Adhyaya 31
Paraśurāma’s Vow and Jamadagni’s Teaching on Kṣamā (Forbearance)
अस्मिन्नध्याये संवादरूपेण सगरो राजा वसिष्ठं भृगुवंशजस्य परशुरामस्य वृत्तान्तं पृच्छति। वसिष्ठो वर्णयति—भृगोर्गमनानन्तरं परशुरामः क्रोधेन राज्ञो विपथगामिनं आचारं निन्दति, शुभाशुभकर्मणां दैवबलप्राबल्यं कारणं मन्यते। ततः स ऋषीणां पुरतः पितृवैरनिवृत्त्यर्थं युद्धे कार्त्तवीर्यं हन्तुमिति सार्वजनिकं प्रतिज्ञां करोति, देवैरपि निवारणं न शक्यमिति दृढं वदति। एतच्छ्रुत्वा जमदग्निः पुत्रं निगृह्य ‘सज्जनानां सनातनधर्मं’ शिक्षयति—ये निन्दिताः ताडिताश्चापि न क्रुध्यन्ति ते साधवः; क्षमा आध्यात्मिकं निधिं, अक्षयलोकप्रदां, प्रशंसति। राजहिंसाया महापापं सूचयन् संयमं तपश्चोपदिशति। परशुरामः पुनः शमोपदेशं न्यायप्रतिज्ञयोः समन्वयितुं प्रयतते, क्षत्रियप्रतिशोधस्य ब्राह्मणक्षमायाश्च नैतिकतणावं प्रकाशयन्।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्याभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३०// सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग वद भार्गवचेष्टितम् / यच्चकार महावीर्य्यो राज्ञः क्रुद्धो हि कर्मणा
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्याभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिंशत्तमोऽध्यायः॥ ३०॥ सगर उवाच—ब्रह्मपुत्र महाभाग, वद भार्गवचेष्टितम्; यच्चकार महावीर्यो राज्ञः क्रुद्धो हि कर्मणा॥
Verse 2
वसिष्ठ उवाच गते तस्मिन्महाभागे भृगो पितृपरायणः / रामः प्रोवाच संक्रुद्धो मुञ्चञ्छ्वासान्मुहर्मुहुः
वसिष्ठ उवाच—गते तस्मिन् महाभागे भृगौ पितृपरायणे। रामः संक्रुद्धः प्रोवाच, मुञ्चन् श्वासान् मुहर्मुहुः॥
Verse 3
परशुराम उवाच अहो पश्यत मूढत्वंराज्ञो ह्युत्पथगामिनः / कार्त्तवीर्यस्य यो विद्वांश्चक्रे ब्रह्मवधोद्यमम्
परशुराम उवाच—अहो पश्यत मूढत्वं राज्ञो ह्युत्पथगामिनः। कार्त्तवीर्यस्य यो विद्वान् चक्रे ब्रह्मवधोद्यमम्॥
Verse 4
दैवं हि बलवन्मन्ये यत्प्रभावाच्छरीरिणः / शुभं वाप्यशुभं सर्वे प्रकुर्वन्ति विमोहिताः
दैवं हि बलवन्मन्ये यत्प्रभावाच्छरीरिणः । शुभं वाप्यशुभं सर्वे प्रकुर्वन्ति विमोहिताः ॥
Verse 5
शृणवन्तु ऋषयः सर्वे प्रतिज्ञा क्रियते मया / कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ पितुर्वैरं प्रसाधये
शृणवन्तु ऋषयः सर्वे प्रतिज्ञा क्रियते मया । कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ पितुर्वैरं प्रसाधये ॥
Verse 6
यदि राजा सुरैः सर्वैरिन्द्राद्दैर्दानवैस्तथा / रक्षिष्यते तथाप्येनं संहरिष्यामि नान्यथा
यदि राजा सुरैः सर्वैरिन्द्राद्दैर्दानवैस्तथा । रक्षिष्यते तथाप्येनं संहरिष्यामि नान्यथा ॥
Verse 7
एवमुक्तं समाकर्ण्य रामेण समुहात्मना / जमदग्निरुवाचेदं पुत्रं साहसभाषिणम्
एवमुक्तं समाकर्ण्य रामेण समुहात्मना । जमदग्निरुवाचेदं पुत्रं साहसभाषिणम् ॥
Verse 8
जमदग्निरुवाच श्रुणु राम प्रवक्ष्यामि सतां धर्मं सनातनम् / यच्छ्रुत्वा मानवाः सर्वे जायन्ते धर्मकारिणः
जमदग्निरुवाच शृणु राम प्रवक्ष्यामि सतां धर्मं सनातनम् । यच्छ्रुत्वा मानवाः सर्वे जायन्ते धर्मकारिणः ॥
Verse 9
साधवो ये महाभागाः संसारान्मोक्षकाङ्क्षिणाः / न कस्मैचित्प्रकुप्यन्ति निन्दितास्ताडिता अपि
ये महाभागाः साधवः संसारात् मोक्षं काङ्क्षन्ति, ते न कस्यचित् प्रकुप्यन्ति—निन्दिताः ताडिताः अपि।
Verse 10
क्षमाधना महाभागा ये च दान्तास्तपस्विनः / तेषां चैवाक्षया लोकाः सततं साधुकारिणाम्
ये महाभागाः क्षमाधनाः दान्ताः तपस्विनश्च, तेषां साधुकारिणां लोकाः सततं अक्षयाः एव।
Verse 11
यस्तु दुष्टैस्तु दण्डाद्यैर्वचसापि च ताडितः / न च क्षोभमवाप्नोति स साधुः परिकीर्त्थते
यः दुष्टैः दण्डाद्यैः वचसा अपि च ताडितः, न च क्षोभम् अवाप्नोति—स साधुः इति परिकीर्त्यते।
Verse 12
ताडयेत्ताडयन्तं यो न च साधुः स पापभाक् / क्षमयार्ऽहणतां प्राप्ताः साधवो ब्राह्मणा वयम्
यः ताडयन्तं प्रत्युत ताडयेत्, स साधुः न; स पापभाक्। वयं ब्राह्मणाः साधवः, क्षमया अर्हणतां प्राप्ताः।
Verse 13
नरनाथवधे तात पातकं सुमहद्भवेत् / तस्मान्निवारये त्वाद्य क्षमां कुरु तपश्चर
नरनाथवधे, तात, पातकं सुमहत् भवेत्; तस्मात् अद्य त्वां निवारये—क्षमां कुरु, तपः चर।
Verse 14
वसिष्ठ उवाच एवं पित्रा समादिष्टं विज्ञाय नृपनन्दन / रामः प्रोवाच पितरं क्षमाशीलमरिन्दमम्
वसिष्ठ उवाच- हे नृपनन्दन! पित्रा एवं समादिष्टं विज्ञाय क्षमाशीलम् अरिन्दमं पितरं रामः प्रोवाच।
Verse 15
परशुराम उवाच शृणु तात महाप्राज्ञ वि५प्तिं मम सांप्रतम् / भवता शम उद्दिष्टः साधूनां सुमहात्मनाम्
परशुराम उवाच- हे तात! हे महाप्राज्ञ! मम साम्प्रतं विज्ञप्तिं शृणु। भवता साधूनां सुमहात्मनां शमः उद्दिष्टः।
Verse 16
म शमः साधुदीनेषु गुरुष्वीश्वरभावनैः / कर्त्तव्यो दुष्टचेष्टेषु न शमः सुखदो भवेत्
स शमः साधुदीनेषु गुरुषु ईश्वरभावनैः कर्त्तव्यः। दुष्टचेष्टेषु शमः न सुखदः भवेत्।
Verse 17
तस्मादस्य वधः कार्यः कार्त्तवीर्यस्य वै मया / देह्याज्ञां माननीयाद्य साधये वैरमात्मनः
तस्मात् मया अस्य कार्त्तवीर्यस्य वधः कार्यः वै। हे माननीय! आज्ञां देहि, अद्य आत्मनः वैरं साधये।
Verse 18
जमदग्निरुवाच शृणु राम महाभाग वचो मम समाहितः / करिष्यसि यथा भावि तथा नैवान्यथा भवेत्
जमदग्निः उवाच- हे महाभाग राम! समाहितः (सन्) मम वचः शृणु। यथा भावि (अस्ति) तथा करिष्यसि, अन्यथा न एव भवेत्।
Verse 19
इतो व्रजत्वं ब्रह्माणां बृच्छ तात हिताहितम् / स यद्वदिष्यति विभुस्तत्कर्त्ता नात्र संशयः
इतो व्रज त्वं ब्रह्माणं पृच्छ तात हिताहितम् । स यद्वदिष्यति विभुस्तत्कर्ता नात्र संशयः ॥
Verse 20
वसिष्ठ उवाच एवमुक्तः स पितरं नमस्कृत्य महामतिः / जगाम ब्रह्मणो लोकमगम्यं प्राकृतैर्जनैः
वसिष्ठ उवाच— एवमुक्तः स पितरं नमस्कृत्य महामतिः । जगाम ब्रह्मणो लोकम् अगम्यं प्राकृतैर्जनैः ॥
Verse 21
ददर्श ब्रह्मणो लोकं शातकैंभविनिर्मितम् / स्वर्णप्राकारसंयुक्तं मणिस्तंभैर्विमूषितम्
ददर्श ब्रह्मणो लोकं शातकौम्भविनिर्मितम् । स्वर्णप्राकारसंयुक्तं मणिस्तम्भैर्विमूषितम् ॥
Verse 22
तत्रापश्यत्समासीनं ब्रह्माणममितौजसम् / रत्नसिंहासने रम्ये रत्नभूषणभूषितम्
तत्रापश्यत्समासीनं ब्रह्माणममितौजसम् । रत्नसिंहासने रम्ये रत्नभूषणभूषितम् ॥
Verse 23
सिद्धेन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च वेष्टितं ध्यानतत्परैः / विद्याधरीणां नृत्यं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा
सिद्धेन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च वेष्टितं ध्यानतत्परैः । विद्याधरीणां नृत्यं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा ॥
Verse 24
तपसा फलदातारं कर्त्तारं जगतां विभुम् / परिपूर्णतमं ब्रह्म ध्यायतं यतमानसम्
तपसा फलदातारं जगत्कर्तारमीश्वरम् । विभुं परिपूर्णतमं ब्रह्म ध्यायतं यतमानसम् ॥
Verse 25
गुह्ययोगं प्रवोचन्तं भक्तवृन्देषु संततम् / दृष्ट्वा तमव्ययं भक्त्या प्रणनाम भृगूद्वहः
गुह्ययोगं प्रवोचन्तं भक्तवृन्देषु नित्यशः । तमव्ययं दृष्ट्वा भक्त्या प्रणनाम भृगूद्वहः ॥
Verse 26
स दृष्ट्वा विनतं राममाशीर्भिरभिनन्द्य च / पप्रच्छ कुशलं वत्स कथमागमनं कृथाः
स दृष्ट्वा विनतं राममाशीर्भिरभिनन्द्य च । पप्रच्छ कुशलं वत्स कथमागमनं कृताः ॥
Verse 27
संपृष्टो विधिना रामः प्रोवाचाखिलमादितः / वृत्तान्तं कार्त्तवीर्यस्य पितुः स्वस्य महात्मनः
संपृष्टो विधिना रामः प्रोवाचाखिलमादितः । वृत्तान्तं कार्त्तवीर्यस्य पितुः स्वस्य महात्मनः ॥
Verse 28
तच्छ्रुत्वा सकलं ब्रह्मा विज्ञातार्थो ऽपि मानद / उवाच रामं धर्मिष्ठं परिणामसुखावहम्
तच्छ्रुत्वा सकलं ब्रह्मा विज्ञातार्थोऽपि मानद । उवाच रामं धर्मिष्ठं परिणामसुखावहम् ॥
Verse 29
प्रतिज्ञा दुर्लभा वत्स यां भवन्कृतवान्रुषा / सृष्टि रेषा भगवतः संभवेत्कृपया बटो
वत्स, त्वया रोषेण या दुर्लभा प्रतिज्ञा कृता; एषा सृष्टिः भगवतः कृपया एव संभवति, बटो।
Verse 30
जगत्सृष्टं मया तात संक्लेशेन तदाज्ञया / तन्नाशकारिणी चैव प्रतिज्ञा भवता कृता
तात, मया तदाज्ञया संक्लेशेन जगत् सृष्टम्; तस्य नाशकारिणी च एव भवता प्रतिज्ञा कृता।
Verse 31
त्रिःसप्तकृत्वो निर्भूपां कर्तुमिच्छसि मेदिनीम् / एकस्य राज्ञो दोषेण पितुः परिभवेन च
त्रिःसप्तकृत्वः मेदिनीं निर्भूपां कर्तुम् इच्छसि; एकस्य राज्ञो दोषेण पितुः परिभवेन च।
Verse 32
ब्रह्मक्षत्र्रियविट्शूद्रैः सृष्टिरेषा सनातनी / आविर्भूता तिरोभूता हरेरेव पुनः पुनः
ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रैः एषा सृष्टिः सनातनी; हरेरेव पुनः पुनः आविर्भूता तिरोभूता।
Verse 33
अव्यर्था त्वत्प्रतिज्ञा तु भवित्री प्राक्तनेन च / यद्वायासेन ते कार्यसिद्धिर्भवितुमर्हति
त्वत्प्रतिज्ञा तु अव्यर्था भवित्री प्राक्तनेन च; यद्वा आयासेन ते कार्यसिद्धिः भवितुम् अर्हति।
Verse 34
शिवलोकं प्रयाहि त्वं शिवस्याज्ञामवाप्नुहि / पृथिव्यां बहवो भूपाः संति शङ्करकिङ्कराः
शिवलोकं प्रयाहि त्वं शिवस्याज्ञामवाप्नुहि। पृथिव्यां बहवो भूपाः सन्ति शङ्करकिङ्कराः॥
Verse 35
विनैवाज्ञां महेशस्य को वा तान्हन्तुमीश्वरः / बिभ्रतः कवचान्यङ्गे शक्तीश्चापि दुरासदाः
विनैवाज्ञां महेशस्य को वा तान्हन्तुमीश्वरः। बिभ्रतः कवचान्यङ्गे शक्तीश्चापि दुरासदाः॥
Verse 36
उपायं कुरु यत्नेन जयबीजं शुभावहम् / उपाये तु समारब्धे सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः
उपायं कुरु यत्नेन जयबीजं शुभावहम्। उपाये तु समारब्धे सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः॥
Verse 37
श्रीकृष्णमन्त्रं कवचं गृह्ण वत्स गुरोर्हरात् / दुर्ल्लङ्घ्यं वैष्णवं तेजः शिवशक्तिर्विजेष्यति
श्रीकृष्णमन्त्रं कवचं गृह्ण वत्स गुरोर्हरात्। दुर्ल्लङ्घ्यं वैष्णवं तेजः शिवशक्तिर्विजेष्यति॥
Verse 38
त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम् / यथाकथं च विज्ञाप्य शङ्करं लभदुर्लभम्
त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम्। यथाकथं च विज्ञाप्य शङ्करं लभदुर्लभम्॥
Verse 39
प्रसन्नः स गुणैस्तुभ्यं कृपालुर्दीनवत्सलः / दिव्यपाशुपतं चापि दास्यत्येव न संशयः
स तव गुणैः प्रसन्नः कृपालुः दीनवत्सलः। दिव्यं पाशुपतं चापि दास्यत्येव न संशयः॥
Frequently Asked Questions
It advances the Bhārgava (Bhrigu-line) narrative through Paraśurāma and situates his conflict with Kārttavīrya within a broader royal-historical memory that Sagara seeks to understand as part of dynastic causality.
Jamadagni teaches sādhudharma centered on kṣamā (forbearance): the truly good do not become angry even when insulted or harmed, and such restraint is praised as spiritually fruitful and ethically superior.
Paraśurāma invokes daiva as a force that drives embodied beings toward good or evil, yet he also asserts personal agency through an explicit vow; Jamadagni counters by prioritizing restraint and warning of heavy sin in regicide—creating a deliberate ethical conflict the narrative must resolve.