिमितोदसरःप्रख्यं ध्यायन्तं ब्रह्म शाश्वतम्॥
Verse 49
कौश्यां वृष्यां मार्गकृत्तिं वसानं पल्लवोटजे / ननाम च महाराज स्वाभिधानं समुच्चरन्
कौश्यां वृष्यां मार्गकृत्तिं वसानं पल्लवोटजे। ननाम च महाराज स्वाभिधानं समुच्चरन्॥
Verse 50
रामो ऽस्मि जामदग्न्यो ऽहं भवन्तं द्रष्टुमागतः / ताद्विद्धि प्रणिपातेन नमस्ते लोकभावन
रामोऽस्मि जामदग्न्योऽहं भवन्तं द्रष्टुमागतः। ताद्विद्धि प्रणिपातेन नमस्ते लोकभावन॥
Verse 51
इत्युक्तवन्तं रामं तु उन्मील्य नयने शनैः / दृष्ट्वा स्वागतमुच्चार्य तस्मायासनमादिशत्
इत्युक्तवन्तं रामं तु उन्मील्य नयने शनैः। दृष्ट्वा स्वागतमुच्चार्य तस्मायासनमादिशत्॥
Verse 52
मधुपर्कं समानीय शिष्येण मुनिपुङ्गवः / ददौ पप्रच्छ कुशलं तपसश्च कुलस्य च
मधुपर्कं शिष्येण समानीत्य मुनिपुङ्गवः तं ददौ; ततः कुशलं पप्रच्छ—तपसः कुलस्य च।
Verse 53
स पृष्टस्तेन वै रामो घटोद्भवमुवाच ह / भवत्संदर्शनादीश कुशलं मम सर्वतः
तेन पृष्टः स वै रामो घटोद्भवं उवाच—ईश, भवत्संदर्शनात् मम सर्वतः कुशलम्।
Verse 54
किं त्वङ्कं संशयं जातं छिन्धि स्ववचनामृतैः / मृगश्चैको मया दृष्टो मध्यमे पुष्करे विभो
किं तव संशयो जातः? स्ववचनामृतैः तं छिन्धि। विभो, मध्यमे पुष्करे मया एको मृगः दृष्टः।
Verse 55
तेनोक्तमखिलं वृत्तं मम भूतमनागतम् / तच्छूत्वा विस्मयाविष्टो भवच्छरणमागतः
तेन मम भूतमनागतम् अखिलं वृत्तम् उक्तम्; तत् श्रुत्वा अहं विस्मयाविष्टः भवच्छरणम् आगतः।
Verse 56
पाहि मां कृपया नाथ साधयन्त महामनुम् / शिवेन दत्तं कवच मम साधयतो गुरो
नाथ, कृपया मां पाहि—महामनुं साधयन्तम्। गुरो, शिवेन दत्तं कवचं मम साधयतः रक्षतु।
Verse 57
कृष्मस्य समतीत तु साधिकं हि शरच्छतम् / न च सिद्धिमवाप्तो ऽहं तन्मे त्वं कृपया वद
कृष्मस्य समतीतं तु साधिकं हि शरच्छतम्। न च सिद्धिमवाप्तोऽहं तन्मे त्वं कृपया वद॥
Verse 58
वसिष्ठ उवाच एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः / क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा
वसिष्ठ उवाच—एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः। क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा॥
Verse 59
मृगं चापि समायातं मृग्या सह निजाश्रमे / श्रोतुं कृष्णामृतं स्तोत्रं सर्वं तत्कारण मुनिः / विचार्याश्वासयामास भार्गवः स्ववचोमृतैः
मृगं चापि समायातं मृग्या सह निजाश्रमे। श्रोतुं कृष्णामृतं स्तोत्रं सर्वं तत्कारणं मुनिः। विचार्याश्वासयामास भार्गवः स्ववचोमृतैः॥
Frequently Asked Questions
The embedded past-life account supplies gotra and family-line anchors: a brāhmaṇa birth in Kauśika-gotra, son of Śivadatta, with named siblings (Rāma, Dhama, Pṛthu) and the narrator identified as Sūri—serving as micro-genealogy within a karmic explanation.
Karma governs embodiment: the chapter explicitly frames animal birth (tiryag-janma) as a result of prior actions, while also showing how smṛti (memory) and jñāna (knowledge) can arise within saṃsāra through satsanga/satkathā and devotion-oriented disposition.
No. The sampled content is not from Lalitopakhyana; it is a karmic-past-life narrative framed by Sagara and Vasiṣṭha. Any Shākta Vidyā/Yantra discussions belong to later, distinct sections and are not indicated by the speakers, motifs, or entities present here.