
Daityamantrimaṇḍala-vimarśaḥ tathā devajayāya sainyasaṃniveśaḥ
Itihāsa-Narrative (Political Counsel, Diplomacy, and War-Mobilization)
ਵਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਰਦ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਦੈਤ ਰਾਜਾ ਮਹਿਸ਼ਾ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਕਨਿਆ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਾਅ ਲੱਭਣ ਲਈ ਉਹ ਨੀਤੀ-ਵਿਦ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਿਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਲਕਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ। ਪ੍ਰਘਸਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਨਿਆ ਸਰਵੋਤਮ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਚਿਤ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਹੜਪ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਘਸਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੀਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਮ (ਦੂਤਾਂ ਤੇ ਸਗਿਆਂ ਰਾਹੀਂ), ਫਿਰ ਦਾਨ, ਫਿਰ ਭੇਦ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ; ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਤੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ। ਮੰਤਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਦੂਤ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਿਸ਼ਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਚਤੁਰੰਗੀ ਮਹਾਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੈਤ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਸਹਾਇਕ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 1
श्रीवराह उवाच । गते तु नारदे दैत्यश्चिन्तयामास तां शुभाम् । कथितां नारदमुखाच्छ्रुत्वा विस्मितमानसः ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਦੈਤ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭਾ (ਦੇਵੀ) ਬਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 2
गुरुपत्नी राजपत्नी तथा सामन्तयोषितः । जिघृक्षन् नश्यते राजा तथागम्यागमेन च ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਦੂਜੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਮੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਅਣੁਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਮ੍ਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ—ਜਿਸ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 3
प्रघसेनैवमुक्तस्तु विघसो वाक्यमब्रवीत् । सम्यगुक्तं प्रघसेन तां देवीं प्रति पार्थिव ॥
ਜਦ ਪ੍ਰਘਸੇਨ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਦ ਵਿਘਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਉੱਚੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਘਸੇਨ, ਤੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਹੈ।”
Verse 4
यदि नाम मतैक्यं तु बुद्धिः स्मरणमागता । वरणीया कुमारी तु सर्वदा विजिगीषुभिः । न स्वतन्त्रेण कन्यायाः कार्यं क्वापि प्रकर्षणम् ॥
ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬੁੱਧੀ ਉੱਠ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ (ਸੁਝਵਾਨ) ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਉਸ ਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਵਿਆਹ-ਵਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁੜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ (ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 5
यदि वो रोचते वाक्यं मदीयं मन्त्रिसत्तमाः । तदानीं तां शुभां देवीं गत्वा याचन्तु मन्त्रिणः ॥
ਹੇ ਮੰਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੰਤ੍ਰੀ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨ।
Verse 6
यो महात्मा भवेत् तस्या बन्धुस्तं याचयामहे । साम्नैवादौ ततः पश्चात् करिष्यामः प्रदानकम् । ततो भेदं करिष्यामस्ततो दण्डं क्रमेण च ॥
ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਬੰਧੂ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਚਨਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਮ (ਸਮਝੌਤੇ) ਨਾਲ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਨ (ਉਪਹਾਰ) ਦੇਵਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਭੇਦ (ਫੁਟ ਪਾਉਣਾ) ਕਰਾਂਗੇ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੰਡ (ਬਲ-ਪ੍ਰਯੋਗ) ਵੀ ਵਰਤਾਂਗੇ।
Verse 7
अनेन क्रमयोगेन यदि सा नैव लभ्यते । ततः सन्नह्य गच्छामो बलाद् गृह्णीम तां शुभाम् ॥
ਇਸ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਯੋਗ-ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਜੇ ਉਹ ਨਾਹ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਬਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 8
विघसेनैवमुक्ते तु शेषास्तु मन्त्रिणो वचः । शुभमूचुः प्रशंसन्तः सर्वे हर्षितया गिरा ॥
ਵਿਘਸ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਭ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਵਚਨ ਕਹੇ।
Verse 9
साधूक्तं विघसेनेदं यत् तां प्रति वराननाम् । तदेव क्रियतां शीघ्रं दूतस्तत्र विसर्ज्यताम् ॥
“ਵਿਘਸ ਨੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ-ਮੁਖੀ ਨਾਰੀ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਯੋਜਨਾ ਤੁਰੰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ; ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ।”
Verse 10
यः सर्वशास्त्रनीतिज्ञः शुचिः शौर्यसमन्वितः । तस्माज् ज्ञात्वा तु तां देवीं वर्णतो रूपतो गुणैः ॥
ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਚਾਲ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਰਣ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ (ਅੱਗੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੇ)।
Verse 11
पराक्रमेण शौर्येण शौण्डीर्येण बलेन च । बन्धुवर्गेण सामग्र्य स्थानेन करणेन च । एवं ज्ञात्वा तु तां देवीं ततः कार्यं विधीयताम् ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ—ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਸ਼ੌਰਯ, ਧਿੱਠਾਈ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ; ਉਸ ਦੇ ਬੰਧੂ-ਵਰਗ, ਸਾਮਗਰੀ ਤੇ ਤਿਆਰੀ, ਪਦ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕਰਣ-ਉਪਾਏ ਨਾਲ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
Verse 12
तामेव चिन्तयन् शर्म न लेभे दैत्यसत्तमः । अलंशर्मा महामन्त्री आनिनाय महाबलः ॥
ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਰਮਾ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਮਹਾਮੰਤਰੀ ਅਲੰਸ਼ਰਮਾ ਨੇ (ਇਹ ਗੱਲ) ਅੱਗੇ ਲਿਆਈ।
Verse 13
ततः सपदि दैत्यस्य तद्वचः साधु साध्विति । प्रशशंसुर्वरारोहे विघसं मन्त्रिसत्तमम् ॥
ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ‘ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ! ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਘਸ ਦੀ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਾਰਾਹਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 14
प्रशस्य सर्वे तं दूतं संदेश्टुमुपचक्रमुः । विद्युत्प्रभं महाभागं महामायाविदं शुभम् ॥
ਉਸ ਦੂਤ ਦੀ ਸਾਰਾਹਨਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਭਾਗ, ਮਹਾਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ।
Verse 15
विसर्जयित्वा तं दूतं विघसो वाक्यमब्रवीत् । संनह्यन्तां दानवेन्द्राश्चतुरङ्गबलेन ह । क्रियतां विजयस्तावद् देवसैन्यं प्रति प्रभो ॥
ਉਸ ਦੂਤ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਵਿਘਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਚਤੁਰੰਗ ਬਲ ਨਾਲ ਸਜਧਜ ਹੋਣ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਦੇਵਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁਣੇ ਹੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਉਪਾਯ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।’
Verse 16
असुरेन्द्र सुरैर्भग्नैस्तत्पराक्रमभीषिता । सा कन्या वशतामेति त्वयि शक्रसमागते ॥
ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ! ਦੇਵਤਾ ਹਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵਾਂਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ, ਤਦ ਉਹ ਕੁਮਾਰੀ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 17
लोकपालैर्जितैः सर्वैस्तथैव मरुतां गणैः । नागैर्विद्याधरैः सिद्धैर्गन्धर्वैः सर्वतो जितैः । रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਜਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵੀ; ਨਾਗ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ; ਰੁਦ੍ਰ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵੀ ਦਬਾਏ ਗਏ—ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਇੰਦਰ ਬਣੇਂਗਾ।
Verse 18
इन्द्रस्य ते शतं कन्या देवगन्धर्वयोषितः । वशमायान्ति सा अपि स्यात् सर्वथा वशमागता ॥
ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸੌ ਕੁਆਰੀਆਂ—ਦੇਵੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ-ਯੋਸ਼ਿਤਾਂ—ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣਗੀਆਂ; ਉਹ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ਗਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 19
एवमुक्तस्तदा दैत्यः सेनापतिमुवाच ह । विरूपाक्षं महामेघवर्णं नीलाञ्जनप्रभम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਦੈਤ ਨੇ ਤਦ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹਾਂ ਮੇਘ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਨੀਲੇ ਅੰਜਨ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 20
आनीयतां द्रुतं सैन्यं हस्त्यश्वथरपत्तिनाम् । येन देवान् सगन्धर्वान् जयामि युधि दुर्ज्जयान् ॥
“ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਜੋ ਜਿੱਤਣ ਔਖੇ ਹਨ—ਹਰਾ ਸਕਾਂ।”
Verse 21
एवमुक्ते विरूपाक्षस्तदा सेनापतिर्द्रुतम् । आनिनाय महत्सैन्यमनन्तमपराजितम् ॥
ਇਹ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਲਿਆਈ—ਅਨੰਤ ਜਿਹੀ, ਅਜਿੱਤ।
Verse 22
एकैको दानवस्तत्र वज्रहस्तसमो युधि । एकैकं स्पर्धते देवं जेतुं स्वेन बलेन ह ॥
ਉੱਥੇ ਹਰ ਇਕ ਦਾਨਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰਹਸਤ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਇਕ-ਇਕ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦਾ ਸੀ।
Verse 23
तस्याष्टौ मन्त्रिणः शूरा नीतिमन्तो बहुश्रुताः । प्रघसो विघसश्चैव शङ्कुकर्णो विभावसुः । विद्युन्माली सुमाली च पर्जन्यः क्रूर एव च ॥
ਉਸ ਦੇ ਅੱਠ ਮੰਤਰੀ ਸਨ—ਵੀਰ, ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ-ਸ਼੍ਰੁਤ: ਪ੍ਰਘਸ, ਵਿਘਸ, ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ, ਵਿਭਾਵਸੁ, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ, ਸੁਮਾਲੀ, ਪਰਜਨ੍ਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਵੀ।
Verse 24
तेषां प्रधानभूतानामर्बुदं नवकोटयः । येषामेकस्यानुयाति तावद् बलमर्थोर्ज्जितम् ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅਰਬੁਦ ਅਤੇ ਨੌਂ ਕੋਟੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਬਲ—ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀ—ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 25
तेषां नैकसहस्राणि दैत्यानां तु महात्मनाम् । समितिं चक्रुरव्यग्रास्तदा दैत्याः प्रहारिणः । प्रयाणं कारयामासुर्देवसैन्यजिघांसया ॥
ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਹਜ਼ਾਰ—ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰਕ—ਇਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਵਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੂਚ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਈ।
Verse 26
विचित्रयाना विविधध्वजाग्रा विचित्रशस्त्रा विविधोग्ररूपाः । दैत्या सुराञ् जेतुमिच्छन्त उच्चैर्ननर्तुरात्तायुधभीमहस्ताः ॥
ਵਿਚਿੱਤਰ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਨਾਨਾ ਧਵਜ-ਸ਼ਿਖਰ ਧਾਰੇ, ਅਨੇਕ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ्जੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਦੈਤ੍ਯ—ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਨੱਚੇ ਤੇ ਗੱਜੇ, ਉਠੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜੇ ਭਿਆਨਕ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ।
Verse 27
एते मन्त्रिवरास्तस्य प्राधान्येन प्रकीर्तिताः । ते दानवेन्द्रमासीनमूचुः कृत्यं विधीयताम् ॥
ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਆਸਨਾਸੀਨ ਦਾਨਵ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਯੋਗ ਕਰਤਵ੍ਯ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੁਰੰਤ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।”
Verse 28
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः । उवाच कन्यालाभार्थं नारदावाप्तनिश्चयः ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਦਾਨਵੇਂਦ੍ਰ ਬੋਲਿਆ; ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਬਾਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 29
महिष उवाच । मह्यं तु कथिता बाला नारदेन महर्षिणा । सा चाजित्य सुराध्यक्षं न लभ्येत वराङ्गना ॥
ਮਹਿਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਸਧਾਰਣ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।”
Verse 30
एतदर्थं भवन्तो वै कथयन्तु विमृश्य वै । कथं सा लभ्यते बाला कथं देवाश्च निर्जिताः । भवेयुरिति तत्सर्वं कथयन्तु द्रुतं मम ॥
“ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਬਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੇਵ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਹੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਹੋ ਸਕੇ।”
Verse 31
एवमुक्तास्ततः सर्वे कथयामासुरञ्जसा । ऊचुः संमन्त्र्य ते सर्वे कथयामो वयं प्रभो ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੇ।”
Verse 32
एवमुक्तस्तथोवाच प्रघसो दानवेश्वरम् । या सा ते कथिता दैत्य नारदेन महासती । सा शक्तिः परमा देवी वैष्णवी लोकधारिणी ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਘਸ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੈਤ, ਜਿਸ ਮਹਾਸਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ—ਦੇਵੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ।”
The narrative frames political decision-making through nīti: counsel emphasizes a staged approach to goals (sāman, dāna, bheda, daṇḍa) while also warning that transgressive desire—especially toward protected women and through agamya-gamana—leads to royal ruin. The maiden is additionally characterized as a Vaiṣṇavī lokadhāriṇī, suggesting that coercion against world-sustaining power is inherently destabilizing.
No tithi, lunar month, vrata timing, or seasonal marker is specified in Adhyāya 92. The sequence is organized by narrative causality (Nārada’s departure → council → envoy → mobilization) rather than calendrical ritual scheduling.
Environmental balance is addressed indirectly through the description of the maiden as Vaiṣṇavī śakti and lokadhāriṇī (“world-sustaining”). In an ecological-ethical reading consistent with the Varāha–Pṛthivī framework, the text links social restraint and political prudence to the safeguarding of sustaining forces that uphold the world, implying that coercive disruption of such power threatens broader terrestrial stability.
The chapter references Nārada (as the informing sage) and a Daitya political structure headed by Mahiṣa with named ministers (Praghasa, Vighasa, Śaṅkukarṇa, Vibhāvasu, Vidyunmālī, Sumālī, Parjanya, Krūra) and the commander Virūpākṣa. It also lists cosmological-polity actors as opponents or benchmarks of power: Indra/Śakra, lokapālas, maruts, rudras, vasus, and ādityas.