Adhyaya 11
Pitṛ-Śrāddha Vidhi: Rājata-dāna, Kṛṣṇājina, and Vedi/Garta Construction (Ancestral Rite Protocols)
अस्मिन्नध्याये मुनिसंवादरूपेण बृहस्पतिना पितृश्राद्धविधिः सूक्ष्मतया निरूप्यते। राजतपात्रदानं राजतसम्बद्धं च दानं अक्षयफलप्रदं, पितॄणां तारणहेतुश्च इति प्रशंस्यते। कनकं राजतं तिलाः कुटुपः कृष्णाजिनस्य सन्निधिः/दानं च रक्षोघ्नं ब्रह्मवर्चसः पशुपुत्रसमृद्धिवर्धनं च कथ्यते। आग्नेयदिशि वेद्याः स्थापना, समचतुरश्रप्रमाणं, त्रयाणां गर्तानां त्रयाणां खदिरदण्डानां च निर्माणं मापनदिशानिर्देशैः सह निर्दिष्टम्। जलपवित्रैः शुद्धिः, अजगोदुग्धेन मार्जनं च उक्तम्। अमावास्यायां मन्त्रनियमयुक्तं श्राद्धं नित्यतर्पणसम्बद्धं, अश्वमेधफलसदृशमहायज्ञपुण्यप्रदं च; फलानि—पोषणं राज्यसमृद्धिः आयुर्वृद्धिः वंशवर्धनं स्वर्गश्रीः क्रमशो मोक्षप्राप्तिश्च।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे पितृराज्य कल्पो नाम दशमो ऽध्यायः // १०// बृहस्पतिरुवाच राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते / राजतस्य कथावापि दर्शनं दान मेव वा
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे ‘पितृराज्यकल्प’ इति दशमोऽध्यायः। बृहस्पतिरुवाच—राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते; राजतस्य कथावापि दर्शनं दानमेव वा।
Verse 2
अनन्तमक्षयं स्वर्गे राजते दानमुच्यते / पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत
स्वर्गे राजतदानम् अनन्तम् अक्षयं च फलमुच्यते; एतेन दानेन सत्पुत्राः पितॄन् तारयन्त्युत।
Verse 3
राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रे तैः पृथिवी पुरा / स्वधां वा पार्थिभिस्तात तस्मिन् दत्तं तदक्षयम्
राजतपात्रे हि तैः पुरा पृथिव्यां स्वधा दुग्धा; तात, पार्थिभिः स्वधा वा तस्मिन् दत्ता तदक्षयम्।
Verse 4
कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव च / रक्षोघ्नं ब्रह्म वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत्
कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं दर्शनं दानमेव च। रक्षोघ्नं ब्रह्मवर्चस्यं पशून् पुत्रांश्च तारयेत्॥
Verse 5
कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः / वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा
कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः। वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा॥
Verse 6
श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः / आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः
श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः। आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः॥
Verse 7
दिशिदक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत् / सर्वतो ऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत्। सर्वतोऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्॥
Verse 8
वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम् / धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनमा
वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम्। धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनम्॥
Verse 9
तत्र गर्तास्त्रयः कायार्स्त्रयो दण्डाश्च खादिराः / अरत्निमात्रास्ते कार्या रजतैः प्रविभूषिताः
तत्र त्रयो गर्ताः कर्तव्याः, तथा खादिरकाष्ठनिर्मिताः त्रयो दण्डाः। ते दण्डा अरत्निमात्राः स्युः, रजतैः सम्यक् प्रविभूषिताः॥
Verse 10
ते वितस्त्यायता गर्त्ताः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः / प्राग्दक्षिणमुखान्कुर्यात्स्थिरानशुषिरांस्तथा
ते गर्ताः वितस्त्यायताः स्युः, सर्वतः चतुरङ्गुलपरिमिताः। प्राग्दक्षिणमुखान् कुर्यात्, स्थिरान् अशुषिरान् तथा॥
Verse 11
अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः पावयेत्सततं शुचिः / पयसा ह्याज गव्येन शोधनं चाद्भिरेव च
अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः सततं शुचिः पावयेत्। पयसा ह्याजगव्येन शोधनं च अद्भिरेव च॥
Verse 12
सततं तर्पणं ह्येतत्तृप्तिर्भवति शास्वती / इह वामुत्र य वशी सर्वकामसमन्वितः
सततं तर्पणं ह्येतत्, तृप्तिर्भवति शाश्वती। इह वामुत्र यो वशी, सर्वकामसमन्वितः॥
Verse 13
एवं त्रिषवणस्नातो योर्ऽचयेत्प्रयतः पितॄन् / मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत्
एवं त्रिषवणस्नातो यः प्रयतः पितॄन् अर्चयेत्। मन्त्रेण विधिवत् सम्यक्, अश्वमेधफलं लभेत्॥
Verse 14
तान्स्थापयेदमावास्यां गर्त्तान्वै चतुरङ्गुलान् / त्रिःसप्तसंस्थास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु यः
अमावास्यायां चतुरङ्गुलप्रमाणान् गर्तान् तान् स्थापयेत्। त्रिःसप्तसंस्थाः एते यज्ञाः, येन त्रैलोक्यं धार्यते।
Verse 15
तस्य पुष्टिस्तथैश्वर्यमायुः संततिरेव च / दिवि च भ्राजतेलक्ष्म्या मोक्षं च लभते क्रमात्
तस्य पुष्टिः तथा ऐश्वर्यं आयुः सन्ततिर् एव च। दिवि च लक्ष्म्या भ्राजते, मोक्षं च क्रमात् लभते।
Verse 16
पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत् / अश्वमेधफलं ह्येत्तद्द्विजैः संस्कृत्य पूजितम्
पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत्। एतदश्वमेधफलं द्विजैः संस्कृत्य पूजितं हि।
Verse 17
मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् / देंवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च
तस्मादहं मन्त्रं वक्ष्यामि अमृतं ब्रह्मनिर्मितम्। देवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च।
Verse 18
नमः स्वाहयै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत / आद्धे ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा
नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत। आदौऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत् सदा।
Verse 19
पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेतं समाहितः / क्षिप्रमायान्ति पितरो रक्षांसि प्रद्रवन्ति च
पिण्डनिर्वपणेऽपि समाहितो य एतन्मन्त्रं जपति, तस्य पितरः क्षिप्रमायान्ति, रक्षांसि च प्रद्रवन्ति।
Verse 20
पित्र्यं तु त्रिषु कालेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्युत / पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः
अयं पित्र्यो मन्त्रो त्रिषु कालेषु पठितः तारयत्येव; श्राद्धे च नियतैर्ब्रह्मवादिभिः सदा पठ्यते।
Verse 21
राज्यकामो जपेदेतं सदा मन्त्रमतन्द्रितः / वीर्यशौर्यार्थसत्त्वाशीरायुर्बुद्धिविवर्द्धनम्
राज्यकामः सदा अतन्द्रितोऽयं मन्त्रं जपेत्; एष वीर्य-शौर्य-अर्थ-सत्त्व-आशीः-आयुः-बुद्धिं विवर्धयति।
Verse 22
प्रीयन्ते पितरो येन जपेन नियमेन च / सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्
येन जपेन नियमेन च पितरः प्रीयन्ते, तां शुभां सर्वकामप्रदां सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि।
Verse 23
अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् / नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्
अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां च दीप्ततेजसां पितॄणां, योगचक्षुषां ध्यानिनां तेषां सदा नमस्यामि।
Verse 24
इन्द्रादीनां च नेतारो दशमारीचयोस्तथा / सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्
इन्द्रादीनां च नेतॄन् दशमारीचयोस्तथा । सप्तर्षीणां पितॄणां च तान् नमस्यामि कामदान् ॥
Verse 25
मन्वादिनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा / तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै पितृमत्सु विधिष्वपि
मन्वादीनां च नेतॄन् सूर्याचन्द्रमसोस्तथा । तान् नमस्कृत्य सर्वान् वै पितृमत्सु विधिष्वपि ॥
Verse 26
नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनथ / द्यावापृथिव्योश्च सदा नामस्यामि कृताञ्जलिः
नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄन् अथ । द्यावापृथिव्योश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥
Verse 27
देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः / त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान्
देवर्षीणां च नेतॄन् सर्वलोकनमस्कृतान् । त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान् ॥
Verse 28
प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च / योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः
प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च । योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः ॥
Verse 29
पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु / स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे
लोकेषु सप्तसु स्थितेभ्यः सप्तभ्यः पितृगणेभ्यः नमः। स्वयंभुवे च ब्रह्मणे योगचक्षुषे नमो नमः॥
Verse 30
एतदुक्तं च सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् / पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रोगविनाशनम्
एतत् सप्तार्चिर्नाम स्तोत्रं ब्रह्मर्षिगणैः सेवितम् उक्तम्। एतत् परमं पवित्रं श्रीमत् रोगविनाशनम्॥
Verse 31
एतेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः / अन्नमायुः सुताश्चैव ददते पितरो भुवि
एतेन विधिना युक्तो नरः त्रीन् वरान् लभते। पितरः भुवि अन्नम् आयुः सुतान् च एव ददति॥
Verse 32
भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः / सप्तार्चि षं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः
भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः। यः समाहितः नित्यं सप्तार्चिषं जपेत्॥
Verse 33
सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत् / यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा
सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्याम् एकराट् भवेत्। गेहे यत्किञ्चित् पच्यते भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा॥
Verse 34
अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नयतने सदा / क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम्
तस्मिन्न् अयतने सदा अनिवेद्य न भोक्तव्यं; अतः परं बलिपात्राणि क्रमशः कीर्तयिष्यामि।
Verse 35
येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः श्रुणु / पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वमश्वत्थे वसुभावना
येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः शृणु; पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वम्, अश्वत्थे वसुभावना।
Verse 36
सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यभुदात्दृतम् / पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः
सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यं समुदाहृतम्; पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः।
Verse 37
रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते / सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदात्दृतम्
रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते; सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदाहृतम्।
Verse 38
फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् / परां द्युतिमथार्केतु प्राकाश्यं च विशेषतः
फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्; परां द्युतिम् अथ अर्के तु प्रकाश्यं च विशेषतः।
Verse 39
बैल्वे लक्ष्मीन्तथा मेधां नित्यमायुस्तथैव च / क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह
बैल्वे लक्ष्मीः तथा मेधा नित्यमायुश्च वर्धते। क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह॥
Verse 40
वर्षत्य जस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः / एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः
वर्षत्यजस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः। एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः॥
Verse 41
सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् / पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः
सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात्। पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः॥
Verse 42
सदा दद्यात्क्रियायुक्तः श विभाति दिवाकरः / गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति
सदा दद्यात्क्रियायुक्तः स विभाति दिवाकरः। गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति॥
Verse 43
संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यं सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् / धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः
संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यां सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्। धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः॥
Verse 44
लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः / दद्यादेवं पितृभ्यास्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः
लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः। एवं पितृभ्यः सदा दद्याद् नित्यमेव ह्यतन्द्रितः॥
Verse 45
दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति / गतिं चाप्रतिमं चक्षुस्तस्मात्सलभते शुभम्
दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यः प्रयच्छति। स गतीं चाप्रतिमां चक्षुः तस्मात् स लभते शुभम्॥
Verse 46
तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च / भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे
तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च। भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे॥
Verse 47
अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते / गन्धपुष्पैश्च धूपैश्व जपाहुतिभिरेव च
अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते। गन्धपुष्पैश्च धूपैश्च जपाहुतिभिरेव च॥
Verse 48
फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः / पूजां कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदन्नसंपदा
फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः। पूजां कृत्वा द्विजान् पश्चात् पूजयेदन्नसंपदा॥
Verse 49
श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः / आविशन्ति द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते
श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः द्विजश्रेष्ठान् आविशन्ति; तस्मादेतदहं ते ब्रवीमि।
Verse 50
वस्त्रै रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च / गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद्द्विजसत्तमान्
वस्त्रैः रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद् द्विजसत्तमान्।
Verse 51
भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु / तस्माद्यत्नेन विधिवत्पूजयेत द्विजान्सदा
पूजितेषु द्विजातिषु पितरः प्रीताः भवन्ति; तस्माद्यत्नेन विधिवत् द्विजान् सदा पूजयेत्।
Verse 52
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजाः / प्रोक्षणं च ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां द्विजाः उल्लेखनं कुर्यात्; ततः श्राद्धकर्मणि अतन्द्रितः प्रोक्षणं च कुर्यात्।
Verse 53
दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च / गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद् बुधः
दर्भान् पिण्डान् तथा भक्ष्यान् पुष्पाणि विविधानि च गन्धदानम् अलङ्कारम् एकैकं निर्वपेद् बुधः।
Verse 54
पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्विश्वेषामुत्तरोत्तरम् / अभ्यङ्गं दर्भविञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि
अञ्जनं सम्यक् पेषयित्वा विश्वेषां कर्मणाम् उत्तरोत्तरं विधिना कुर्यात्। दर्भविञ्जूलैः त्रिभिः यथाविधि अभ्यङ्गं कुर्यात्॥
Verse 55
अपसव्यं वितृभयश्च दद्यादञ्जनमुत्तमम् / निपात्य जानु सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा
अपसव्यं कृत्वा वितृभयश्च अञ्जनम् उत्तमं दद्यात्। सर्वेषां जानु निपात्य वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा दद्यात्॥
Verse 56
खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैवोल्लेखनं द्विजः / सकृद्देवपितॄणां स्यात्पितॄणां त्रिभिरुच्यते
खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैव उल्लेखनं द्विजः कुर्यात्। देवपितॄणां सकृदेव स्यात्, पितॄणां तु त्रिभिरुच्यते॥
Verse 57
एकं पवित्रं हस्तेन पितॄनसर्वान्सकृत्सकृत् / चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वादर्शाञ्जिने हि तम्
हस्तेन एकं पवित्रं गृहीत्वा पितॄन् सर्वान् सकृत्सकृत् स्पृशेत्। चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यः दत्त्वा तं हि दर्शाञ्जिने (दर्शाञ्जलौ) स्थापयेत्॥
Verse 58
सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि / जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः
सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तान् त्रीन् पिण्डान् भुवि निर्वपेत्। जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः॥
Verse 59
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् / आहूय च पितॄन्प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः
पितॄन् पितामहांश्चैव तथा प्रपितामहान् । आहूय च पितॄन् प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः ॥
Verse 60
पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः / अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्चभक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः
पिण्डान् परिक्षिपेत् सम्यग् अपसव्यं मतन्द्रितः । अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्च भक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः ॥
Verse 61
पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः / त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण सांगुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान्
पृथङ् मातामहानां तु केचिद् इच्छन्ति मानवाः । त्रीन् पिण्डान् आनुपूर्व्येण साङ्गुष्ठान् पुष्टिवर्द्धनान् ॥
Verse 62
जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् / सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन्
जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान् दद्याद् यथाक्रमम् । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन् ॥
Verse 63
नमो वः पितरः शोषायेति सर्वमतन्द्रितः / दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्
नमो वः पितरः शोषायेति सर्वम् अतन्द्रितः । दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डम् उत्सृजेत् ॥
Verse 64
नमो वः पितरः सौम्यः पठन्नेवमतन्द्रितः / सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मेर्ऽधं समतन्द्रितः
नमो वः पितरः—हे सौम्यः, एवं पठन्नतन्द्रितः। सव्य-उत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मार्धं समतन्द्रितः।
Verse 65
उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम् / क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा
उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम्। क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा॥
Verse 66
पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् / वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्
पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत्। वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्॥
Verse 67
न प्रीणन्ति तथैतानि दातु श्चाप्यहितं भवेत् / श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च
न प्रीणन्ति तथैतानि दातुश्चाप्यहितं भवेत्। श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च॥
Verse 68
कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम् / चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्
कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम्। चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्॥
Verse 69
धूपश्च गुग्गलः श्रेष्टस्तुरुष्कः श्वेत एव च / शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च
धूपोऽपि गुग्गुलुः श्रेष्ठः, तुरुष्कः श्वेत एव च। शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठाः, तथा पद्मोत्पलानि च॥
Verse 70
गन्धरूपोपपन्नानि चारण्यानि च कृत्स्नशः / तथा हि सुमना नाडीरूपिकास्मकुरण्डिका
गन्धरूपसमायुक्तानि चारण्यानि च सर्वशः। तथा हि सुमना नाडी-रूपिका अस्मकुरण्डिका॥
Verse 71
पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः / यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च
पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः। यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च॥
Verse 72
वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्चता सदा / द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः
वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्छता सदा। द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः॥
Verse 73
पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यक्षिणामुखः / तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः
पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यकṣiणामुखः। तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः॥
Verse 74
अनेन विधिना साक्षादर्चिताः स्युः पितामहाः / हरिता वै स पिञ्जालाः पुष्टाः स्निग्धाः समाहिताः
अनेन विधिना साक्षाद् पितामहाः सम्यगर्चिताः स्युः। ते हरिताः पिञ्जलवर्णाः, पुष्टाः स्निग्धाः, समाहितचित्ताः भवन्ति॥
Verse 75
रत्निमात्राः प्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः / उपमूले तथा नीला विष्टरार्थं कुशोत्तमाः
रत्निमात्रप्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः। उपमूले तथा नीलाः, विष्टरार्थं कुशोत्तमाः॥
Verse 76
तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृता / पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः
तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृताः। पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः॥
Verse 77
तस्य बाला निपतिता भूमौ काशत्वामागताः / तस्माद्देयाः सदा काशाः श्राद्धकर्मसु पूजिताः
तस्य बालाः पतिताः भूमौ काशत्वमुपागताः। तस्मात् श्राद्धकर्मसु पूजिताः काशाः सदा देयाः॥
Verse 78
पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता / प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः
तेषु पिण्डनिर्वपणं कर्तव्यं भूतिमिच्छता। प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः॥
Verse 79
भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानो ऽघवर्जिताः / सकृदेवास्तरेद्यर्भान्पिण्डार्थे दक्षिणामुखः
भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानोऽघवर्जिताः। सकृदेवास्तरेद्यर्भान् पिण्डार्थे दक्षिणामुखः॥
Verse 80
प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधि चाप्यत्र वक्ष्यति / न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः / एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः
प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधिश्चाप्यत्र वक्ष्यति। न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः। एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः॥
Verse 81
निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धतश्च सर्वे सुरदानवा मया / रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे
निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वे सुरदानवा मया। रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे॥
Verse 82
एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः / शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः
एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः। शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः॥
Verse 83
एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्यतस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे / यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति
एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे। यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति॥
Verse 84
अन्नप्रकारानशुचीनसाधून्संवीक्षते नो स्पृशंश्वापि दद्यात् / पवित्रपाणिश्च भवेन्न वा हि यः पुमान्न कार्यस्य फलं समश्नुते
अशुचीन् असाधून् अन्नप्रकारान् न पश्येत्, न स्पृशेत्, न च श्वापि दद्यात्। पवित्रपाणिर्भवेत्; यः पुमान् न तथा, स कार्यफलम् न समश्नुते।
Verse 85
अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्धि यः सदा / मनसा काङ्क्षते यद्यत्तत्तद्यद्युः पितमहाः
अनेन विधिना यः सदा नित्यं श्राद्धं कुर्यात्, स मनसा यत् यत् काङ्क्षते तत् तत् पितामहाः दद्युः।
Verse 86
पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च / भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः
एवं प्रयत्नतः नित्यं कृते श्राद्धे पितरः हृष्टमनसो भवन्ति, रक्षांसि च विमनांसि भवन्ति।
Verse 87
शूद्राः श्राद्धेष्वविक्षीरं बल्वजा उपलास्तथा / विरणाश्चोतुवालाश्च लड्वा वर्ज्याश्च नित्यशः
शूद्राः श्राद्धेषु अविक्षीरं बल्वजाः उपलाः तथा। विरणाः चोतुवालाः च लड्वाः वर्ज्याः च नित्यशः॥
Verse 88
एवमादीन्ययज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत् / अञ्जनाभ्यजनं गन्धान्सूत्रप्रणयनं तथा
एवमादीनि अयज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत्। अञ्जनाभ्यजनं गन्धान् सूत्रप्रणयनं तथा॥
Verse 89
काशेः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलं लभेत् / काशाः पुनर्भवा ये च बर्हिणो ह्युपबर्हिणः
काशेः पुनर्भवैः कर्तव्यैः अश्वमेधस्य फलं लभ्यते। ये काशाः पुनर्भवाः, ते बर्हिणः उपबर्हिणश्च भवन्ति।
Verse 90
इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्र उदाहृतः
इत्येते पितरः देवाः, देवाश्च पितरः पुनः। पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्रः उदाहृतः।
Verse 91
आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः / अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये
दक्षिणाग्निं तु आहृत्य होमार्थं वै प्रयत्नतः। अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात् कर्मसिद्धये।
Verse 92
अन्तर्विधाय समिधस्ततो दीप्तो विधीयते / समाहितेन मनसा प्रणीयाग्निं समन्ततः
अन्तर्विधाय समिधः ततः दीप्तो विधीयते। समाहितेन मनसा प्रणीय अग्निं समन्ततः।
Verse 93
अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः / सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः
अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः। सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः।
Verse 94
यमाय वैवस्वतये स्वधानम इति ध्रुवम् / इत्येते होममन्त्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वशः
यमाय वैवस्वताय स्वधानम् इति ध्रुवम्—इत्येते होममन्त्राः त्रयाणाम् अनुक्रमेण।
Verse 95
दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा / एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते
दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा। एतयोरन्तरे नित्यं विवस्वते वै जुहुयात्॥
Verse 96
उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत् / होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः
उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत्। होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः॥
Verse 97
बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च / अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा
बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च। अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा॥
Verse 98
अश्वमेधफलं चैतत्समिद्धे यत्कृतं द्विजैः / क्रिया सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्
अश्वमेधफलं चैतत् समिद्धे यत्कृतं द्विजैः। क्रियाः सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्॥
Verse 99
बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः / विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये
बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः । विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥
Verse 100
अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने / यजमानो भवे दन्धः सो ऽमुत्रेति हि नः श्रुतम्
अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने । यजमानो भवे दन्धः सोऽमुत्रेति हि नः श्रुतम् ॥
Verse 101
अल्पेन्धनो वा रूक्षो ऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः / ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये
अल्पेन्धनो वा रूक्षोऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः । ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये ॥
Verse 102
दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः / भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत्
दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः । भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत् ॥
Verse 103
अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः / स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये
अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः । स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये ॥
Verse 104
नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् / अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरो ऽग्नयः
नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् । अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरोऽग्नयः ॥
Verse 105
बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा / श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः
बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा । श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः ॥
Verse 106
पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् / पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि
पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् । पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि ॥
Verse 107
तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् / कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम्
तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् । कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम् ॥
Verse 108
अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः / घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने
अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः । घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने ॥
Verse 109
पलाशप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः / उदुंबरस्तथाबिल्वश्चन्दनो यज्ञियाश्च ये
पलाशः प्लक्षः न्यग्रोधः प्लक्षः अश्वत्थः विकङ्कतः । उदुम्बरः तथा बिल्वः चन्दनं च यज्ञियाश्च ये ॥
Verse 110
सरलो देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा / समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः
सरलः देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा । समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः ॥
Verse 111
ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन / पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा
ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन । पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा ॥
Verse 112
समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् / फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु
समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् । फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु ॥
Verse 113
अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् / श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा
अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् । श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा ॥
Verse 114
नीपो विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः / चिरबिल्वस्तथा कोलस्तिदुकः श्राद्धकर्मणि
नीपः विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हितौ; चिरबिल्वः तथा कोलः तिदुकश्च श्राद्धकर्मणि निषिद्धाः।
Verse 115
बल्वजः कोविदारश्च वर्जनीयाः समन्ततः / शकुनानां निवासांश्च वर्जयेत महीरुहान्
बल्वजः कोविदारश्च सर्वतः वर्जनीयौ; शकुनानां निवासांश्च तथा महीरुहान् वर्जयेत्।
Verse 116
अन्यांश्चैवंविधान्सर्वान्नयज्ञीयांश्च वर्जयेत् / स्वधेति चैव मन्त्राणां पितॄणां वचनं यथा / स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम्
अन्यांश्चैवंविधान् सर्वान् अयज्ञीयांश्च वर्जयेत्; ‘स्वधा’ इति पितॄणां मन्त्रवचनं यथा, ‘स्वाहा’ इति देवानां यज्ञकर्मणि उदाहृतम्।
Frequently Asked Questions
A prescriptive Pitṛ-Śrāddha/Tarpaṇa protocol: the chapter praises rājata (silver) vessels and dāna, lists sanctifying adjuncts (tilā, kutupa, kṛṣṇājina), and gives spatial/measurement rules for vedi and three gartas, alongside purification steps.
Rājata (silver)—as vessel, sight, or gift—is explicitly described as producing anantam-akṣayam merit; the discourse also elevates kṛṣṇājina proximity/darśana/dāna and other pāvanīya items (e.g., tilā, kanaka) as highly efficacious for śrāddha.
Neither as a primary catalog: it is predominantly ritual-technical (śrāddha-vidhi). Its link to vaṃśa is functional—ancestral satisfaction is presented as enabling progeny/lineage increase and prosperity rather than listing dynasties.