Adhyaya 5
Nārada Instructs Dakṣa’s Sons; Allegory of the World; Dakṣa Curses Nārada
विसर्गे प्रजापतिवंशानुसारेण दक्षः हर्यश्वान् जनयित्वा प्रजावृद्ध्यर्थं नियुङ्क्ते। ते पश्चिमदिशि सिन्धोः समुद्रसङ्गमे नारायणसरसि तीर्थे तपःशौचाभ्यां परमहंसवृत्तौ प्रवृत्ताः। तत्र नारद आगत्य ‘एकपुरुषः’, ‘अव्यभिचारिणी स्त्री’, ‘उभयगामिनी नदी’, ‘पञ्चविंशतिगृहं’, ‘हंसः’, ‘क्षुरधारासमः कालः’ इत्याद्युपमाभिः बुद्धिं मोक्षमार्गे नियोजयति। हर्यश्वाः तानि परमार्थतत्त्वतः व्याचक्षते—परमभोक्ता, मायाबुद्धिः, प्रकृतेः चक्रं, तत्त्वसमूहः, शास्त्रविवेकः, कालश्च। गुरुत्वेन नारदं स्वीकृत्य ते ‘अनावृत्तिमार्गे’ प्रयान्ति। ततः दक्षः सवलाश्वान् जनयति; तेऽपि तस्मिन्नेव तीर्थे तपः कुर्वन्ति, नारदस्य ‘ज्येष्ठभ्रातॄन् अनुगच्छत’ इति संक्षिप्तोपदेशेन वैराग्यभक्त्योर् मार्गे प्रव्रजन्ति। अन्ते दक्षः शोकक्रोधाभ्यां नारदं अकाले वैराग्यप्रवर्तकं मन्यते, देवर्षिपितृणां त्रिणि ऋणानि स्मारयति, च नारदं अनियतवासं शशाप; क्षान्तिमान् महर्षिः तच्छापं सहर्षं स्वीकृत्य तस्थौ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—तस्यां पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहितः। विभुर्दक्षः पुत्रानजनयद् हर्यश्वसंज्ञानयुतान्॥
Verse 2
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥
अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप। पित्रा प्रोक्ताः प्रजासर्गे प्रतीचीं दिशमाययुः॥
Verse 3
तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥
तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयोः। सङ्गमो यत्र सुमहन् मुनिसिद्धनिषेवितम्॥
Verse 4
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः। धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत॥ पित्रादेशेन यन्त्रितास्तेपिरे तप एवोग्रम्। प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिर्नारदोऽददर्श ह॥
Verse 5
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥
तस्मिन् पुण्ये सरसि जलोपस्पर्शनस्नानमात्रेणैव ते हर्यश्वा विनिर्धूतमलाशया अभवन्। शनैः परमहंसधर्मे प्रोत्पन्नमतयोऽपि पित्रादेशेन प्रजाविवृद्ध्यर्थं घोरं तपः तेपिरे। तान् प्रजासर्गार्थं सुतपसः कुर्वतः कुमारान् देवर्षिर्नारदः कदाचिद्ददर्शोपससर्प च।
Verse 6
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
देवर्षिर्नारद उवाच—हे हर्यश्वाः, यूयं भुवोऽन्तं नादृष्टवन्तः; अतः बालिशाः पालकाः। एकपुरुषं राष्ट्रं विद्यते, तथा च बिलं यत्र प्रविष्टो न कश्चिन्निर्गच्छति। बहुरूपवेषधारिणी पुंश्चली स्त्री तत्र, तस्याः पतिश्चैकः पुमान्। तत्रोभयतोवाहिनी नदी, पञ्चविंशतितत्त्वमयं अद्भुतं गृहं, चित्रकथो हंसः, तथा क्षौरपव्यं वज्रतुल्यं स्वयं भ्रमि च विद्यते। एतददृष्ट्वा कथं प्रजाः स्रक्ष्यथ?
Verse 7
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
देवर्षिर्नारद उवाच—हे हर्यश्वाः, यूयं भुवोऽन्तं नादृष्टवन्तः; अतः बालिशाः पालकाः। एकपुरुषं राष्ट्रं विद्यते, तथा च बिलं यत्र प्रविष्टो न कश्चिन्निर्गच्छति। बहुरूपवेषधारिणी पुंश्चली स्त्री तत्र, तस्याः पतिश्चैकः पुमान्। तत्रोभयतोवाहिनी नदी, पञ्चविंशतितत्त्वमयं अद्भुतं गृहं, चित्रकथो हंसः, तथा क्षौरपव्यं वज्रतुल्यं स्वयं भ्रमि च विद्यते। एतददृष्ट्वा कथं प्रजाः स्रक्ष्यथ?
Verse 8
उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥
देवर्षिर्नारद उवाच—हे हर्यश्वाः, यूयं भुवोऽन्तं नादृष्टवन्तः; अतः बालिशाः पालकाः। एकपुरुषं राष्ट्रं विद्यते, तथा च बिलं यत्र प्रविष्टो न कश्चिन्निर्गच्छति। बहुरूपवेषधारिणी पुंश्चली स्त्री तत्र, तस्याः पतिश्चैकः पुमान्। तत्रोभयतोवाहिनी नदी, पञ्चविंशतितत्त्वमयं अद्भुतं गृहं, चित्रकथो हंसः, तथा क्षौरपव्यं वज्रतुल्यं स्वयं भ्रमि च विद्यते। एतददृष्ट्वा कथं प्रजाः स्रक्ष्यथ?
Verse 9
कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥
अहो! यूयं पितुरादेशस्य तात्पर्यमविज्ञाय, अविद्वांसोऽपि विपश्चितं पितरं मन्यमानाः, अनुरूपं न ज्ञात्वा सर्गं कथं करिष्यथ? पिताऽयं सर्वज्ञः; तस्याभिप्रायं विना प्रजासृष्टिः कथं सिध्येत्?
Verse 10
श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥
श्रीशुकदेव उवाच—नारददेवर्षेः कूटवचांसि श्रुत्वा हर्यश्वाः स्वाभाविकया बुद्ध्या परस्परानपेक्षाः स्वयं तानि विममृशुः।
Verse 11
भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥
‘भूः’ इति कर्मक्षेत्रं, जीवसंज्ञं देहं च सूचयति; अनादिकालात् स देहभेदैः संसारबन्धनमूलं प्राप्नोति। तस्य निर्वाणं न पश्यन् योऽसत्कर्मसु रमते, तस्य कर्मणां कः फललाभः?
Verse 12
एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमदृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥
एक एव भोक्ता ईश्वरः—भगवान् परः स्वाश्रयः सर्वदृक्; स त्रिगुणातीतस्तुर्यः। तं परमं न जानन्ति ये, तेऽहोरात्रं क्षणिकसुखार्थं व्यर्थकर्मसु श्रमन्ति; तेषां कर्मणां कः फललाभः?
Verse 13
पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥
यथा बिलस्वर्गं प्रविष्टः कश्चित् पुनर्न दृश्यते, तथा प्रत्यग्धाम वैकुण्ठं गतः पुनः संसारं न याति। तादृशं पदं न पश्यन् योऽस्मिन् क्षणिके लोके कपिवत् चपलः, तस्य किमसत्कर्मभिर्लाभः?
Verse 14
नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥
रजोगुणमिश्रा चञ्चला बुद्धिः स्वैरिणीव नानारूपा गुणान्विता; तस्यां निष्ठां न गतस्येह, असत्कर्मसु प्रवृत्तस्य, कः फललाभः?
Verse 15
तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥
तत्सङ्गेन भ्रंशितैश्वर्यः कुभार्यापतिरिव जीवः, बुद्धिदूषितः संसारे दीर्घं भ्रमति। प्रकृत्या क्लिश्यमानः बुद्धेर्गतीः सुखदुःखरूपाः अनुगच्छति; तादृशेऽवस्थायामसत्कर्मभिः किं फलम्?
Verse 16
सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥
सृष्ट्यप्ययकरी माया द्विधा प्रवहति नदीव; कूलान्ते तीव्रवेगा। तां पतितो मत्तोऽविज्ञो तरङ्गैर्निमग्नः, निर्गन्तुं न शक्नोति; तस्य तस्मिन्मायानद्यां असत्कर्मभिः किं फलम्?
Verse 17
पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥
पञ्चविंशतितत्त्वानां आश्रयो भगवान् पुरुषोऽद्भुतदर्पण इव कारणकार्यव्यवस्थापकः। तं परमं पुरुषं न विदित्वा ये क्षणिकफलार्थं कर्म कुर्वन्ति, तेषामिह किं लाभः?
Verse 18
ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥
बन्धमोक्षप्रदर्शकं शास्त्रमैश्वरं परित्यज्य, विविक्तं पदं हंसवत् न विज्ञाय; यो मूढः क्षणिककर्मसु रमत, तस्य असत्कर्मभिः किं फलम्?
Verse 19
कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥
कालचक्रं तीक्ष्णं भ्रमति, क्षुरवज्रकल्पं सर्वं जगन्निष्कर्षयत्; अविच्छिन्नं स्वतन्त्रम्। तं कालतत्त्वं न विचिन्त्य, मूढस्य क्षणिककर्मभिः किं लाभः?
Verse 20
शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥
शास्त्ररूपस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविश्रम्भ्युपक्रमेत् ॥
Verse 21
इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥
इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतसः । तं परिक्रम्य मुनिवरं प्रययुः पन्थानमनिवर्तनम् ॥
Verse 22
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥
स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनिः ॥
Verse 23
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत कः शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥
Verse 24
स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥
स भूयः पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वितः । पुत्रानजनयद्दक्षः सवलाश्वान्सहस्रिणः ॥
Verse 25
ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥
तेऽपि पित्रा प्रजासर्गे समादिष्टा धृतव्रताः। नारायणसरः प्रापुर्ज्येष्ठाः सिद्धिमवाप यत्र॥
Verse 26
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥
तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः। जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तपः॥
Verse 27
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
कतिचिन्मासानब्भक्षाः कतिचिद्वायुभोजनाः। मन्त्रमिमं जपन्तोऽर्चन् इडस्पतिं महत्तपः॥
Verse 28
अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥
ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने। विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि॥
Verse 29
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥
इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनिः। उपेत्य नारदः प्राह वाचः कूटानि पूर्ववत्॥
Verse 30
दाक्षायणा: संशृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥
हे दाक्षायणाḥ, मम गदतो निगमं सम्यक् शृणुत। यूयं हि हर्यश्वानां ज्येष्ठभ्रातॄणां भ्रातृवत्सलाḥ; तेषामनुपदवीं पन्थानं चान्विच्छत।
Verse 31
भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भि: सह मोदते ॥ ३१ ॥
यो धर्मवित् भ्राता ज्येष्ठभ्रातṝṇां प्रायणं पादचिह्नं चानुतिष्ठति, स पुण्यबन्धुः पुरुषो मरुद्भिः सह भ्रातृस्नेहयुक्तैः मोदते।
Verse 32
एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥
इत्येतावदुक्त्वा नारदोऽमोघदर्शनः यथाभिप्रेतं प्रययौ। तेऽपि, हे मारिष, भ्रातॄणामेव मार्गमन्वगमन्, प्रजासर्गं न चिकीर्षवः कृष्णचेतसि स्थिताः।
Verse 33
सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥
ते सवलाश्वाः सध्रीचीनं प्रतीचीनं च परस्यानुपथं गताः। अद्यापि ते न निवर्तन्ते, पश्चिमा यामिनीरिव।
Verse 34
एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत् ॥ ३४ ॥
एतस्मिन् काले प्रजापतिः बहून् उत्पातान् पश्यन्, पूर्ववत् नारदकृतं पुत्रनाशं सवलाश्वानां विविधेभ्यः उपाशृणोत्।
Verse 35
चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥
सवलाश्वाः अपि भगवद्भक्त्यर्थं लोकं त्यक्त्वा गताः इति श्रुत्वा दक्षो नारदाय चुक्रोध; पुत्रशोकविमूर्च्छित इवाभवत्। देवर्षिं समुपलभ्य रोषाद् विस्फुरिताधरः स उवाच।
Verse 36
श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥
श्रीदक्ष उवाच—अहो असाधो! साधूनां साधुलिङ्गेन नः त्वया; असाध्वकार्येऽर्भकाणां भिक्षोः मार्गः प्रदर्शितः।
Verse 37
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥
ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाम् अमीमांसितकर्मणाम्। विघातः श्रेयसः पाप! लोकयोरुभयोः कृतः॥
Verse 38
एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥
एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरेः। पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रपः॥
Verse 39
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥
ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा:। ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करम् अवैरिणाम्॥
Verse 40
नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥
दक्ष उवाच—हे केवलिन्! न एवं पुंसां विरागः स्यात्; त्वया मृषैवोक्तम्। यदि त्वं मन्यसे यदुपशमो ज्ञानविहीनः स्नेहपाशनिकृन्तनं भवेत्, तन्न; केवलवेषपरिवर्तनेन वैराग्यं न जायते।
Verse 41
नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥
विषयतीक्ष्णतां पुमान् नानुभूय न जानाति; तस्मात् स्वयं निर्विद्यते। परैर्भिन्नधीर्न तथा विरज्यते यथा स्वानुभवेन बुद्धिपरिवर्तितः।
Verse 42
यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥
यत् नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् दुर्मर्षं विप्रियं कृतवानसि, तव मर्षितम्। गृहस्थोऽपि वेदविधिना यज्ञादिकर्मभिः व्रतशीलोऽहं; त्वं तु निरहेतुकं मम सुतान् संन्यासपथे मोहितवान्—एतदेकवारं सह्यते।
Verse 43
तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥
हे तन्तुकृन्तन! यन्नस्त्वं पुनरप्यभद्रमचरः। तस्मात् मूढ! लोकेषु भ्रमतोऽपि ते पदं न भवेत्—इति शापयामि।
Verse 44
श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्बाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥
श्रीशुक उवाच—तद्बाढमिति नारदः साधुसम्मतः प्रतिजग्राह। एतावान् साधुवादो हि—ईश्वरः स्वयमेव तितिक्षते, प्रत्यशापं न करोति।
Frequently Asked Questions
The Haryaśvas interpret it as a complete map of saṁsāra and liberation: (1) ‘one man’ = the Supreme Enjoyer, Bhagavān, independent of guṇas; (2) ‘hole with no return’ = either descent into Pātāla (rare return) and, more importantly, entry into Vaikuṇṭha (no return to misery); (3) ‘unchaste woman’ = fickle, passion-mixed intelligence that changes ‘dress’ (identities) to attract the jīva; (4) ‘husband’ = the conditioned soul enslaved by that buddhi; (5) ‘river flowing both ways’ = prakṛti’s cycles of creation and dissolution; (6) ‘house of twenty-five’ = the tattva framework (elements) resting in the Supreme as cause and controller; (7) ‘haṁsa’ = śāstra-guided discrimination between matter and spirit; (8) ‘razors and thunderbolts’ = relentless kāla driving all change. The point is that without knowing these truths, producing progeny as an ultimate goal is spiritually misdirected.
Dakṣa argues from pravṛtti-mārga (world-maintaining duty): before adopting renunciation, one should discharge obligations to devas (through yajña), ṛṣis (through study/teaching), and pitṛs/father (through progeny and lineage rites). He sees Nārada’s instruction as inducing vairāgya without sufficient experiential maturity. The Bhāgavata, however, frames Nārada’s intervention as higher guidance: when bhakti awakens and the goal (ending bondage) is understood, the supreme duty becomes surrender to Nārāyaṇa.