Adhyaya 16
Śrāddha-kalpa: Dāna-phala-nirdeśa (Gifts in Śrāddha and Their Fruits)
अध्यायेऽस्मिन् श्राद्धकल्पविषये बृहस्पतिना दानस्य तारकत्वं स्वर्गमार्गसुखप्रदत्वं च निरूप्यते। श्राद्धकाले ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यश्च अन्नं सव्यञ्जनं यज्ञोपवीतं कमण्डलुं पादुके उपानहौ तालवृन्तं छत्रं शयनभोजनसहितं आश्रयं वस्त्राणि रत्नानि यानानि च दत्त्वा दिव्यविमानप्राप्तिः सूर्यचन्द्रप्रभा, अप्सरासङ्गः, दीर्घायुः, ऐश्वर्यं, सौन्दर्यं, सुगन्धिपुष्पसमृद्धिः, स्वर्गे मानः इत्यादि फलानि कथ्यन्ते। एषा विधिवत्कर्मप्रवृत्त्यर्थं दानभेदानां फलसङ्गतिं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्राह्मणपरीक्षा नाम पञ्चदशो ऽध्यायः // १५// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च / तारणं सर्वभूतानां स्वर्गमार्गसुखावहम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्राह्मणपरीक्षा नाम पञ्चदशोऽध्यायः। बृहस्पतिरुवाच—अतः परं दानानि तेषां फलानि च प्रवक्ष्यामि, यत् सर्वभूतानां तारणं स्वर्गमार्गसुखावहम्।
Verse 2
लोके श्रेष्ठतम् सर्वमात्मनश्चैव यत्प्रियम् / सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाज्ञयार्थिना
लोके यत् श्रेष्ठतमं यच्चात्मनः प्रियं, तत्सर्वं पितॄणां दातव्यम्; तेषामेवाज्ञां प्रार्थयता।
Verse 3
जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् / दिव्याप्सरोभिः संपूर्णमन्नदो लभते ऽक्षयम्
जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्। दिव्याप्सरोभिः संपूर्णम् अन्नदोऽक्षयम् लभते।
Verse 4
सव्यञ्जनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि / आयुः प्राकाश्यमैश्वर्यं रूपं च लभते शुभम्
सव्यञ्जनमहतं यो दद्याच्छ्राद्धकर्मणि। स आयुः प्राकाश्यमैश्वर्यं शुभं रूपं च लभते।
Verse 5
यज्ञोपवीतं यो दद्याच्छ्राद्धकाले तु यज्ञवित् / पावनं सर्व विप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम्
यज्ञोपवीतं यो दद्याच्छ्राद्धकाले तु यज्ञवित्। तत् सर्वविप्राणां पावनं; ब्रह्मदानस्य तत्फलम्।
Verse 6
प्लुतं विप्रेषु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमडलुम् / मधुक्षीराज्यदधिभिर्दातारमुपतिष्ठते
यः श्राद्धकाले विप्रेषु प्लुतं कमण्डलुं ददाति, स मधु-क्षीर-आज्य-दधिभिः सहितः दातारं समुपतिष्ठते।
Verse 7
चक्राविद्धं च यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् / धेनुं सलभते दिव्यां पयोदां सुखदो हिनीम्
यः श्राद्धकाले चक्राविद्धं कमण्डलुं ददाति, स दिव्यां पयोदां सुखदां धेनुं लभते हिनीम्।
Verse 8
तूलपूर्णे च यो दद्यात्पादुके श्राद्धकर्मणि / शोभनं लभते यानं पादयोः सुखमेधते
यः श्राद्धकर्मणि तूलपूर्णे पादुके ददाति, स शोभनं यानं लभते; पादयोः सुखं च वर्धते।
Verse 9
व्यचनं तालवृन्तं च दत्त्वा विप्राय सत्कृतम् / प्राप्नुयात्सर्वपुष्पाणि सुगन्धीनि मृदूनि च
व्यजनं तालवृन्तं च विप्राय सत्कृतं दत्त्वा, स सर्वाणि सुगन्धीनि मृदूनि पुष्पाणि प्राप्नुयात्।
Verse 10
श्राद्धे ह्युपानहौ दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः सदा बुधः / दिव्यं स लभते यानं वाजियुक्तं नवं तथा
श्राद्धे ब्राह्मणेभ्य उपानहौ दत्त्वा बुधः सदा, स दिव्यं नवं वाजियुक्तं यानं लभते।
Verse 11
श्राद्धे छत्रं तु यो दद्यात्पुष्पमालान्वितं तथा / प्रासादो ह्युत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति
श्राद्धे यः पुष्पमालायुक्तं छत्रं ददाति, स उत्तमः प्रासादरूपः फलः तं गच्छन्तमनुगच्छति।
Verse 12
शरणं रत्नसंपूर्णं सशय्याभोजनं बुधः / श्राद्धे दत्त्वा यतिभ्यस्तु नाकपृष्ठे महीयते
बुधः श्राद्धे यतिभ्यः रत्नसंपूर्णं शरणं सशय्याभोजनं दत्त्वा नाकपृष्ठे महीयते।
Verse 13
सुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च / वाहनानि च दिव्यानि प्रयुतान्यर्बुदानि च
शुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च, दिव्यानि वाहनानि च, प्रयुतान्यर्बुदानि च (लभते)।
Verse 14
सुमहद्व्योमगं पुण्यं सर्वकामसमन्वितम् / चन्द्रसूर्यनिभं दिव्यं विमानं लभते ऽक्षयम्
सुमहत् व्योमगं पुण्यं सर्वकामसमन्वितम्, चन्द्रसूर्यनिभं दिव्यं विमानम् अक्षयं लभते।
Verse 15
अप्सरोभिः परिवृतं कामगं सुमनोजवम् / वसेत्स तु विमानाग्रे स्तूयमानः समन्ततः
अप्सरोभिः परिवृतं कामगं सुमनोजवम्; स तु विमानाग्रे वसेत्, समन्ततः स्तूयमानः।
Verse 16
दिव्यैःपुष्पैश्चितश्चाहुर्दानानां परमं बुधाः / सुश्लक्ष्मानि सुवर्णानि श्राद्धे पात्राणि दापयेत्
दिव्यैः पुष्पैः समर्चितं दानं दानानां परमं इति बुधाः प्राहुः। श्राद्धे सुश्लक्ष्माणि सुवर्णपात्राणि दापयेत्।
Verse 17
रसास्तमुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं सौभाग्यमेव च / तिलानिक्षूंस्तथा श्राद्धे द्विजेभ्यः संप्रयच्छति
रसाः तमुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं सौभाग्यमेव च। श्राद्धे तिलान् इक्षूंश्च तथा द्विजेभ्यः संप्रयच्छति।
Verse 18
मित्राणि लभते लोके स्त्रीषु सौभाग्यमेव च / यः पात्रं तैजसं दद्यान्मनोज्ञ श्राद्धभोजनैः
मित्राणि लभते लोके स्त्रीषु सौभाग्यमेव च। यः पात्रं तैजसं दद्याद् मनोज्ञैः श्राद्धभोजनैः।
Verse 19
पात्रं भवति कामाना रूपस्य च धनस्य च / राजतं काञ्चनं वापि यो दद्याच्छ्राद्धकर्मणि
पात्रं भवति कामानां रूपस्य च धनस्य च। राजतं काञ्चनं वापि यो दद्याच्छ्राद्धकर्मणि।
Verse 20
दानात्तु लभते कामान्प्राकाश्यं धनमेव च / धेनुं श्राद्धे तु यो दद्याद्गृष्टिं कुम्भापदोहनीम्
दानात्तु लभते कामान् प्राकाश्यं धनमेव च। धेनुं श्राद्धे तु यो दद्याद् गृष्टिं कुम्भापदोहनीम्।
Verse 21
गावस्तमुपतिष्ठन्ति नरं पुष्टिस्तथैव च / दद्याद्यः शिशिरे चाग्निं बहुकाष्ठं प्रयत्नतः
गावस्तमुपतिष्ठन्ति नरं पुष्टिस्तथैव च। यः शिशिरे प्रयत्नतः बहुकाष्ठं सहाग्निं ददाति॥
Verse 22
कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं सौभाग्यं तभते नरः / इन्धनानि तु यो दद्या द्द्विजेभ्यः शिशिरागमे
कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं सौभाग्यं लभते नरः। यः शिशिरागमे द्विजेभ्य इन्धनानि ददाति॥
Verse 23
नित्यं जयति संग्रामे श्रिया जुष्टस्तु जायते / सुरभीणि च माल्यानि गन्धवन्ति तथैव च
नित्यं जयति संग्रामे श्रिया जुष्टस्तु जायते। सुरभीणि च माल्यानि गन्धवन्ति तथैव च॥
Verse 24
पूजयित्वा तु पात्रेभ्यः श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत् / गन्धमाल्यं महात्मानं सुखानि विविधानि च
पूजयित्वा तु पात्रेभ्यः श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत्। गन्धमाल्यं महात्मानं सुखानि विविधानि च॥
Verse 25
दातारमुपतिष्ठन्ति युवत्यश्च पतिव्रताः / शयनासनयानानि भूमयो वाहनानि च
दातारमुपतिष्ठन्ति युवत्यश्च पतिव्रताः। शयनासनयानानि भूमयो वाहनानि च॥
Verse 26
श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यादश्वमेधफलं लभेत् / श्राद्धकाले गुणवति विप्रे वै समुपस्थिते
श्राद्धेष्वेतानि यो दद्याद् अश्वमेधफलं लभेत्। श्राद्धकाले गुणवति विप्रे वै समुपस्थिते॥
Verse 27
इष्टद्रव्यं च यो दद्यात्स्मृतिं मेधां च विन्दति / सर्पिःपूर्णानि पात्राणि श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत्
इष्टद्रव्यं च यो दद्यात् स्मृतिं मेधां च विन्दति। सर्पिःपूर्णानि पात्राणि श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत्॥
Verse 28
कुम्भोपदोहगृष्टीनां बह्वीनां फलमश्नुते / श्राद्धे यथेप्सितं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत्
कुम्भोपदोहगृष्टीनां बह्वीनां फलमश्नुते। श्राद्धे यथेप्सितं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत्॥
Verse 29
वनं पुष्पफलोपेतं दत्त्वा गोसवमश्नुते / कूपारामतडागानि क्षेत्रगोष्ठगृहाणि च
वनं पुष्पफलोपेतं दत्त्वा गोसवमश्नुते। कूपारामतडागानि क्षेत्रगोष्ठगृहाणि च॥
Verse 30
दत्त्वा मोदन्ति ते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम् / स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा श्राद्धेरत्नविभूषितम्
दत्त्वा मोदन्ति ते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम्। स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा श्राद्धे रत्नविभूषितम्॥
Verse 31
पितरस्तस्य तुष्यन्ति स्वर्गलोकं समशनुते / अस्मिंल्लोके च संपन्नं स्यन्दनं च सुवाहनैः
पितरस्तस्य तुष्यन्ति स स्वर्गलोकं समश्नुते। अस्मिंल्लोके च संपन्नः स्यन्दनं च सुवाहनैः लभते॥
Verse 32
अष्टाभिः पूज्यते चात्र धनधान्यैश्च वर्द्धते / पर्णकौशेयपट्टोर्णे तथा प्रावारकंबलौ
अष्टाभिः पूज्यते चात्र धनधान्यैश्च वर्धते। पर्णकौशेयपट्टोर्णे तथा प्रावारकम्बलौ॥
Verse 33
अजिनं काञ्चनं पट्टं प्रवेणीं मृगलोमकम् / दद्यादेतानि विप्राणां भोजयित्वा यथाविधि
अजिनं काञ्चनं पट्टं प्रवेणीं मृगलोमकम्। दद्यादेतानि विप्राणां भोजयित्वा यथाविधि॥
Verse 34
प्राप्नोति श्रद्धधानस्तु वाजपेयफलं नरः / बहुभार्याः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किङ्कराः
प्राप्नोति श्रद्धधानस्तु वाजपेयफलं नरः। बहुभार्याः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किङ्कराः॥
Verse 35
वशे तिष्ठन्ति भूतानि लोके चास्मिन्निरामयम् / कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलं गहनं तथा
वशे तिष्ठन्ति भूतानि लोके चास्मिन्निरामयम्। कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलं गहनं तथा॥
Verse 36
श्राद्धे चैतानि यो दद्यात्कामानाप्नोत्यनुत्तमान् / अलक्ष्मीं नाशयन्त्येते तमः सूर्योदयो यथा
श्राद्धे य एतानि ददाति स कामान् अनुत्तमान् अवाप्नोति; एते अलक्ष्मीम् नाशयन्ति, यथा सूर्योदयः तमः।
Verse 37
भ्राजते य विमानाग्रे नक्षत्रेष्विव चन्द्रमाः / वासो हि सर्वदैवत्ये सर्वदेवैरभिष्टुतम्
यथा नक्षत्रेषु चन्द्रमा विमानाग्रे भ्राजते, तथा सर्वदैवत्ये वासः सर्वदेवैः अभिष्टुतं प्रकाशते।
Verse 38
वस्त्राभावे क्रिया नास्ति य५दानतपांसि च / तस्माद्वस्त्राणि देयानि श्राद्धकाले तु नित्यशः
वस्त्राभावे क्रिया नास्ति, यज्ञदानतपांसि च; तस्मात् श्राद्धकाले नित्यशः वस्त्राणि देयानि।
Verse 39
तानि सर्वाण्यवाप्नोति श्राद्धे दत्त्वा तु मानवः / नित्यश्राद्धे तु यो दद्यात्प्रयतस्तत्परायणः
श्राद्धे दत्त्वा तु मानवः तानि सर्वाणि अवाप्नोति; नित्यश्राद्धे यः प्रयतः तत्परायणः स दद्यात्।
Verse 40
सर्वकामानवाप्नोति राज्यं स्वगे तथव च / सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते
सर्वकामान् अवाप्नोति, राज्यं स्वर्गे तथा एव च; सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलम् अश्नुते।
Verse 41
भक्ष्यजातं तु सुकृतं स्वस्तिकाद्यं सशर्करम् / कृसर मधुसर्पिश्च पयः पायसमेव च
भक्ष्यजातं तु सुकृतं स्वस्तिकाद्यं सशर्करम् । कृसरं मधुसर्पिश्च पयः पायसमेव च ॥
Verse 42
स्निग्धप्रायाश्च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत् / दधिगव्यमसंसृष्टं भक्ष्यान्नानाविधांस्तथा
स्निग्धप्रायाश्च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत् । दधिगव्यमसंसृष्टं भक्ष्यान्नानाविधांस्तथा ॥
Verse 43
दत्त्वा न शोचते श्राद्धे वर्षासु च मघासु च / घृतेन भोजयेद्विप्रान्घृतं भूमौ समुत्सृजोत्
दत्त्वा न शोचते श्राद्धे वर्षासु च मघासु च । घृतेन भोजयेद्विप्रान्घृतं भूमौ समुत्सृजोत् ॥
Verse 44
छायायां हस्तिनश्चैव दत्त्वा श्राद्धेन शोचते / ओदनं पायसं सर्पिर्मधुमूलफलानि च
छायायां हस्तिनश्चैव दत्त्वा श्राद्धेन शोचते । ओदनं पायसं सर्पिर्मधुमूलफलानि च ॥
Verse 45
भक्ष्यांश्च विविधान्दत्त्वा परत्रेह च मोदते / शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः
भक्ष्यांश्च विविधान्दत्त्वा परत्रेह च मोदते । शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः ॥
Verse 46
स्यात्तु संवत्सरं प्रीतिः शाकैर्मांसरसेन च / सक्तुलाजास्तथापूपाः कुल्माषा व्यञ्जनैः सह
स्यात्तु संवत्सरं प्रीतिः शाकैर्मांसरसेन च । सक्तुलाजास्तथापूपाः कुल्माषा व्यञ्जनैः सह ॥
Verse 47
सर्पिःस्निग्धानि सर्वाणि दध्ना संस्कृत्य भोजयेत् / श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात्पद्मं स लभते निधिम्
सर्पिःस्निग्धानि सर्वाणि दध्ना संस्कृत्य भोजयेत् । श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात् पद्मं स लभते निधिम् ॥
Verse 48
नवसस्यानियो दद्याच्छ्राद्धे सत्कृत्य यत्नतः / सर्वभोगानवाप्नोति पूज्यते च दिवं गतः
नवसस्यानि यो दद्याच्छ्राद्धे सत्कृत्य यत्नतः । सर्वभोगानवाप्नोति पूज्यते च दिवं गतः ॥
Verse 49
भक्ष्यभोज्यानि पेयानि चोष्यलेङ्यवराणि च / भोजनाग्रासनं दत्त्वा अतिथिभ्यः कृताञ्जलिः
भक्ष्यभोज्यानि पेयानि चोष्यलेङ्यवराणि च । भोजनाग्रासनं दत्त्वा अतिथिभ्यः कृताञ्जलिः ॥
Verse 50
सर्वयज्ञक्रतूनां हि फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् / क्षिप्रमत्युष्णमक्लिष्टं दद्यादन्नं बुभुक्षते
सर्वयज्ञक्रतूनां हि फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । क्षिप्रमत्युष्णमक्लिष्टं दद्यादन्नं बुभुक्षते ॥
Verse 51
सव्यञ्जनं तथा स्निग्धं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः / तरुणादित्यसंकाशं विमानं हंसवाहनम्
सव्यञ्जनं स्निग्धमन्नं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः दत्त्वा, तरुणादित्यसंकाशं हंसवाहनं दिव्यं विमानं लभते।
Verse 52
अन्नदो लभते नित्यं कन्याकोटीस्तथैव च / अन्नदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चित्तु विद्यते
अन्नदः नित्यं कन्याकोटीः लभते; अन्नदानात्परं दानं न किञ्चिदपि विद्यते।
Verse 53
अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति प्रभवन्ति च / जीवदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चन विद्यते
अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति प्रभवन्ति च; जीवदानात्परं दानं न किञ्चन विद्यते।
Verse 54
अन्नाल्लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् / अन्नं प्रजापतिः साक्षात्ते न सर्वमिदं ततम्
अन्नाल्लोकाः प्रतिष्ठन्ति—लोकदानस्य तत्फलम्; अन्नं प्रजापतिः साक्षात्, तेन सर्वमिदं ततम्।
Verse 55
तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति / यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा
तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति; मेदिन्यां यानि रत्नानि वाहनानि स्त्रियस्तथा।
Verse 56
क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु यो नरः / प्रतिश्रयं च यो दद्यादतिथिब्यः कृताञ्जलिः
यः नरः पितृभक्तः सन् तत्सर्वं क्षिप्रं प्राप्नोति; यश्च कृताञ्जलिः सन् अतिथिभ्यः प्रतिश्रयं ददाति।
Verse 57
देवास्तं संप्रतीच्छन्ति दिव्यातिथ्यैः सहस्रशः / सर्वाण्येतानि यो दद्यात्पृथिव्यामेकराड्भवेत्
देवाः तं सहस्रशः दिव्यैः अतिथ्यैः सह संप्रतीच्छन्ति; यः एतानि सर्वाणि दद्यात्, स पृथिव्याम् एकराट् भवेत्।
Verse 58
त्रिभिर्द्वाभ्यामथैकेन दानेन तु सुखी भदेत् / दानानि परमो धर्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः
त्रिभिः द्वाभ्याम् अथ एकेन दानेनापि सुखी भवेत्; दानं परमो धर्मः, सद्भिः सत्कृत्य पूजितः।
Verse 59
त्रैलोक्यस्या धिपत्यं हि दानेनैव ध्रुवं स्थितम् / अराजा लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम् / क्षीणायुर्लभते चायुः पितृभक्तः सदा नरः
त्रैलोक्याधिपत्यं दानेनैव ध्रुवं स्थितम्; अराजा राज्यं लभते, अधनः उत्तमं धनम्; क्षीणायुः आयुः लभते, पितृभक्तः नरः सदा।
Frequently Asked Questions
A śrāddha-kalpa dāna-phala index: specific gifts offered during śrāddha are paired with explicitly described outcomes (longevity, prosperity, vehicles/vimānas, heavenly honors).
Bṛhaspati speaks, presenting dāna as ‘tāraṇa’ (a means of deliverance/support) and as a source of svarga-mārga sukha, i.e., pleasurable and elevated post-mortem trajectories.
No; the sampled content is ritual-prescriptive and motivational, focusing on śrāddha offerings and their rewards rather than vamsha lists, bhuvana-kośa measurements, or Lalitopakhyana vidyā/yantra narratives.