Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु / देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः / उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘प्रजापतिवंशानुकीर्तन’नाम द्वितीयोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः— देवानां दानवानां च दैत्यानां च सर्वशः उत्पत्तिं विस्तरेण वैवस्वतान्तरे ब्रूहि।

Verse 2

सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत / अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती

सूत उवाच— धर्मस्यैव निसर्गान्तं प्रवक्ष्यामि; निबोधत। अरुन्धती वसुः जामा आलम्बा भानुः मरुत्वती।

Verse 3

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च / धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च। धर्मस्य पत्न्यो दश ताः दक्षः प्राचेतसो ददौ॥

Verse 4

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे / देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादश जज्ञिरे। देवेभ्यस्तान्परान्देवान् दैवज्ञाः परिचक्षते॥

Verse 5

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया। सर्वे मन्त्रशरीरास्ते समृताः मन्वन्तरेष्विह॥

Verse 6

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् / वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च

दर्शः पौर्णमासश्च बृहद्रथन्तरयोः सह । वित्तिर्विवित्तिराकूतिः कूतिश्चैव प्रकीर्तिताः ॥

Verse 7

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च / नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च

विज्ञाता विज्ञातश्चैव मनोयज्ञस्तथैव च । एतानि नामानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च ॥

Verse 8

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः / स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायम्भुवे जिताः । स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः ॥

Verse 9

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे / ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे । ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः ॥

Verse 10

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः / पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः । पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ॥

Verse 11

स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः / तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे

स्वारोचिषेऽन्तरेऽतीता ये देवा महौजसः। ते तुषिता नाम परस्परं चाक्षुषेऽन्तरे वै ऊचुः॥

Verse 12

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् / एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन् तुषिता देवा अब्रुवन्। एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविशाम वै॥

Verse 13

मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति / एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

मन्वन्तरे भविष्यामस् तन्नः श्रेयो भविष्यति। एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः॥

Verse 14

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः / नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात् स्वायंभुवात् पुनः। नरनारायणौ तत्र जज्ञाते पुनरेव हि॥

Verse 15

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ / स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत् तथा सत्यो हरिश्च तौ। स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वम् आस्तां तौ तुषितासुतौ॥

Verse 16

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते / मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते— मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरोऽपानश्च वीर्यवान्।

Verse 17

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा / विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे ॥

Verse 18

स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः / नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः । नामान्यासन् पुनस्तानि तुषितानां निबोधत ॥

Verse 19

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च / चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च । चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा ॥

Verse 20

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च / वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च । वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः ॥

Verse 21

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

धरो ध्रुवः सोमः आयुः अनलः अनिलः प्रत्यूषः प्रभासः—एते वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः।

Verse 22

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा / ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस्तथा; ध्रुवपुत्रोऽभवत् तात कालो लोकाप्रकालनः।

Verse 23

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः / धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः; धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः।

Verse 24

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च / स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च; स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः।

Verse 25

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् / तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम्; तस्य शाकः विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः।

Verse 26

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः / अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च

अनिलस्य शिवा नाम भार्या; तस्याः मनोजवः पुत्रः। अनिलस्य च अविज्ञानः गतिश्चेति द्वौ पुत्रौ अपि।

Verse 27

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् / द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

प्रत्युषस्य पुत्रं विदुः—देवलं नाम ऋषिम्। देवलस्यापि द्वौ पुत्रौ क्षमावन्तौ मनीषिणौ।

Verse 28

बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी / योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह

बृहस्पतेः भगिनी भुवना नाम ब्रह्मवादिनी। योगसिद्धा सा जगत्कृत्स्नं अशक्ता इव चरति स्म।

Verse 29

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह / विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः

सा प्रभासस्य भार्या—वसूनाम् अष्टमस्य ह। तस्याः सुतो विश्वकर्मा प्रजापतिपतिर्विभुः।

Verse 30

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः / क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा

विश्वाया विश्वेदेवाः जज्ञिरे दश विश्रुताः। क्रतुः दक्षः श्रवः सत्यः कालो मुनिस्तथा।

Verse 31

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश / धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश । धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः ॥

Verse 32

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः / मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः । मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत ॥

Verse 33

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु / नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान् संकल्प एव तु । नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः ॥

Verse 34

पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत / एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत । एष सर्गः समाख्यातो विद्वान् धर्मस्य शाश्वतः ॥

Verse 35

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः / नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः । नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत ॥

Verse 36

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः / मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा

अहोरात्रस्य विभागो नक्षत्रैः समाश्रितः; सर्वनक्षत्रेषु मुहूर्ताः अपि तथा अहोरात्रभेदकारिणः।

Verse 37

अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः / रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः

अहोरात्रकलाः षडशीत्यधिकाः स्मृताः; रवेर्गतिविशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः।

Verse 38

ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु / अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः

ततः वेदविदः पर्वसु एतां गतिम् इच्छन्ति; अविशेषकालेषु सवितृमानतः ज्ञेयः।

Verse 39

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च / आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च; आप्योऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः।

Verse 40

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा / वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा; वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः।

Verse 41

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः / शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः; शङ्कुच्छायाविशेषेण प्रमाणतः वेदितव्याः।

Verse 42

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः / आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियामदेवताः; आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च।

Verse 43

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः / सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः; सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः।

Verse 44

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च / इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च; इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा।

Verse 45

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः / सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः; सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च।

Verse 46

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् / स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् । स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम् ॥

Verse 47

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः / अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः । अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता ॥

Verse 48

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता / पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता । पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता ॥

Verse 49

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते / पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते । पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता ॥

Verse 50

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता / ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता । ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता ॥

Verse 51

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते / मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते

एतास्तिस्रो वीथयः सन्ति; एष एव मध्यमो मार्ग इति कथ्यते। पूर्वोत्तराषाढायां मूलं ‘अजवीथी’ इति प्रसिद्धम्।

Verse 52

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा / वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता

श्रवणं धनिष्ठा च, तथा शतभिषग् इति मार्गी; भाद्रपदे वैश्वानरी, रेवती चापि कीर्त्तिता।

Verse 53

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते / अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ

एतास्तिस्रो वीथयः दक्षिणे मार्ग इति कथ्यते। अष्टाविंशतिः कन्याः याः, ताः दक्षः सोमाय ददौ।

Verse 54

सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः / तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः

सर्वा एताः नक्षत्रनाम्न्यः ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः। तासामपत्यानि अभवन् दीप्तयः अमिततेजसः।

Verse 55

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः / चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः

याः शेषाः तदा कन्याः, ताः कश्यपः प्रतिजग्राह। चतुर्दश महाभागाः, सर्वास्ता लोकमातरः।

Verse 56

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा / सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा अनायुः खशा च तथा । सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा च तथा ॥

Verse 57

कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत / स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः

कद्रूर्नागानां माता; तासां प्रजाः निबोधत । स्वायम्भुवेऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः ॥

Verse 58

वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे / उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह

वैकुण्ठा नाम ते साध्याः चाक्षुषेऽन्तरे बभूवुः । उपस्थितेऽन्तरे ह्यस्मिन् पुनर्वैवस्वतस्य ह ॥

Verse 59

आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् / एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै

आराधिताः आदित्याः ते समेत्य ऊचुः परस्परम् । एतामेव महाभागाम् अदितिं संप्रविश्य वै ॥

Verse 60

वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा / गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति

वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन् योगादर्धेन तेजसा । गच्छेम पुत्रतामस्याः तन्नः श्रेयो भविष्यति ॥

Verse 61

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा / जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्तमानेऽन्तरे तदा । जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः ॥

Verse 62

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि । वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा ॥

Verse 63

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते / यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते । यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ ॥

Verse 64

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे / अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे । अष्टात्मकेऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः ॥

Verse 65

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् / ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् । ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः ॥

Verse 66

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः / तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै

स्वारोचिषे तु तुषिताः सत्याश्चोत्तमे पुनः। तामसे हरयो देवाः जाताश्चारिष्टवेऽपि वै॥

Verse 67

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः / धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः। धाता अर्यमा च मित्रश्च वरुणोऽंशो भगस्तथा॥

Verse 68

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः / ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः। ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः॥

Verse 69

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः / सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः। सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे॥

Verse 70

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती / अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती। अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्॥

Verse 71

अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा / भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्

अचैकपादः अहिर्बुध्न्यौ द्वौ, एकश्च ज्वरः तथा। भुवनं च ईश्वरं मृत्युं, कपालीति च विश्रुतम्॥

Verse 72

देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् / तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्

देवाः एकादश एतान् रुद्रान् त्रिभुवनेश्वरान्। तपसोग्रेण महता सुरभिस्तानजीजनत्॥

Verse 73

ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत / रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्

ततो दुहितरौ अन्ये सुरभिर्देव्यजायत। रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्॥

Verse 74

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः / सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः। सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा॥

Verse 75

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् / हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम्। हंसकाली तु महिषान् भद्रायास्त्वविजातयः॥

Verse 76

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः / उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः । उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः ॥

Verse 77

श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः / उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः

श्वेताः शोणाः पिशङ्गाश्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः । उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः ॥

Verse 78

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः / स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः । स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः ॥

Verse 79

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः / इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः । इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः ॥

Verse 80

धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा / यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्

धर्मपुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा । यथेन्धनवशाद्वह्निरेकोऽपि बहुधा भवेत् ॥

Verse 81

भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः / एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः

स एक एव भवति; स एव मूर्त्तीनां महतां पिता। तत्र यः एको ब्रह्मा, अन्तकश्च, पुरुषश्चेति कथ्यते॥

Verse 82

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः / ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः

स्वयंभुवः एकस्यैव एताः तिस्रः तनवः स्मृताः—ब्राह्मी, पौरुषी, तथा कालाख्या इति॥

Verse 83

या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

तत्र या राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी मता। या तु कालाख्या, सा तु प्रजाक्षयकरी॥

Verse 84

सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता / राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्

या तु सात्त्विकी पौरुषी तनुः सा पालिका स्मृता। ब्रह्मणो या तु राजसी, तस्यां मारीचः कश्यपोऽभवत्॥

Verse 85

तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते

या तु तामसी अन्तकृद्, तदंशो विष्णुरिति उच्यते॥

Verse 86

त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

त्रैलोक्ये तिस्रः तनवः स्मृताः प्रजाकरीः; या तु कालाख्या सा प्रजाक्षयकरी मताऽस्ति।

Verse 87

सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः / एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः

सृजति चानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः; एवं तिस्रस्तनवः स्वयंभुवः स्मृताः।

Verse 88

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा / एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति ताः त्रिधा; एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने।

Verse 89

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः / अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः; अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।

Verse 90

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः / इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः; इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः।

Verse 91

ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् / केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे

ब्रह्माण्डस्य कारणं केचित् प्रजापतिं वदन्ति; केचित् परत्वेन भवम्, अन्ये तु विष्णुमेव प्राहुः।

Verse 92

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः / सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः। सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च॥

Verse 93

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः / एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः। एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेव प्रशंसति॥

Verse 94

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति / न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति। न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता॥

Verse 95

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः / एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः। एकत्वात् स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः॥

Verse 96

एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः / जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः

एतेषां वै त्रयाणां तु जनाः अन्तरं विचिन्वन्ति। जिज्ञासवः परीहन्ते, सक्ताः दुष्टाः विचेतसः॥

Verse 97

इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः / यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्

इदं परमिदं नेति संरम्भाद्भिन्नदर्शिनः। यातुधानाविशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्॥

Verse 98

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति / गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति। गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः॥

Verse 99

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् / तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम्। तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणाधिष्ठिताः॥

Verse 100

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् / अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम्। अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति॥

Verse 101

तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः / गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते

तस्मात् सृष्ट्वा स अनुगृह्णाति, सर्वतः ग्रसते च; गुणात्मकत्वं कल्प्यते, तस्माद् एकः स उच्यते।

Verse 102

रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् / देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः

रुद्रं ब्रह्माणम् इन्द्रं च लोकपालान् ऋषीन् मनून्; तं देवं एकं बहुधा प्राहुः—नारायणं द्विजाः।

Verse 103

प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी / मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः

प्राजापत्या च रौद्री च तथा वैष्णवी च या तनुः; मन्वन्तरेषु तिस्रस्ताः पुनः पुनरावर्तन्ते।

Verse 104

क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् / तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

क्षेत्रज्ञा अपि चान्येऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात्; तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन बलेन च।

Verse 105

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत / राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपि इमान्निबोधत; राजस्य ब्रह्मणोऽंशेन मारीचः कश्यपोऽभवत्।

Verse 106

तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते / सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत

तस्य तामसांशेन कालो रुद्र इति कथ्यते। तथा सात्त्विकांशेन यज्ञो विष्णुरजः समुत्पद्यते॥

Verse 107

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः / मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्मणो महतीस्तनवः। मन्वन्तरेषु स्रष्टुं द्विजाः पुनः पुनरावर्तन्ते॥

Verse 108

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः / युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः। युगादौ सकृदुत्पन्ना इह तिष्ठन्त्यप्रसंयमात्॥

Verse 109

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः / कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः। कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः॥

Verse 110

संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः / भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत

संप्राप्ते कल्पान्ते चैव संवर्त्तकादित्यरूपधृक्। सप्तार्चिष्मान् दिवाकरः त्रींल्लोकानपि दहत्युत॥

Verse 111

विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः / तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्

विष्णुः प्रजानुग्रहकर्ता सदा प्रजाः पालयति। तस्यां तस्यामवस्थायां तदुत्पत्तेः कारणं स एव भवति।

Verse 112

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः / तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे

या सत्त्वोद्रिक्ता प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः, तस्याशेन मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे विज्ञेयोऽयम्।

Verse 113

आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः / ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

आकृत्यां मनसा देवः प्रथमं विभुरुत्पन्नः। ततः पुनः स एव देवः स्वारोचिषेऽन्तरे प्राप्ते।

Verse 114

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह / औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह। औत्तमेऽन्तरे वापि अजीतस्तु पुनः प्रभुः।

Verse 115

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः / तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः। तामसस्यान्तरे चापि स देवः पुनरेव हि।

Verse 116

हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह / वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः

हरिण्यां हरिभिः सार्धं हरिरेव बभूव ह। वैवस्वतेऽन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः॥

Verse 117

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह / मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह। मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह॥

Verse 118

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः / प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः

त्रिभिः क्रमैरिमाँल्लोकाञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः। प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः॥

Verse 119

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु / मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु। मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः॥

Verse 120

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः / यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः। यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः॥

Verse 121

वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा

तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन बलेन च ये वर्धन्ते, यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा तत् सर्वं दृश्यते।

Verse 122

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् / स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोऽंशसम्भवम्; स एवांशेन जायते, केचिदिच्छन्ति मानवाः।

Verse 123

एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि / एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह

एके विवदमानाः दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति; एषां त्रयाणां द्युसदामिह भेदो न विद्यते।

Verse 124

जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया

जायन्ते च प्रोहयन्त्यपि शैरीश्वराः योगमायया।

Verse 125

तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते / भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्

तस्मात्तेषां प्रचारे युक्तायुक्तं न विद्यते; भूतानुवादिनो माद्याः, मध्यस्थाः भूतवादिनाम्।

Verse 126

भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् / परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्

भूतानुवादिनः सक्तास्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् । परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान् स्वयम् ॥

Verse 127

मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः / तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः

मत्तः पूर्वे च ते तस्मात् प्रभवश्च ततोऽधिकाः । तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः ॥

Verse 128

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः / कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्तकाः । कर्मणां महतां ते हि कर्तारो जगदीश्वराः ॥

Verse 129

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः / बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्तिताः । बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः ॥

Verse 130

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति / कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान् प्रति । कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत् ॥

Verse 131

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् / संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव

विषयान् प्राप्नुयाच्चैव पुनरूर्ध्वं तपश्चरेत्। पुनः सर्वान् संहरेत् सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव॥