Shloka 1
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३४// सगर उवाच मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद / भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ // 34// sagara uvāca mune paramatattvajñadhyānajñānārthakovida / bhagavadbhaktisaṃlīnamānasānugrahaḥ kutaḥ
Translation
सगर उवाच । मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद । भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः ॥
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक/समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/end marker)
श्रीब्रह्माण्डेin the Śrī Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्रीब्रह्माण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootश्री + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारयः (महच्च तत् पुराणम्)
वायुप्रोक्तेspoken by Vāyu
वायुप्रोक्ते:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु + प्रोक्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः; कृदन्त—क्त (prokta = said)
मध्यभागेin the middle section
मध्यभागे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मध्यस्य भागः)
तृतीयthird
तृतीय:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम् (पादे इत्यस्य)
उपोद्धातपादेin the Upoddhāta section (pāda)
उपोद्धातपादे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (उपोद्धातस्य पादः)
भार्गवचरितेin the narrative of Bhārgava
भार्गवचरिते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभार्गव + चरित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भार्गवस्य चरितम्)
चतुस्त्रिंशत्तमःthirty-fourth
चतुस्त्रिंशत्तमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुस्त्रिंशत् + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक विशेषणम्; द्विगु-समासः (चतुस्त्रिंशत् = 34)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता; heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सगरःSagara
सगरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसगर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
मुनेO sage
मुने:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
परमतत्त्वज्ञknower of the supreme truth
परमतत्त्वज्ञ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootपरम + तत्त्व + ज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (परमस्य तत्त्वस्य ज्ञः)
ध्यानज्ञानार्थकोविदskilled in the meaning of meditation and knowledge
ध्यानज्ञानार्थकोविद:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootध्यान + ज्ञान + अर्थ + कोविद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (ध्यान-ज्ञानयोः अर्थे कोविदः)
भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहःthe grace (arising from) a mind absorbed in devotion to the Lord
भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः:
Karta (कर्ता; subject of implied 'asti')
TypeNoun
Rootभगवत् + भक्ति + संलीन + मानस + अनुग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (भगवति भक्त्या संलीनं मानसं यस्य सः—अर्थतः बहुव्रीह्यर्थसन्निकर्षः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समास-श्रृङ्खला)
कुतःfrom where/how
कुतः:
Hetu (हेतु; interrogative cause)
TypeIndeclinable
Rootकुतस् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक अव्यय (interrogative: whence/how)