Adhyaya 8

Verse 1

ऑपन-माज बछ। डे अष्टमो< ध्याय: श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी महिमा युधिछिर उवाच के पूज्या: के नमस्कार्या: कान्‌ नमस्यसि भारत । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येभ्य: स्पृहयसे नूप,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! इस जगत्‌में कौन-कौन पुरुष पूजन और नमस्कारके योग्य हैं? आप किनको प्रणाम करते हैं? तथा नरेश्वर! आप किनको चाहते हैं? यह सब मुझे बताइये

Юдхиштхира сказал: «О Бхарата, кто поистине достоин поклонения и кто заслуживает благоговейного приветствия? Кому ты сам склоняешься? Расскажи мне всё полностью, о царь, — о тех людях, к которым ты питаешь уважение и стремление воздать честь».

Verse 2

उत्तमापद्गतस्यापि यत्र ते वर्तते मन: । मनुष्यलोके सर्वस्मिन्‌ यदमुत्रेह चाप्युत,बड़ी-से-बड़ी आपत्तिमें पड़नेपर भी आपका मन किनका स्मरण किये बिना नहीं रहता? तथा इस समस्त मानवलोक और परलोकमें हितकारक क्‍या है? ये सब बातें बतानेकी कृपा करें

Юдхиштхира сказал: «Даже когда настигает величайшее бедствие, о ком твой ум не перестаёт помнить? И во всём мире людей — равно как и в мире ином — что поистине приносит благо? Прошу, поведай мне обо всём этом».

Verse 3

भीष्म उवाच स्पृहयामि द्विजातिभ्यो येषां ब्रह्म परं धनम्‌ । येषां स्वप्रत्यय: स्वर्गस्तप: स्वाध्यायसाधनम्‌,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! जिनका ब्रह्म (वेद) ही परम धन है, आत्मज्ञान ही स्वर्ग है तथा वेदोंका स्वाध्याय करना ही श्रेष्ठ तप है, उन ब्राह्मणोंको मैं चाहता हूँ

Бхишма сказал: «Юдхиштхира, я стремлюсь к тем брахманам, для которых Брахман (Веды) — высшее богатство; для которых познание Атмана — их небеса; и для которых свадхьяя — самостоятельное изучение и чтение Вед — есть наивысшая тапасья».

Verse 4

येषां बालाश्न वृद्धाश्व पितृपैतामहीं धुरम्‌ । उद्धहन्ति न सीदन्ति तेभ्यो वै स्पृहयाम्यहम्‌,जिनके कुलमें बच्चेसे लेकर बूढ़ेतक बाप-दादोंकी परम्परासे चले आनेवाले धार्मिक कार्यका भार सँभालते हैं; परंतु उसके लिये मनमें कभी खेदका अनुभव नहीं करते है; ऐसे ही लोगोंको मैं चाहता हूँ

Бхишма сказал: «Я восхищаюсь теми, в чьих родах — от юных до старцев — несут унаследованное от отцов и дедов бремя долга и всё же не падают под ним и не впадают в уныние. Именно таких стойких носителей родовой дхармы я почитаю.»

Verse 5

विद्यास्वभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम्‌ | श्रुतवृत्तोपपन्नानां सदाक्षरविदां सताम्‌,जो विनीत भावसे विद्याध्ययन करते हैं, इन्द्रियोंको संयममें रखते हैं और मीठे वचन बोलते हैं, जो शास्त्रज्ञान और सदाचार दोनोंसे सम्पन्न हैं, अविनाशी परमात्माको जाननेवाले सत्पुरुष हैं, तात युधिष्ठिर! सभाओंमें बोलते समय हंससमूहोंकी भाँति जिनके मुखसे मेघके समान गम्भीर स्वरसे मनोहर मंगलमयी एवं अच्छे ढंगसे कही गयी बातें सुनायी देती हैं, उन ब्राह्मणोंको ही मैं चाहता हूँ। यदि राजा उन महात्माओंकी बातें सुननेकी इच्छा रखे तो वे उसे इहलोक और परलोकमें भी सुख पहुँचानेवाली होती हैं

Бхишма сказал: «Я ценю тех брахманов, кого учение поистине воспитало: они дисциплинированы, владеют чувствами, мягки в речи, наделены и знанием шастр, и праведным поведением, и тверды в познании Непреходящего Высшего. О Юдхиштхира, в собраниях они говорят, словно стая лебедей: голос их глубок, как гром дождевых туч, а слова — прекрасны, благоприятны и ясно сложены. Если царь желает слушать их, их наставления приносят счастье и благо и в этом мире, и в мире ином».

Verse 6

संसत्सु वदतां तात हंसानामिव संघश: । मड्ुल्यरूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनि:स्वना:,जो विनीत भावसे विद्याध्ययन करते हैं, इन्द्रियोंको संयममें रखते हैं और मीठे वचन बोलते हैं, जो शास्त्रज्ञान और सदाचार दोनोंसे सम्पन्न हैं, अविनाशी परमात्माको जाननेवाले सत्पुरुष हैं, तात युधिष्ठिर! सभाओंमें बोलते समय हंससमूहोंकी भाँति जिनके मुखसे मेघके समान गम्भीर स्वरसे मनोहर मंगलमयी एवं अच्छे ढंगसे कही गयी बातें सुनायी देती हैं, उन ब्राह्मणोंको ही मैं चाहता हूँ। यदि राजा उन महात्माओंकी बातें सुननेकी इच्छा रखे तो वे उसे इहलोक और परलोकमें भी सुख पहुँचानेवाली होती हैं

Бхишма сказал: «Дитя моё, о Юдхиштхира, когда они говорят в собраниях, их слова звучат, как клич стаи лебедей: прекрасные, благоприятные, приятные слуху, и гулкие, как глубокий голос божественных дождевых туч. Таких брахманов — дисциплинированных в поведении, преданных учению, владеющих чувствами, сладкоречивых и наделённых и знанием шастр, и доброй практикой — я почитаю. Если царь желает слушать таких великих душ, их наставления приносят благо и счастье в этом мире и в ином».

Verse 7

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें कर्मफलका उपाख्यानविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ,सम्यगुच्चरिता वाच: श्रूयन्ते हि युधिष्ठिर । शुश्रूषमाणे नृपतौ प्रेत्य चेह सुखावहा: जो विनीत भावसे विद्याध्ययन करते हैं, इन्द्रियोंको संयममें रखते हैं और मीठे वचन बोलते हैं, जो शास्त्रज्ञान और सदाचार दोनोंसे सम्पन्न हैं, अविनाशी परमात्माको जाननेवाले सत्पुरुष हैं, तात युधिष्ठिर! सभाओंमें बोलते समय हंससमूहोंकी भाँति जिनके मुखसे मेघके समान गम्भीर स्वरसे मनोहर मंगलमयी एवं अच्छे ढंगसे कही गयी बातें सुनायी देती हैं, उन ब्राह्मणोंको ही मैं चाहता हूँ। यदि राजा उन महात्माओंकी बातें सुननेकी इच्छा रखे तो वे उसे इहलोक और परलोकमें भी सुख पहुँचानेवाली होती हैं

Бхишма сказал: «О Юдхиштхира, хорошо сказанные слова и впрямь слышат и ценят. Когда царь жаждет слушать, речь, произнесённая должным образом, становится источником счастья и здесь, и после смерти. Потому я почитаю тех брахманов, что учатся со смирением, владеют чувствами, сладки в речи и наделены и знанием шастр, и доброй нравственностью — знающих Непреходящее Высшее; их слова глубоки, как громовые тучи, благоприятны по смыслу и радуют собрание, как клич лебедей».

Verse 8

ये चापि तेषां श्रोतार: सदा सदसि सम्मता: । विज्ञानगुणसम्पन्नास्ते भ्य श्ष॒ स्पृहयाम्यहम्‌,जो प्रतिदिन उन महात्माओंकी बातें सुनते हैं, वे श्रोता विज्ञानगुणसे सम्पन्न हो सभाओंमें सम्मानित होते हैं। मैं ऐसे श्रोताओंकी भी चाह रखता हूँ इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टमो5ध्याय:

Бхишма сказал: «И слушатели тоже — те, кто день за днём внимает словам таких великих душ, — всегда почитаемы в собраниях учёных, наделены рассудительностью и благородными качествами. И к таким слушателям я также испытываю восхищение и влечение».

Verse 9

सुसंस्कृतानि प्रयता: शुचीनि गुणवन्ति च | ददत्यन्नानि तृप्त्यर्थ ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर

Бхишма сказал: «О Юдхиштхира, с тщательностью и самообладанием они подносят брахманам хорошо приготовленную, чистую и полезную пищу, желая насытить и удовлетворить их».

Verse 10

शक्यं होवाहवे योद्धं न दातुमनसूयितम्‌

Бхишма сказал: На поле битвы, быть может, можно найти воина; но невозможно даровать (или обеспечить) человека, свободного от зависти и привычки выискивать чужие недостатки. Такой склад души нельзя просто «дать» — его нужно взрастить как нравственное качество.

Verse 11

शूरा वीराश्न शतश: सन्ति लोके युधिष्छिर । येषां संख्यायमानानां दानशूरो विशिष्यते

Бхишма сказал: «О Юдхиштхира, в мире сотнями встречаются герои и доблестные мужи. Но когда их пересчитывают и сравнивают, выше всех выделяется тот, кто героичен в дарении — кто являет мужество через щедрость».

Verse 12

युधिष्ठिर! संग्राममें युद्ध करना सहज है। परंतु दोषदृष्टिसे रहित होकर दान देना सहज नहीं है। संसारमें सैकड़ों शूरवीर हैं; परंतु उनकी गणना करते समय जो उनमें दानशूर हो, वही सबसे श्रेष्ठ माना जाता है ।। धन्य: स्यां यद्य॒हं भूय: सौम्य ब्राह्मणको5पि वा | कुले जातो धर्मगतिस्तपोविद्यापरायण:,सौम्य! यदि मैं कुलीन, धर्मात्मा, तपस्वी और विद्वान्‌ अथवा कैसा भी ब्राह्मण होता तो अपनेको धन्य समझता

Бхишма сказал: «Юдхиштхира, сражаться в битве легко. Но давать милостыню с умом, свободным от придирок и презрения, нелегко. В мире сотни героев; однако, когда героев перечисляют, лучшим признают лишь того, кто героичен в дарении. Я счёл бы себя поистине благословенным, милый, если бы родился вновь хотя бы брахманом — в благородном роду, идущим путём дхармы, преданным аскезе и знанию».

Verse 13

न मे त्वत्त: प्रियतरो लोके5स्मिन्‌ पाण्डुनन्दन । त्वत्तश्षापि प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ,पाण्डुनन्दन! इस संसारमें मुझे तुमसे अधिक प्रिय कोई नहीं है; परंतु भरतश्रेष्ठ! ब्राह्मणोंको मैं तुमसे भी अधिक प्रिय मानता हूँ

Бхишма сказал: «О сын Панду, в этом мире нет для меня никого дороже тебя. И всё же, о бык среди Бхаратов, брахманы мне дороже даже тебя».

Verse 14

यथा मम प्रियतमास्त्वत्तो विप्रा: कुरूत्तम | तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्‌ यत्र स शान्तनुः,कुरुश्रेष्ठ! “ब्राह्मण मुझे तुम्हारी अपेक्षा भी बहुत अधिक प्रिय हैं--इस सत्यके प्रभावसे मैं उन्हीं पुण्यलोकोंमें जाऊँगा जहाँ मेरे पिता महाराज शान्तनु गये हैं

Бхишма сказал: «О лучший из Куру, брахманы мне дороже даже тебя. Силой этой истины, о первейший из Куру, да достигну я благих миров, куда ушёл мой отец Шантану».

Verse 15

न मे पिता प्रियतरो ब्राह्मणेभ्यस्तथाभवत्‌ । न मे पितु: पिता वापि ये चान्येडपि सुहृज्जना:,मेरे पिता भी मुझे ब्राह्मणोंकी अपेक्षा अधिक प्रिय नहीं रहे हैं। पितामह और अन्य सुहृदोंको भी मैंने कभी ब्राह्मणोंसे अधिक प्रिय नहीं समझा है

Бхишма сказал: «Для меня мой отец никогда не был дороже брахманов; так же и отец моего отца (мой дед), и никакие иные родичи, желающие мне добра, не были мною почитаемы дороже брахманов. Я всегда ставил почтение к брахманам выше личной привязанности, ибо таков путь, поддерживающий дхарму».

Verse 16

नहि मे वृजिनं किंचिद्‌ विद्यते ब्राह्मणेष्विह । अणु वा यदि वा स्थूलं विद्यते साधुकर्मसु,मेरे द्वारा ब्राह्मणोंके प्रति किन्हीं श्रेष्ठ कर्मोमें कभी छोटा-मोटा किंचिन्मात्र भी अपराध नहीं हुआ है

Бхишма сказал: «В этом мире во мне нет и следа проступка против брахманов. В делах праведного и благородного поведения нельзя найти во мне, по отношению к ним, ни малейшего изъяна — будь он ничтожен или велик».

Verse 17

कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप । यन्मे कृतं ब्राह्मुणेभ्यस्तेनाद्य न तपाम्यहम्‌,शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! मैंने मन, वाणी और कर्मसे ब्राह्मणोंका जो थोड़ा- बहुत उपकार किया है, उसीके प्रभावसे आज इस अवस्थामें पड़ जानेपर भी मुझे पीड़ा नहीं होती है

Бхишма сказал: «О сокрушитель врагов, будь то делом, мыслью или словом — какое бы служение я ни совершил для брахманов, силою той заслуги даже ныне, хотя я и пал в такое состояние, меня не жжёт мучительная скорбь».

Verse 18

ब्रह्मण्य इति मामाहुस्तया वाचास्मि तोषित: । एतदेव पवित्रेभ्य: सर्वेभ्य: परमं स्मृतम्‌,लोग मुझे ब्राह्मणभक्त कहते हैं। उनके इस कथनसे मुझे बड़ा संतोष होता है। ब्राह्मणोंकी सेवा ही सम्पूर्ण पवित्र कर्मोंसे बढ़कर परम पवित्र कार्य है

Бхишма сказал: «Люди называют меня “преданным брахманам”; эти слова наполняют меня глубоким удовлетворением. Воистину, лишь это помнится как высочайшее из всех очищающих деяний — служение брахманам».

Verse 19

पश्यामि लोकानमलान्‌ शुचीन्‌ ब्राह्मणयायिन: । तेषु मे तात गन्तव्यमह्वाय च चिराय च,तात! ब्राह्मणकी सेवामें रहनेवाले पुरुषको जिन पवित्र और निर्मल लोकोंकी प्राप्ति होती है, उन्हें मैं यहींसे देखता हूँ। अब शीघ्र मुझे चिरकालके लिये उन्हीं लोकोंमें जाना है

Бхишма сказал: «Дитя моё, отсюда я вижу безупречные, чистые миры, которых достигают те, кто живёт, преданный служению и пути брахманов. Теперь меня призовут уйти в те самые обители — скоро и надолго».

Verse 20

यथा भार्त्राश्रियो धर्म: स्त्रीणां लोके युधिष्ठिर । स देव: सा गतिर्नन्या क्षत्रियस्य तथा द्विजा:,युधिष्ठिर! जैसे स्त्रियोंके लिये पतिकी सेवा ही संसारमें सबसे बड़ा धर्म है, पति ही उनका देवता और वही उनकी परम गति है, उनके लिये दूसरी कोई गति नहीं है; उसी प्रकार क्षत्रियके लिये ब्राह्मणकी सेवा ही परम धर्म है। ब्राह्मण ही उनका देवता और परम गति है, दूसरा नहीं

Бхишма сказал: «Как, о Юдхиштхира, в этом мире считается, что дхарма женщины покоится на её муже — он один её божество и высшее прибежище, и нет у неё иного последнего удела, — так же и для кшатрия служение и почитание брахманов есть высшая дхарма. Брахманы — его божество и высшее прибежище; другого нет».

Verse 21

क्षत्रिय: शतवर्षी च दशवर्षी द्विजोत्तम: । पितापुत्रौ च विज्ञेयौ तयोरहिं ब्राह्मणो गुरु:,क्षत्रिय सौ वर्षका हो और श्रेष्ठ ब्राह्मण दस वर्षकी अवस्थाका हो तो भी उन दोनोंको परस्पर पुत्र और पिताके समान जानना चाहिये। उनमें ब्राह्मण पिता है और क्षत्रिय पुत्र

Бхишма сказал: «Даже если кшатрий прожил сто лет, а превосходный брахман — лишь десять, их следует понимать в должном отношении как сына и отца. В этой паре брахман — отец и духовная власть, а кшатрий — как сын».

Verse 22

नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम्‌ । पृथिवी ब्राह्मणालाभे क्षत्रियं कुरुते पतिम्‌,जैसे नारी पतिके अभावमें देवरको पति बनाती है, उसी प्रकार पृथ्वी ब्राह्मणके न मिलनेपर ही क्षत्रियको अपना अधिपति बनाती है

Бхишма сказал: «Когда женщина остаётся без мужа, она может принять в супруги младшего брата мужа; так же и Земля, не обретя брахмана, принимает кшатрия своим владыкой. Смысл в том, что законная власть имеет ступени: предпочтение отдаётся высшему порядку, ведущему дхарму, но при его отсутствии ради устойчивости общества принимается вторичный защитник-правитель».

Verse 23

(ब्राह्मणानुज्ञया ग्राह्मूं राज्यं च सपुरोहितै: । तद्रक्षणेन स्वर्गोडस्य तत्कोपान्नरको$क्षय: ।।) पुरोहितसहित राजाओंको ब्राह्मणकी आज्ञासे राज्य ग्रहण करना चाहिये। ब्राह्मणकी रक्षासे ही राजाको स्वर्ग मिलता है और उसको रुष्ट कर देनेसे वह अनन्तकालके लिये नरकमें गिर जाता है ।। पुत्रवच्च ततो रक्ष्या उपास्या गुरुवच्च ते । अग्निवच्चोपचर्य वै ब्राह्मणा: कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! ब्राह्मणोंकी पुत्रके समान रक्षा, गुरुकी भाँति उपासना और अग्निकी भाँति उनकी सेवा-पूजा करनी चाहिये

Бхишма сказал: «Цари вместе со своими жрецами должны принимать и удерживать власть лишь с дозволения брахманов. Охраняя брахманов, правитель достигает неба; но, навлекая их гнев, падает в ад на бесконечный срок. Потому, о лучший из Куру, брахманов следует беречь как собственных сыновей, почитать как учителей и служить им и поклоняться им, как ухаживают за священным огнём».

Verse 24

ऋजून्‌ सतः सत्यशीलान्‌ सर्वभूतहिते रतान्‌ । आशीविषानिव क्रुद्धान्‌ द्विजान्‌ परिचरेत्‌ सदा

Бхишма сказал: «Следует всегда заботливо служить и внимать дважды-рождённым, прямым и добродетельным, преданным истине и радеющим о благе всех существ, — но которые, разгневавшись, подобны ядовитым змеям».

Verse 25

(दूरतो मातृवत्‌ पूज्या विप्रदारा: सुरक्षया ।) सरल, साधु, स्वभावत:ः सत्यवादी तथा समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले ब्राह्मणोंकी सदा ही सेवा करनी चाहिये और क्रोधमें भरे हुए विषधर सर्पके समान समझकर उनसे भयभीत रहना चाहिये। ब्राह्मणोंकी जो स्त्रियाँ हों उनकी भी सुरक्षाका ध्यान रखते हुए माताके समान उनका दूरसे ही पूजन करना चाहिये ।। तेजसस्तपसश्चैव नित्यं बिभ्येद्‌ युधिष्ठिर । उभे चैते परित्याज्ये तेजश्रैव तपस्तथा,युधिष्ठिर! ब्राह्मणोंक तेज और तपसे सदा डरना चाहिये तथा उनके सामने अपने तप एवं तेजका अभिमान त्याग देना चाहिये

Бхишма сказал: «О Юдхиштхира, жён брахманов следует почитать из почтительной дали, как почитают мать, и вместе с тем заботиться об их защите. Надлежит всегда благоговейно трепетать перед духовным сиянием и силой аскезы (тапаса) брахмана; и в их присутствии нужно оставить всякую гордыню за собственный блеск или подвиг воздержания. Почтение, самообуздание и смирение перед такой священной мощью сами по себе суть дхарма.»

Verse 26

व्यवसायस्तयो: शीघ्रमुभयोरेव विद्यते । हन्युः क्रुद्धा महाराज ब्राह्मणा ये तपस्विन:,महाराज! ब्राह्मणके तप और क्षत्रियके तेजका फल शीघ्र ही प्रकट होता है तथापि जो तपस्वी ब्राह्मण हैं वे कुपित होनेपर तेजस्वी क्षत्रियको अपने तपके प्रभावसे मार सकते हैं

Бхишма сказал: «О великий царь, в обоих случаях плод усилия проявляется быстро. Но знай: когда брахманы-аскеты приходят в ярость, они силой своей аскезы (тапаса) способны поразить даже могучего кшатрия. Так и плод тапаса, и плод царской доблести скор; однако духовная мощь дисциплинированной аскезы, будучи вызвана, может одолеть воинственный блеск.»

Verse 27

भूय: स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद्‌ यदकोपनात्‌ । कुर्यादुभयत: शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्‌,क्रोधरहित--क्षमाशील ब्राह्मणको पाकर क्षत्रियकी ओरसे अधिक मात्रामें प्रयुक्त किये गये तप और तेज आगपर रूईके ढेरके समान तत्काल नष्ट हो जाते हैं। यदि दोनों ओरसे एक-दूसरेपर तेज और तपका प्रयोग हो तो उनका सर्वथा नाश नहीं होता; परंतु क्षमाशील ब्राह्मणके द्वारा खण्डित होनेसे बचा हुआ क्षत्रियका तेज किसी तेजस्वी ब्राह्मणपर प्रयुक्त हो तो वह उससे प्रतिहत होकर सर्वथा नष्ट हो जाता है, थोड़ा-सा भी शेष नहीं रह जाता

Бхишма сказал: «И ещё: то, что исходит от брахмана, свободного от гнева, становится вдвойне действенным. Когда духовная сила и пылающая энергия применяются с обеих сторон, может остаться некоторый остаток; но всякая мощь, что уцелеет после того, как её сдержит терпеливый, владеющий собой брахман,—если затем обратить её против брахмана истинного сияния,—отразится и угаснет полностью, не оставив и малейшего следа. Нравственный смысл таков: kṣānti (терпение, снисхождение) и akrodha (безгневие) в брахмане обезвреживают нападение, тогда как сила, движимая яростью, особенно направленная на подлинно лучезарного, уничтожает сама себя.»

Verse 28

दण्डपाणियर्यथा गोषु पालो नित्यं हि रक्षयेत्‌ । ब्राह्मणान्‌ ब्रह्म च तथा क्षत्रिय: परिपालयेत्‌,जैसे चरवाहा हाथमें डंडा लेकर सदा गौओंकी रखवाली करता है, उसी प्रकार क्षत्रियको उचित है कि वह ब्राह्मणों और वेदोंकी सदा रक्षा करे

Бхишма сказал: «Как пастух, с посохом в руке, непрестанно охраняет стадо, так и кшатрий по своему долгу должен постоянно защищать брахманов и Брахман — то есть священный ведийский порядок.»

Verse 29

पितेव पुत्रान्‌ रक्षेथा ब्राह्म॒णान्‌ धर्मचेतस: । गृहे चैषामवेक्षेथा: किंस्विदस्तीति जीवनम्‌,राजाको चाहिये कि वह धर्मात्मा ब्राह्मणोंकी उसी तरह रक्षा करे, जैसे पिता पुत्रोंकी करता है। वह सदा इस बातकी देख-भाल करता रहे कि उनके घरमें जीवन-निर्वाहके लिये क्या है और क्या नहीं है

Бхишма сказал: «Как отец защищает сыновей, так и царь должен защищать брахманов, чьё сознание устремлено к дхарме. И он должен присматривать за их домами, проверяя, есть ли у них средства к жизни или чего-либо недостаёт.»

Verse 936

ये चापि सतत राजंस्तेभ्यश्व स्पृहयाम्यहम्‌ । राजा युधिष्ठिर! जो पवित्र होकर ब्राह्मणोंको उनकी तृप्तिके लिये शुद्ध और अच्छे ढंगसे तैयार किये हुए पवित्र तथा गुणकारक अन्न परोसते हैं, उनको भी मैं सदा चाहता हूँ

Бхишма сказал: «О царь, и я непрестанно тоскую по таким людям. О царь Юдхиштхира, те, кто, очистив себя, угощают брахманов пищей чистой, приготовленной должным образом, освящённой и взращивающей добродетель, подаваемой ради их полного удовлетворения, — такие люди всегда мне дороги.»