Adhyaya 188: Section on the Origin and Procedure of Piṇḍa-Rites and Śrāddha: Rules of Mourning Impurity (Aśauca)
Piṇḍakalpa-śrāddhotpatti-prakaraṇa (Aśauca-vidhi)
Ritual-Manual (Antyeṣṭi/Preta-saṃskāra and Śrāddha)
ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪૃਥਿਵੀ ਵਰਾਹ ਤੋਂ ਅਸ਼ੌਚ (ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਉਪਰਾਂਤ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੇ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ। ਵਰਾਹ ਦਿਨ-ਦਰ-ਦਿਨ ਕਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਨਦੀ-ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਤਿਲੋਦਕ/ਜਲ-ਤਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਪਣਾ, ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਧੋਤਾਈ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਮੁੰਡਨ-ਸੰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਏਕੋਦ੍ਦਿਸ਼ਟ ਕਰਮ—ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਨਣਾ। ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰ੍ਯ ਲਈ ਯੋਗ/ਅਯੋਗ ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ: ਸਾਫ਼ ਧਰਤੀ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਉਜਾੜ/ਵਿਘਨਿਤ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਪૃਥਿਵੀ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੇ ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ। ਅਤਿਥਿ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਦਾਨ (ਛਤਰੀ, ਜੁੱਤੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅੰਨ), ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮਾਸਿਕ ਤੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਆਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਹਨ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 188
Verse 1
अथ पिण्डकल्पश्राद्धोत्पतिप्रकरणम् ॥ धरण्युवाच ॥ देवदेवोऽसि देवानां लोकनाथोऽपरिग्रहः ॥ आशौचकर्म विधिवच्छ्रोतुमिच्छामि माधव ॥
ਹੁਣ ਪਿੰਡ-ਕਲਪ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਰਣ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਥ, ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ ਹੈਂ। ਹੇ ਮਾਧਵ, ਮੈਂ ਆਸ਼ੌਚ-ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿਧੀ-ਵਤ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।’
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ आशौचं शृणु कल्याणि यथा शुध्यन्ति मानवाः ॥ गतायुषस्तृतीयेन स्नानं कुर्यान्नदीजले ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਆਸ਼ੌਚ ਬਾਰੇ ਸੁਣ—ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਯੁ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’
Verse 3
पिण्डं सञ्चूरणं दद्यात्रिंश्च दद्याज्जलाञ्जलीन् ॥ चतुर्थे पञ्चमे षष्ठे पिण्डमेकं जलाञ्जलिम् ॥
ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੰਚੂਰਣ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੰਜਲੀਆਂ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਚੌਥੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਤੇ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਲਾਂਜਲੀ ਅਰਪੇ।
Verse 4
अन्यस्थानेषु दातव्यं स्नानात्त्वहनि सप्तमे ॥ एवं प्रतिदिनं कार्यं यावच्च दशमं दिनम् ॥
ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਦਿਨ ਕਰਦੇ ਰਹੋ ਜਦ ਤੱਕ ਦਸਵਾਂ ਦਿਨ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।
Verse 5
क्षारादिना वस्त्रशौचं दिने च दशमे तथा ॥ तिलामलकस्नेहेन गोत्रजः स्नानमाचरेत् ॥
ਖਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਗੋਤ੍ਰ ਦਾ ਸਗਾ ਤਿਲ ਅਤੇ ਆਮਲਕ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।
Verse 6
पिण्डदानं विवर्त्याथ क्षौरकर्म तु कारयेत् ॥ स्नानं कृत्वा विधानॆन ज्ञातिभिः स्वगृहं व्रजेत् ॥
ਫਿਰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁੰਡਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇ।
Verse 7
एकादशे च दिवसे एकोद्दिष्टं यथाविधि ॥ स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा प्रेतं विप्रेषु योजयेत् ॥
ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਤ-ਅਰਪਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯਤ ਕਰੇ।
Verse 8
एकोद्दिष्टं मनुष्याणां चातुर्वर्ण्यस्य माधवि॥ यथैकं द्रव्यसंयुक्तं स्वं विप्रं भोजयेत् तदा
ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਕਰਮ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕੋ, ਸੁਚੱਜੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਭੇਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 9
स्नात्वा चैव शुचिर्भूत्वा प्रेतं प्रेतेषु योजयेत्॥ एकोद्दिष्टं तु द्रव्याणां चातुर्वर्ण्यस्य माधवि
ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੀ ਏਕੋੱਦਿਸ਼ਟ ਭੇਟ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verse 10
शुश्रूषया विपन्नानां शूद्राणां च वरानने॥ त्रयोदशे दिने प्राप्ते सुपक्वैर्भोजयेद्द्विजान्
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ—ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਦਿਨ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 11
मृतस्य नाम चोद्दिश्य यस्यार्थे च प्रयोजितः॥ स्वर्गतस्येति संकल्प्य कृत्वा ब्राह्मणमन्दिरम्
ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ‘ਸਵਰਗ ਗਏ ਹੋਏ ਲਈ’ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਨਿਵਾਸ/ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 12
गत्वा निमन्त्रितं विप्रं नम्रो भूत्वा समाहितः॥ मन्त्रेणानेन भो देवि मनस्येव पठन्ति तम्
ਬੁਲਾਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹ (ਵਾਕ੍ਯ) ਪਾਠ ਕਰੇ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
गतोऽसि दिव्यलोके त्वं कृतान्तविहितेन च॥ मनसा वायुभूतस्त्वं विप्रमेनं समाश्रय
ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮ੍ਰਿਤਿਉ-ਦੇਵ) ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਵਾਯੁ-ਸਮ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ।
Verse 14
पादसंवाहनं कार्यं प्रेतस्य हितकाम्यया॥ प्रेतभोगशरीरे तु ब्राह्मणस्य च सुन्दरि
ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਿਸ (ਪਾਦਸੰਵਾਹਨ) ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਭੋਗ-ਸ਼ਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यावत्तु तिष्ठते तत्र प्रेतभोगमुदीक्षते॥ तावन्न संस्पृशेद्भूमे मम गात्रं प्रतिष्ठितम्
ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਦੇ ਭੋਗ-ਗ੍ਰਹਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਥੇ ਅਡੋਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
Verse 16
प्रभातायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे॥ श्मश्रुकर्म प्रकर्तव्यं विप्रस्य तु यथाविधि
ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਗਣ ਉਪਰੰਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਮਸ਼੍ਰੁ-ਕਰਮ (ਦਾਢੀ/ਮੁੰਡਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
अस्तंगते तथादित्ये गत्वा ब्राह्मणमन्दिरम्॥ दत्त्वा तु पाद्यं विधिवन् नमस्कृत्य द्विजोत्तमम्
ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਦ੍ਯ (ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰ ਦੇਵੇ।
Verse 18
स्नापनाभ्यञ्जनं कार्यं प्रेतसन्तोषदायकम्॥ गृहीत्वा भूमिभागं च स्थण्डिलं तत्र कारयेत्॥
ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਅਭ੍ਯੰਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇਕ ਭਾਗ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਸਥੰਡਿਲ (ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਦਾ ਸਥਾਨ) ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 19
चतुःषष्ठिकृतं भागं यथावत्सुकृतं भवेत्॥ ततो दक्षिणपूर्वेषु दिग्विभागेषु सुन्दरी॥
ਚੌਂਸਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਵਤ ਵੰਡ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਧੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉਪਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰੇ।
Verse 20
छायायां कुञ्जरस्यापि नदीकूलद्रुमे तथा॥ चाण्डालादिप्रहीणे तु प्रेतकार्यं समाचरेत्॥
ਹਾਥੀ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਵੀ—ਜੇ ਥਾਂ ਚਾਂਡਾਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰ੍ਯ (ਮ੍ਰਿਤਕ ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
यं देशं च न पश्यन्ति कुक्कुटश्वानशूकराः॥ श्वा चापोहति रावेण गर्जितेन च शूकरः॥
ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੁਰਗੇ, ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਸੂਰ ਨਾ ਆਉਣ—ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਤਾ ਚੀਕ-ਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਭਜਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਸੂਰ ਗੱਜਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਉਚਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 22
कुक्कुटः पक्षवातेन चाण्डालश्च यथा धरे॥ तत्र कुर्वन्ति ये श्राद्धं पितॄणां बन्धनप्रदम्॥
ਜਿੱਥੇ ਮੁਰਗਾ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਫੜਫੜਾਹਟ ਨਾਲ ਆ ਘੁੱਸੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਂਡਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ—ਉੱਥੇ ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 23
वर्जनीया बुधैरेते प्रेतकार्येषु सुन्दरी॥ देवतासुरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ! ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ।
Verse 24
नागा भूतानि यज्ञाश्च ये च स्थावरजङ्गमाः॥ स्नानं कृत्वा यथा देवि तव पृष्ठे प्रतिष्ठिताः॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਨਾਗ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਯਜ್ಞ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਚਲ ਜਾਂ ਚਲ ਹੈ—ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ (ਅਰਥਾਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
धारयिष्यामि सुश्रोणि विष्णुमायाततं जगत्॥ चण्डालमादितः कृत्वा नराणां तु शुभाशुभम्॥
ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ! ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਾਂਗੀ; ਅਤੇ ਚੰਡਾਲ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਾਂਗੀ।
Verse 26
स्नानं कुर्वन्तु ते भूमे स्थण्डिले तदनन्तरे॥ अकृत्वा पृथिवीभागं निवापं ये तु कुर्वते॥
ਹੇ ਭੂਮੀ! ਉਹ ਸਨਾਨ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ (ਕਰਮ) ਕਰਨ। ਪਰ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਨਿਵਾਪ-ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—
Verse 27
त्वदधीनं जगद्भद्रे तवोच्छिष्टं हतं भवेत्॥ न देवाः पितरस्तस्य गृह्णन्तीह कदाचन॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਜਗਤ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਜੂਠਾ/ਬਚਤ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 28
कृत्वा तु पिण्डसङ्कल्पं नामगोत्रेण माधवि ॥ पश्चादश्नन्ति गोत्राणि कुलजाश्चैकभोजनाः ॥
ਹੇ ਮਾਧਵੀ! ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਗੋਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੋ ਭੋਜਨ-ਮੰਡਲੀ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
न दद्यादन्यगोत्रेभ्यो ये न भुञ्जन्ति तत्र वै ॥ चतुर्णामपि वर्णानां प्रेतकार्येषु सुन्दरी ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ! ਜੋ ਹੋਰ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਨਿਯਤ) ਭਾਗ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਯਮ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਹੈ।
Verse 30
एवं दत्तेन प्रीयन्ते प्रेतलोकगता नराः ॥ अदत्वा प्रेतभागं तु भुङ्क्ते यस्तत्र मानवः ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਗ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
गत्वा महानदीं सोऽपि सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ तीर्थानि मनसा गत्वा त्रिभिरभ्युक्षयेद्भुवम् ॥
ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਮਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਛਿੜਕੇ।
Verse 32
एवं शुद्धिं ततः कृत्वा ब्राह्मणान् शीघ्रमानयेत् ॥ आगतांश्च द्विजान् दृष्ट्वा कर्त्तव्या स्वागतकिया ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਵੇ। ਅਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਦਵਿਜ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਦੀਆਂ ਕਰਿਆਵਾਂ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 33
अर्घ्यं पाद्यं ततो दद्याद्धृष्टपुष्टेन माधवि ॥ आसनं चोपकल्पेत मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਸੱਜਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਤੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰੇ।
Verse 34
मन्त्रः— इदं ते आसनं दत्तं विश्रामं क्रियतां द्विज ॥ कुरुष्व मे प्रसादं च सुप्रसीद द्विजोत्तम ॥
ਮੰਤ੍ਰ: ‘ਇਹ ਆਸਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ।’
Verse 35
उपवेश्यासने विप्रं छत्रं सङ्कल्पयेत्पुनः ॥ निवारणार्थमाकाशे भूता गगनचारिणः ॥
ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਛਤ੍ਰ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੋਵੇ।
Verse 36
देवगन्धर्व यक्षाश्च सिद्धसङ्घा महासुराः ॥ धारणार्थं तथाकाशे छत्रं तेजस्विनां कृतम् ॥
ਦੇਵ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕ੍ਸ਼, ਸਿੱਧ-ਸੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਅਸੁਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਜਸਵੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਵਰਨ ਲਈ ਛਤ੍ਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 37
छत्रमावरणार्थं तु दद्याञ्चैव द्विजातये ॥ आकाशे तत्र पश्यन्ति देवाः सिद्धपुरोगमाः ॥
ਆਵਰਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਛਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 38
गन्धर्वा ह्यसुराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशिनः ॥ दृश्यामानेषु सर्वेषु प्रेतः संव्रीडितो भवेत् ॥
ਜਦੋਂ ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ, ਸਿੱਧ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰੇਤ (ਵਿਛੁੜੀ ਆਤਮਾ) ਲੱਜਾ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
व्रीडमानं ततो दृष्ट्वा हसन्त्यसुरराक्षसाः ॥ एवं निवारणं छत्रमादित्येन कृतं पुरा ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਜਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਛਤ੍ਰ’ ਰਚਿਆ ਸੀ।
Verse 40
प्रेतलोकगतानां च सर्वदेवर्षिणां पुरा ॥ अग्निवर्षं शिलावर्षं तप्तं तत्र जलोदकम् ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਤਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਤਪਤ ਸੀ।
Verse 41
भस्मवर्षं ततो घोरमहोरात्रेण माधवि ॥ पादौ च ते न दह्येतां यमस्य विषयं गते ॥ तमोऽन्धकारविषमं दुर्गमं घोरदर्शनम् ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਇਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਨਾ ਸੜਨ। ਉਹ ਲੋਕ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ, ਦੁਰਗਮ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਹੈ।
Verse 42
एकाकी दुःसहं लोके पथा येन स गच्छति ॥ कालो मृत्युश्च दूतश्च यष्टिमुद्यम्य पृष्ठतः ॥
ਇਕੱਲਾ, ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਣ ਯਾਤਨਾ ਸਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਲ, ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਦੂਤ ਲਾਠੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
Verse 43
अहोरात्रेण घोरेण प्रेतं नयति माधवि ॥ दद्यात्तदर्थं विप्राय पदत्रे च सुखावहे ॥
ਹੇ ਮਾਧਵੀ! ਭਿਆਨਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਪਾਦੁਕਾ (ਚੱਪਲਾਂ) ਦਾ ਜੋੜ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 44
पश्चाद्धूपं च दीपं च दद्याद्वै मन्त्रपूर्वकम् ॥ याति येन विजानीयात्पृथक्प्रेतेन योजयेत् ॥
ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਮਾਰਗ ਨਾਲ (ਪ੍ਰੇਤ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹਰ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਇਹ ਅਰਪਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।
Verse 45
नामगोत्रमुदाहृत्य प्रेताय तदनन्तरम् ॥ शीघ्रमावाहयेद्भूमे दर्भपात्रे च भूतले ॥
ਨਾਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਦર્ભ-ਘਾਸ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ—ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਹੀ—ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਆਵਾਹਨ ਕਰੇ।
Verse 46
मन्त्रः— इह लोकं परित्यज्य गतोऽसि परमां गतिम् ॥ गृह्ण गन्धं मुदा युक्तो भक्त्या प्रेतोपपादितम् ॥
ਮੰਤ੍ਰ: ‘ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੁਗੰਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ, ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ।’
Verse 47
गन्धमन्त्रः— सर्वगन्धं सर्वपुष्पं धूपं दीपं तथैव च ॥ प्रतिगृह्णीष्व विप्रेन्द्र प्रेतमोक्षप्रदो भव ॥
ਗੰਧ-ਮੰਤ੍ਰ: ‘ਸਾਰੀ ਸੁਗੰਧ, ਸਾਰੇ ਪੁਸ਼ਪ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਦੀਪਕ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰੇਤ-ਮੋਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ।’
Verse 48
एवं वस्त्राणि विप्राय सर्वाण्याभरणानि च ॥ पुनः पुनश्च पक्वान्नं प्रयच्छेत् तु वसुन्धरे ॥
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੱਕਾ ਅੰਨ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
एवमादीनि द्रव्याणि प्रेतभोग्यानि सर्वशः ॥ पादशौचादि त्रिः कृत्वा चातुर्वर्ण्यस्य माधवि ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ—ਜੋ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਭੋਗਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਜਾਏ ਜਾਣ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਆਦਿ ਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਲਈ ਵਿਧੀ ਹੈ।
Verse 50
एवंविधः प्रयोक्तव्यः शूद्राणां मन्त्रवर्जितम् ॥ अमन्त्रस्य च शूद्रस्य विप्रो गृह्णाति मन्त्रतः ॥
ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਸ ਦੀ ਭੇਟ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 51
एतत्सर्वं विनिर्वर्त्य पक्वान्नं भोजयेद् द्विजम् ॥ भोक्ष्यमाणेन विप्रेण ज्ञानशुद्धेन सुन्दरि ॥
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 52
प्रेताय प्रथमं दद्याद् न स्पृशेत परात्परम् ॥ सर्वं व्यञ्जनसंयुक्तं प्रेतभागं प्रकल्पयेत् ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਭੋਜਨ ਨੂੰ) ਛੂਹਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਸਭ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਭਾਗ ਵੱਖਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 53
पितृस्थाने प्रदातव्यं विधानान्मन्त्रसंयुतम् ॥ एवं प्रेतेषु विप्रेषु एव कालो न विद्यते ॥
ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਗਈ।
Verse 54
हस्तशौचं पुनः कृत्वा ह्युपस्पृश्य यथाविधि ॥ समन्त्रं प्रतिगृह्णाति पक्वान्नं भक्ष्यभोजनम् ॥
ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ-ਸਪਰਸ਼ (ਆਚਮਨ) ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੱਕਾ ਅੰਨ—ਭੋਜਨਯੋਗ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 55
भुज्यमानस्य विप्रस्य प्रेतभागं च नित्यशः ॥ ज्ञातिवर्गेषु गोत्रेषु सम्बन्धिस्वजनेषु च ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਭਾਗ ਨਿਤ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ, ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਵਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
भागस्तत्र प्रदातव्यस्तस्यार्थे यस्य विद्यते ॥ विप्राय दीयमाने तु वारणीयं न केनचित् ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਭਾਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 57
निवारयति यो दत्तं गुरुघात्याफलं लभेत् ॥ न देवा प्रतिगृह्णन्ति नाग्नयः पितरस्तथा ॥
ਜੋ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਅਗਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਹ ਹੀ ਪਿਤਰ।
Verse 58
एवं विलुप्यते धर्मः प्रेतस्तत्र न तुष्यति ॥ एवं विचिन्त्यमानस्य यथा धर्मो न लुप्यते ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਆਤਮਾ ਇਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਘਟੇ ਨਾ।
Verse 59
ज्ञातिसम्बन्धिमध्ये तु यो दद्यात्प्रेतभोजनम् ॥ हृष्टेन मनसा विप्रे प्रेतभागं विशेषतः ॥
ਪਰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਤੀ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਤ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਗ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 60
कूटवत्प्रतितिष्ठेत दृष्ट्वा तृप्तिं न गच्छति ॥ एवं तु प्रेतभावेन शीघ्रं मुञ्चति किल्बिषात् ॥
ਉਹ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ; (ਕ੍ਰਿਆ) ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
तृप्तिं ज्ञात्वा तु विप्रस्य पक्वान्नेन तु माधवि ॥ दातव्यमुदके तस्य पाणावभ्युक्षणं ततः ॥
ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ‘ਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 62
दातव्यं तत्र चोच्छिष्टं येन हेतुमगर्हितम् ॥ उपस्पृश्य विधानेंन मम तीर्थगतेन च ॥
ਉੱਥੇ ਉਚਿਛਿਸ਼ਟ (ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਗ) ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲ ਸਿਪ ਕਰਕੇ/ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੀਰਥ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ…
Verse 63
शुचिर्भूत्वा तु विधिवत्कृत्वा शान्त्युदकानि तु ॥ प्रणम्य शिरसा देवि निवापस्थानमागतः ॥ मन्त्रैः स्तुतिस्तु कर्त्तव्या तव भक्त्या । अवतिष्ठता ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤਿ-ਉਦਕ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਿਵਾਪ (ਅਰਪਣ) ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਵੇ। ਉੱਥੇ ਤੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 64
नमो नमो मेदिनी लोकमातरुर्व्यै महाशैलशिलाधरायै ॥ नमो नमो धारिणि लोकधात्रि जगत्प्रतिष्ठे वसुधे नमोऽस्तु ते ॥
ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਮੇਦਿਨੀ ਨੂੰ—ਲੋਕਮਾਤਾ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੋ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਧਾਰਣੀ ਨੂੰ, ਲੋਕਧਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ; ਹੇ ਵਸੁਧੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 65
एवं निवापदानेन तव भक्तेन सुन्दरि ॥ दद्यात्तिलोदकं तस्य नामगोत्रमुदाहरेत् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਤੇਰਾ ਭਕਤ ਨਿਵਾਪ-ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ (ਪਿਤਰ/ਮ੍ਰਿਤਕ) ਲਈ ਤਿਲ-ਉਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।
Verse 66
जानुभ्यामवनीं गत्वा नमस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ पाणिं संगृह्य हस्तेन मन्त्रेणोत्थापयेद्द्विजान् ॥
ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਦੇਵੇ।
Verse 67
दद्याच्छय्यानं देवि तथैवाञ्जनकङ्कणम् ॥ अञ्जनं कङ्कणं गृह्य शय्यामाक्रम्य स द्विजः ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਯਿਆ (ਪਲੰਗ) ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਜਨ (ਸੁਰਮਾ) ਅਤੇ ਕੰਗਣ ਵੀ ਦੇਵੇ। ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਕੰਗਣ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ…
Verse 68
मुहूर्तं तत्र विश्रम्य निवापस्थानमागतः॥ गवां लाङ्गूलमुद्धृत्य दद्याद्ब्राह्मणहस्तके
ਉੱਥੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿਵਾਪ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਗਾਂ ਦੀ ਲਾਂਗੂਲ (ਪੂੰਛ) ਉੱਠਾ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ।
Verse 69
पात्रेणोदुम्बरस्थेन कृत्वा कृष्णतिलोदकम्॥ उदाहरेत्तु मन्त्रान्वै सौरभेयान् द्विजातयः
ਉਦੁੰਬਰ-ਕਾਠ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਮਿਲਿਆ ਜਲ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਦਵਿਜ (ਦੁਇਜਾਤ) ਸੌਰਭੇਯ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 70
मन्त्रपूतं तदा तोयं सर्वपापप्रणाशनम्॥ उद्धृत्य तच्च लाङ्गूलं तोयेनाभ्युक्ष्य वै ततः
ਤਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਉਹ ਜਲ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੈ ਕੇ; ਲਾਂਗੂਲ ਉੱਠਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ।
Verse 71
गत्वा तु ब्राह्मणेभ्योऽपि स्वगृहं यत्र तिष्ठति॥ पक्वान्नं भोजयेत्सर्वं न तिष्ठेत् प्रतिवासिकम्
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ), ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਖਵਾਏ, ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਿਕ’ ਵਾਂਗ ਰੁਕਿਆ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 72
पिपीलिकादिभूतानि प्रेतभागं च सर्वशः॥ कृत्वा तु तर्पणं देवि यस्यार्थे तस्य कल्पयेत्
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪਿਪੀਲਿਕਾ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਕਰਕੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 73
भुक्तेषु तेषु सर्वेषु दीनानाथान् प्रतर्प्य च॥ प्रेतराजपुरं गत्वा प्रयच्छति स माधवि
ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ—ਹੇ ਮਾਧਵੀ—ਪ੍ਰੇਤਰਾਜ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
सर्वान्नमक्षयं तस्य दत्तं भवति सुन्दरि॥ कर्तव्य एवं संस्कारः प्रेतभावविशोधनः
ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੋ ‘ਪ੍ਰੇਤ’ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 75
नेमिपभृतिभिः शौचं चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः॥ भविष्यति न सन्देहो दृष्टपूर्वं स्वयम्भुवा
ਨੇਮੀ ਆਦਿ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
Verse 76
कृत्वा तु धर्मसंकल्पं प्रेतकार्यं विशेषतः॥ न भेतव्यं त्वया पुत्र प्रेतकार्ये कृते सति
ਧਰਮ-ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰਜ (ਮ੍ਰਿਤਕ ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰਜ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਭਯ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 77
विस्तरेण मया प्रोक्तं प्रत्यक्षं नारदस्य च॥ त्वया वत्स सुतस्यार्थे क्रतुरेकः प्रतिष्ठितः
ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਵਤਸ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਕ੍ਰਤੁ (ਯਜ੍ਞ/ਕਰਮ) ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 78
तस्मात्प्रभृति लोकेषु पितृयज्ञो भविष्यति ॥ एवं यास्यति वत्स त्वं न शोकं कर्त्तुमर्हसि ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞ (ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਰਪਣ) ਹੋਇਆ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਚਲੇਗਾ, ਹੇ ਵਤਸ; ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 79
शिवलोकं ब्रह्मलोकं विष्णुलोकं न सशंयः ॥ एवमुक्त्वा तदात्रेयः पितृकर्म यथाविधि ॥
ਉਹ ਸ਼ਿਵਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਆਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 80
प्रेतस्यावाहनं कृत्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ पक्वान्नं भोजयेत्तत्र प्रेतभागं यथाविधि ॥
ਪ੍ਰੇਤ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ—ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਕੇ।
Verse 81
मन्त्रयुक्तोपचारेण चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः ॥ वृषलानाममन्त्राणां प्रयोक्तव्यं यथाविधि ॥
ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਪਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਰਮ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਲਾਗੂ ਹੈ; ਪਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 82
प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पूर्णे संवत्सरे तथा ॥ प्रयान्ति जन्तवः केचिद्गत्वा गच्छन्ति चापरे ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਕਾਰਜ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸੰਵਤਸਰ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਜੀਵ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 83
पितामहः स्नुषा भार्या ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवाः ॥ यद्येते बहवः सन्ति स्वप्नोपममिदं जगत् ॥
ਪਿਤਾਮਹ, ਸਨੁਹ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਗਿਆਤੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਂਧਵ—ਜੇ ਇਹ ਬਹੁਤੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 84
स्वयं मुहूर्त्तं रोदित्वा ततो याति पराङ्मुखः ॥ स्नेहपाशेन बद्धो वै क्षणार्द्धान्मुच्यते ततः ॥
ਉਹ ਆਪ ਇੱਕ ਮੁਹੂਰਤ ਰੋ ਕੇ ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਨੇਹ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 85
कस्य माता पिता कस्य कस्य भार्या सुतास्तथा ॥ युगे युगे तु वर्त्तन्ते मोहपाशेन बध्यते ॥
ਕਿਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਕਿਸ ਦਾ ਪਿਤਾ? ਕਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ? ਯੁਗੋਂ ਯੁਗ ਇਹੀ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 86
स्नेहभावेन कर्त्तव्यः संस्कारो हि मृतस्य च ॥ मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥
ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਨੇਹ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 87
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ स्वयम्भुवा विधिः प्रोक्तः प्रेतसंस्कारलक्षणः ॥
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਉਹ ਕਿਸ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹੀ ਕਿਸ ਦੇ ਹਾਂ? ਸਵਯੰਭੂ (ਆਤਮਜਨਮ) ਨੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਪ੍ਰਕਟ ਕੀਤੀ।
Verse 88
प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृत्वमुपजायते ॥ मासि मासि ह्यमायां वै कर्त्तव्यं पितृतर्पणम् ॥
ਪ੍ਰੇਤ-ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਨ (ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 89
एवमुक्त्वा स आत्रेयः पितृयज्ञविनिश्चयम् ॥ मुहूर्ते ध्यानमास्थाय तत्रैवान्तरधीयत ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਧੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਧਿਆਨ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 90
नारद उवाच ॥ श्रुत्वा तु मृतसंस्कारमात्रेयोक्तं यथाविधि ॥ चातुवर्ण्यस्य सर्वस्य त्वया धर्मः प्रतिष्ठितः ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਤ੍ਰੇਯ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਸਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਾਤੁਰਵਰਣੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਲਈ ਧਰਮ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 91
पितृयज्ञमुपश्राद्धे मासि मासि दिने तथा ॥ वर्त्तयन्ति यथान्यायमृषयश्च तपोधनाः ॥
ਤਪ-ਧਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਦਿਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਨਿਆਇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 92
निर्दिष्टं ब्राह्मणानां वै शूद्राणां मन्त्रवर्जितम् ॥ नेमिना च कृतं श्राद्धं ततः प्रभृति वै द्विजाः ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਹਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੇਮੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਹੀ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਅਪਣਾਈ।
Verse 93
कुर्वन्ति सततं श्राद्धं नैमिश्राद्धं तदुच्यते ॥ स्वस्त्यस्तु ते महाभाग यास्यामि मुनिसत्तम ॥
ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨੈਮਿਸ਼-ਸ਼ਰਾਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਮੁਨਿਸੱਤਮ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 94
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजतत्तमः ॥ तेजसा द्योतयन्सर्वं गतः शक्रपुरं प्रति ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਠ ਨਾਰਦ—ਦੁਇਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ—ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਕਰਪੁਰ (ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਗਰੀ) ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 95
एवं च पिण्डसंकल्पं श्राद्धोत्पत्तिश्च माधवि ॥ आत्रेयेणैव मुनिना स्थापितं ब्राह्मणेषु च ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਪਿੰਡ-ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ—ਆਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 96
अपाकद्रव्यं संगृह्य ब्रह्मणो वचनं यथा ॥ त्रिषु वर्णेषु कर्त्तव्यं पाकभोजनमित्युत ॥
ਕੱਚਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 97
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ जुहुयाद्ब्राह्मणमुखे तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥
ਪਿਤਾ, ਪਿਤਾਮਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 98
निपातदेशं संगृह्य शुचिदेशे समाहितः॥ नदीकूले निखाते वा प्रेतभूमिं विनिर्देशेत्॥
ਅਰਪਣ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਖੋਦੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਮੀ’ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ।
Verse 99
पतन्ति नरके घोरे तेनोच्छिष्टेन सुन्दरी॥ स्थण्डिले प्रेतभागं तु दद्यात्पूर्वाह्णिकं तु तम्॥
‘ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ,’ ਉਸ ਅਸ਼ੁੱਧ ਬਚਤ ਕਾਰਨ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਗ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਵਾਹਣ ਦਾ ਕਰਮ, ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ।
Verse 100
प्रेतस्य च हितार्थाय धारयेत वसुन्धरे॥ पूर्वं संहृष्टतुष्टेन प्रेतभागं च दापयेत्॥
ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ; ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਤ-ਭਾਗ ਦਿਵਾਏ।
Verse 101
तप्तवालुमयी भूमिः कण्टकैरुपसंस्तृता॥ तेन दुर्गाणि तरति दत्तयोपानहात्र वै॥
ਧਰਤੀ ਤਪਦੀ ਰੇਤ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਦਾਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕਠਿਨ ਰਾਹ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦਿਤੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਹਾਰਾ ਬਣਨ।
Verse 102
देवत्वं ब्राह्मणत्वं च प्रेतपिण्डे प्रदीयते॥ मानुषत्वं निवापेषु ज्ञातव्यं सततं बुधैः॥
ਪ੍ਰੇਤ-ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਿਵਾਪ ਅਰਪਣਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ-ਪਦ—ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 103
दृष्ट्वा तु प्रोषितं तेन उच्छिष्टं न विसर्जयेत्॥ ब्राह्मणे नाप्यनुज्ञातः शीघ्रं संरम्भयेत् ततः॥
ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੇਖੇ ਕਿ ਉਹ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ/ਗ੍ਰਹੀਤਾ) ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਬਚਿਆ ਭੋਜਨ) ਨਾ ਸੁੱਟੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਜਲਦੀ-ਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੇ।
Verse 104
पश्चात्प्रेतं विसर्ज्यैवं दद्याद्दानं द्विजातये॥ निवापमन्नमशुचिं दद्याद्वायसतर्पणम्॥
ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਤ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਦਵਿਜਾਤੀ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਨਿਵਾਪ-ਅੰਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਸ਼ੁਚਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਂਵਾਂ ਦੀ ਤਰਪਣ ਲਈ ਦੇਵੇ।
Verse 105
दातव्यं तु तृतीये च मासे सप्तनवेषु च॥ एकादशे तथा मासे दद्यात्सांवत्सरीं क्रियाम्॥
ਇਹ ਦਾਨ ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਤੇ ਨੌਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਰਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਾਂਵਤਸਰੀ (ਵਾਰਸ਼ਿਕ) ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੇ।
Frequently Asked Questions
The text frames mortuary rites as a regulated social-ethical duty: disciplined purification (aśauca management), careful allocation of the pretabhāga (the preta’s portion), and non-obstruction of sanctioned gifts to ritual recipients. It also embeds a terrestrial ethic through Pṛthivī: rites should be performed on clean, properly prepared ground, avoiding spaces depicted as polluted or ecologically/ritually disturbed, thereby linking correct conduct with maintenance of terrestrial order.
A day-sequence is specified: third-day bathing and offerings; continued daily observances through the tenth day; tenth-day laundering/purification and subsequent shaving rite; eleventh-day ekoddiṣṭa; thirteenth-day feeding rites are mentioned. Longer-term markers include rites in the third month, at specified month-count intervals (saptanava as transmitted in the manuscript), an eleventh-month observance, and an annual (saṃvatsarī) ceremony. Ongoing monthly pitṛ-tarpaṇa is assigned to amāvāsyā (new-moon day).
Environmental/terrestrial balance is expressed through prescriptions for spatial purity: selecting a śuci-deśa, preparing a sthaṇḍila (smoothed ritual ground), and preferring riverbanks while avoiding areas associated with contamination or disruptive scavenger presence. Pṛthivī is explicitly invoked and praised as lokamātṛ and dhāriṇī, positioning the Earth as the supporting substrate whose cleanliness and proper partitioning (ritual ‘bhāga’) condition the legitimacy of offerings.
The chapter attributes the establishment and authoritative articulation of these rites to the sage Ātreya, with Nārada appearing as a later narrator/validator who reports the institutionalization of the piṇḍa-saṃkalpa and śrāddha origin. Nemi is referenced in connection with a named śrāddha tradition (naimi-śrāddha) as transmitted practice among dvijas.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.