Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
ਅਧਿਆਇ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਨਿਯਮਵਾਨ, ਅਪਰਿਗ੍ਰਹੀ, ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤ—ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਿਆਸ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪੁਰਾਣ-ਵਕਤਾ ਸੂਤ ਜੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ-ਤੀਰਥ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੋਖ਼ਸ਼, ਹਰੀ-ਹਰ ਭਕਤੀ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਰਮ ਦੀ ਫਲ-ਪ੍ਰਭਾਵਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮਸੇਤੂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਸੇਤੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਦੰਡਯੋਗ ਪਰਲੋਕੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਵ, ਅਤੇ ਯੱਗ-ਵ੍ਰਤ-ਦਾਨ-ਤਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ-ਨੀਤੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵ, ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਯੋਗ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ, ਦਾਨ-ਗ੍ਰਹਣ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸੇਤੂ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਧੋਖੇ ਦੀ ਕਠੋਰ ਨਿੰਦਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਯੱਗ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਤੂ-ਸਾਧਨਾ ਸਭ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅਕਲਿਸ਼ਟਕਰਮਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਗਹਿਰੇ ਵਰੁਣਾਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੂ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਸੇਤੂ-ਖੇਤਰ ਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਅਤੇ ਪੰਚਵਟੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਵੇਸ ਰਾਹੀਂ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾ-ਹਰਣ, ਰਾਮ ਦਾ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਅਗਨਿ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਵਾਲੀ-ਵਧ, ਸੀਤਾ-ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਲੰਕਾ-ਟਹਿਣੀ ਅਤੇ ਚੂੜਾਮਣੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਕੂਚ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਪਰਖ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨੌਕਾਵਾਂ, ਤੈਰਦੇ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਰਗੇ ਉਪਾਅ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਕੁਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ-ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁਕਾਉਣ ਨੂੰ ਉਦਯਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ-ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਵਭਾਵ-ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਲਪੀ ਨਲ ਸੁੱਟੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਤੈਰਾਕੇ ਸੇਤੂ ਬਣਾਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਨਲ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਾਨਰ ਪਹਾੜ, ਪੱਥਰ, ਰੁੱਖ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਲਿਆ ਕੇ ਸੇਤੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਪ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੇਤੂ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਾਵਨਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਤੂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੌਵੀ ਤੀਰਥ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ, ਵੇਤਾਲ-ਵਰਦ, ਸੀਤਾ-ਸਰਸ, ਮੰਗਲ-ਤੀਰਥ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਵਾਪਿਕਾ, ਬ੍ਰਹਮ-ਕੁੰਡ, ਹਨੂਮਤ-ਕੁੰਡ, ਅਗਸਤ੍ਯ-ਤੀਰਥ, ਰਾਮ-ਤੀਰਥ, ਲਕਸ਼ਮਣ-ਤੀਰਥ, ਜਟਾ-ਤੀਰਥ, ਲਕਸ਼ਮੀ-ਤੀਰਥ, ਅਗਨਿ-ਤੀਰਥ, ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ, ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ, ਯਮੁਨਾ-ਤੀਰਥ, ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ, ਗਯਾ-ਤੀਰਥ, ਕੋਟਿ-ਤੀਰਥ, ਮਾਨਸ-ਤੀਰਥ, ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਆਦਿ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਜਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਚੌਵੀ ਸੇਤੁ-ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ‘ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ’ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪਾਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਸਿਮਰਨ, ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗਰਭਵਾਸ (ਪੁਨਰਜਨਮ) ਦਾ ਡਰ ਮਿਟਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਕਤ ਗਾਲਵ ਮੁਨੀ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਧਰਮ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਚਲ ਭਕਤੀ, ਆਸ਼ਰਮ-ਵਾਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਕ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਾਹਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਬਣਨ ਦਾ ਵਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਨਾਨ-ਸਥਲੀ ‘ਧਰਮ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਗਾਲਵ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਗਾਲਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਆ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਕੋਲ ਸਦੀਵੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਾਨਿਧਤਾ ਨਾਲ ਥਾਂ ‘ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੇ ਇੱਥੇ ਸੁਖ-ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਣੁ-ਭਗਤ ਮੁਨੀ ਗਾਲਵ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ ਕੌਣ ਸੀ? ਸੂਤ ਹਾਲਾਸ੍ਯ-ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਰਿਸ਼ੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਦੁਰਦਮ ਨਾਮ ਦਾ ਗੰਧਰਵ ਬਹੁਤੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸੀ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਢੱਕਿਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦਇਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਪ ਵਾਪਸ ਮਿਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਦੁਰਦਮ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਧਰਮ-ਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਗਾਲਵ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਗਾਲਵ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ; ਤਦ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਦਮ ਮੁੜ ਗੰਧਰਵ ਰੂਪ ਪਾ ਕੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਲਵ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਕਰ-ਤੀਰਥ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ, ਭਯਹਰ (ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੇ ‘ਵੰਡੇ ਹੋਏ’ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਕੱਟੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਏ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਮੱਧ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਰ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੰਡਿਆ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
ਸੂਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਪ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅਲੰਬੁਸਾ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹਿਲਿਆ; ਵਿਧੂਮ ਵਸੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ ਕਾਮਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਲੰਬੁਸਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਵਿਧੂਮ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਾਪ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਦੱਸੀ—ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਏ, ਫਿਰ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਫੁੱਲਗ੍ਰਾਮ ਨੇੜੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ; ਤਦ ਹੀ ਸ਼ਾਪ ਮੁੱਕੇਗਾ। ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਸੋਮਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਾਨੀਕ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿਸ਼੍ਣੁਮਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਹਸ੍ਰਾਨੀਕ (ਵਿਧੂਮ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ) ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਰਾਜਸਹਚਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਲੰਬੁਸਾ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਨ ਦੀ ਧੀ ਮ੍ਰਿਗਾਵਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਡਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਮਦਗਨੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਉਦਯਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਯਨ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਹਸ੍ਰਾਨੀਕ ਮ੍ਰਿਗਾਵਤੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸਥਾ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਦੇਵੀਪੁਰ/ਦੇਵੀਪੱਤਨ ਦਾ ਠੀਕ ਸਥਾਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੀ ਹੱਦ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੇਤੂ-ਮੂਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਿੱਥੇ ਯਾਤਰੀ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਨ-ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸੇਤੁਬੰਧਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀਪੁਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਦਿਤੀ, ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਲਗਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਿਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮਹਿਸ਼-ਮੁਖ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਮਹਿਸ਼ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਅਸੁਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਤੇਜੋਮਈ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਗਣ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਕੰਬ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹਿਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਮੁੜ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ-ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਨਾਲ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫਲ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਦੇਵੀ ਦਾ ਯੁੱਧ-ਵਿਜੈ ਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਨਿਰਦੇਸ਼। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਬਿਕਾ/ਚੰਡਿਕਾ/ਦੁਰਗਾ/ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਨੇ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ (ਚੰਡਕੋਪ, ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ, ਕਰਾਲ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਛਲ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ—ਮਹਿਸ਼, ਸਿੰਘ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਭੇਸ, ਖੜਗਧਾਰੀ ਮਨੁੱਖ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਿਸ਼; ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ’ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿੰਘ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਸਰੋਵਰ ਸੁੱਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਲ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਰਛੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ-ਸਤੁਤੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ—ਦੇਵੀ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਨਗਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਵਪਾਸ਼ਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸੰਕਲਪ-ਸਹਿਤ ਸੇਤੁਬੰਧ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਨਲ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਸੇਤੁ-ਨਿਰਮਾਣ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੁੰਨ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੇਤਾਲਵਰਦਾ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਇਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਪਰ ਲੋਕਹਿਤਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗਾਲਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਕਾਂਤਿਮਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਾ-ਸੇਵਾ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਸਾਥੀ ਸੁਕਰਣ ਕਾਮਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਂਤਿਮਤੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਲਵ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਲੋਕਨਿੰਦਾ ਸਹੇਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਤਾਲ ਬਣੇਗਾ; ਸੁਕਰਣ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਬਣੇਗਾ ਪਰ ਘੱਟ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਵੇਤਾਲਤਾ ਤੋਂ ਬਚੇਗਾ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਧਿਪਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਦੋਵੇਂ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੋਵਿੰਦਸਵਾਮੀਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਅਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ (ਵਿਜਯਦੱਤ—ਅਰਥਾਤ ਸੁਦਰਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਰਾਤ ਸੁੰਨੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਠੰਢ-ਬੁਖਾਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲਿਆਉਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਕੋਲ ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲਹੂ ਤੇ ਚਰਬੀ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣਾ ਵੇਤਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਹੋਰ ਵੇਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ‘ਕਪਾਲਸਫੋਟ’ ਨਾਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਤਾਲਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮੀ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਤਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਅਧਿਆਇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਕ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੋਵਿੰਦਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਦਇਆਲੂ ਵਪਾਰੀ ਸਮੁਦ੍ਰਦੱਤ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪਮੁਕੁਟ ਦੱਖਣ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਮੱਲ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਨਾਇਕ ਦੀ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕ੍ਰਿਪਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਸੂਲ ਉੱਤੇ ਟੰਗੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ-ਵੇਤਾਲ-ਪਿਸਾਚਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਪੀੜਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੱਸ ਕੇ ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਦਾ ਮੋਢਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਉਸ ਦੀ ਘਾਤਕ ਨੀਅਤ ਸਮਝ ਕੇ ਰਤਨ-ਜੜਿਆ ਨੂਪੁਰ ਛੀਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਮਦਨਲੇਖਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉਸੇ ਵਰਗਾ ਨੂਪੁਰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ‘ਮਹਾਮਾਂਸ’ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨੂਪੁਰ, ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਵਿਦ੍ਯੁਤਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੋਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਤਾਲ-ਰਾਜ ਕਪਾਲਵਿਸ੍ਫੋਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿਚ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਨਾਇਕ ਵਿਜ੍ਞਪ੍ਤਿਕੌਤੁਕ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਦਾ ਭਰਾ ਸੁਕਰਣ ਅਨੁਚਿਤ ਸੰਪਰਕ ਕਾਰਨ ਵੇਤਾਲ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਪ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਈਆਂ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਕਰਣ ਵੇਤਾਲ-ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਸ਼ੋਕਦੱਤ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ‘ਵੇਤਾਲਵਰਦਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਅਤਿਸ਼ਯ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡਦਾਨ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੂਤ ਦੇ ਯਾਤਰਾ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਵੇਤਾਲਵਰਦਾ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਸੇਤੂ-ਰੂਪ’ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਰਗ ਵਾਂਗ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਰੋਵਰ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਜੰਗਲ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਘਣੇ ਹਨ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੰਧਮਾਦਨ ਦੀ ਹਵਾ ਵੱਡੇ ਪਾਪ-ਸੰਚੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਸੇਤੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਣੀ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਰਾਈ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿਤਨਾ ਵੀ ਪਿੰਡਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਪਾਪਵਿਨਾਸ਼ਨ’ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮਨਿਸ਼ਠ ਵੇਦਾਚਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀਖਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਲਪਤੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਚਾਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੱਸ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਮਤੀ ਵੱਖਰੀ ਕੁਟੀਆ ਬਣਾ ਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨੇਹ ਵਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ (ਹਵ੍ਯਕਵ੍ਯ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ, ਮਹਾਲਯ ਆਦਿ) ਸਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕਰਮ-ਪਤਨ, ਨਰਕ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਦੋਸ਼ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੀੜਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਰਣ ਸਮਝਾ ਕੇ ਇਕੋ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਸੇਤੂ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧਮਾਦਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਪਾਪਵਿਨਾਸ਼ਨ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਨਾਨ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਪਵਿਨਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਰਵਪਾਪਹਰ, ਸਵਰਗ-ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਮਹੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਤੀਰਥ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਨਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਮੁਨੀ ਜਿਗਿਆਸੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾਸਰਸ/ਸੀਤਾਕੁੰਡ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੀਤਾਸਰਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੀਤਾਸਰਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ (ਪੁਰੰਦਰ) ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ—ਇਹ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਪਾਲਾਭਰਣ ਅਮਰਾਵਤੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਲੰਮੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਰਾਖਸ਼ਸ-ਵਧ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਕਿਉਂ?”—ਉੱਤਰ ਇਹ ਕਿ ਕਪਾਲਾਭਰਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬੀਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ: ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਚੀ ਦਾ ਸੁਸ਼ੀਲਾ (ਰਾਖਸ਼ਸ ਤ੍ਰਿਵਕ੍ਰ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਨਾਲ ਅਪਰਾਧਜਨਿਤ ਸੰਬੰਧ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਜੰਮਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਈ। ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀਤਾਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕੁੰਡ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸ ਕੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪਰਲੋਕ-ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਵੀ ਇਹ-ਪਰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ।
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ‘ਮੰਗਲਤੀਰਥ’ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੰਗਲਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕਮਲਾ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਸਾਨਿਧ੍ਯ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਅਲਕਸ਼ਮੀ/ਦੁਰਭਾਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੋਮਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਮਨੋਜਵ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਯਜ્ઞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਿਤ੍ਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨਸ਼ੀਲ ਸੀ; ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਲੋਭ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਵਧ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਦੇਵਦ੍ਰਵ੍ਯ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵੈਰੀ ਗੋਲਭ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਪਤਨੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਸਮੇਤ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਨ, ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਰਾਧ, ਉਪਵਾਸ, ਨਾਮਕੀਰਤਨ, ਤਿਲਕ ਧਾਰਣ, ਜਪ ਅਤੇ ਲੋਕਹਿਤ ਦੇ ਕੰਮ—ਵ੍ਰਿਖ਼ ਰੋਪਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਬਣਾਉਣ—ਇਹ ਸਭ ਛੱਡਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਆ ਕੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਉੱਤੇ ਰਾਮਸੇਤੂ ਨੇੜੇ ਮੰਗਲਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ-ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਉਪਾਏ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਨੋਜਵ ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਇਕਾਖ਼ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਅਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗੋਲਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਮੰਗਲਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਧਿਆਨ ਸਹਿਤ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਵੀ ਅਨੁਗਾਮਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸੰਸਾਰਕ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਮੁਖੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲਾਖ੍ਯ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰੀ ਏਕਾਂਤਰਾਮਨਾਥ-ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਗੰਨਾਥ-ਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਸਨਿੱਧ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਵਾਪਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਪੁੰਨ-ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਦੇ ਭੈ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਪਾਪ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ’ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਕਥਾ ਹੈ—ਹਿਮਵਤ ਨੇੜੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਅਨੁਜ ਨੇ ਸੰਧਿਆ, ਜਪ, ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਾ, ਪੰਚਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮਾਂ ਸਮੇਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੇਤੁ/ਗੰਧਮਾਦਨ ਨੇੜੇ ਮੰਗਲਾਖ੍ਯ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੰਧ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗਮਾਰਗ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਰੋਵਰ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਵਾਪਿਕਾ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਸਨਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਅਮ੍ਰਿਤਤ੍ਵ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਏਕਾਂਤਰਾਮਨਾਥ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਸੇਤੁ ਨਿਰਮਾਣ ਵੇਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਰਜ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸਹਚਰਾਂ ਨਾਲ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੀ; ਉਹੀ ਏਕਾਂਤ ਮੰਤ੍ਰਣਾ-ਸਥਾਨ ਖੇਤਰ ਬਣਿਆ। ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਕਿ ਗੂੜ੍ਹ ਦਰਸ਼ਨ-ਵਿਵੇਕ ਜਾਂ ਵਿਧੀ-ਕੌਸ਼ਲ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤ ਸੇਤੂ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਗੰਧਮਾਦਨ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਤੱਕ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮਾਵਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਸਰਵ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ-ਉਤਪੰਨ ਭਸਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਇਕ ਕਣ ਮਾਤਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ-ਅਭਿਮੁਖਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਇਨਕਾਰ ਨੂੰ ਘੋਰ ਧਰਮ-ਭ੍ਰੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ‘ਤੇ ਸੂਤ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਸਵਯੰ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਝੂਠਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਨਿਯਮਾਤਮਕ ਨਿਆਂ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਦਿਕ/ਸਮਾਰਤ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਮੰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ‘ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ‘ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਕੁੰਡੀ’ ਤੋੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਭਸਮ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਯੱਗਕਰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮਵਾਨ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਹਨੂਮਤ-ਕੁੰਡ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਕਫਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਧਰਮਸਖ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਕਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਤੇ ਜਿੱਤੂ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਰਾਣੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ (ਅਸ਼ਵਮੇਧ), ਅੰਨਦਾਨ, ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੁਚੰਦਰ ਮਿਲਿਆ; ਪਰ ਬਿਛੂ ਦੇ ਡੰਕ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਨਾਜੁਕਤਾ ਦਾ ਡਰ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੋਂ ਧਰਮਸੰਗਤ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਿਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਧਮਾਦਨ/ਸੇਤੁ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਨੂਮਤ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਕੰਢੇ ‘ਪੁਤ੍ਰੀਯੇਸ਼ਟੀ’ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਜਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਾਮਗਰੀ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਗਿਆ, ਨਿਰੰਤਰ ਸਨਾਨ ਤੇ ਯਾਗ ਕੀਤਾ, ਵੱਡੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਹਰ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੰਡੇ, ਫਿਰ ਸੇਤੁ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਤ-ਕੁੰਡ ਕੋਲ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਪੁੱਤਰ ਬਿਨਾ ਵੈਰ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ-ਪਰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
ਸੂਤ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੰਭਯੋਨੀ (ਅਗਸਤ੍ਯ) ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮેરੂ–ਵਿੰਧ੍ਯ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿੰਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਵਿੰਧ੍ਯ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੰਧਮਾਦਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਤਿ-ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ—ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਬੰਧਨ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਿਕ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਉਪਯੋਗੀ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਉਪਾਖਿਆਨ: ਦੀਰਘਤਮਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ ਉਦੰਕ ਕੋਲ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਨਿਯਮ-ਬੱਧ ਵਾਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਥੀ ਵਾਹਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸ੍ਵਨਯ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਐਸੇ ਹੀ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗੀ; ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ ਦੀ ਨਿਯਮ-ਪਾਲਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮਿਕ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੂਤ ਰਾਹੀਂ ਦੀਰਘਤਮਸ ਦੀ ਔਪਚਾਰਿਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ-ਅਨੁਮਤੀ, ਵਰਤ-ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਨਿਯਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੇਤੁਖੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਯੋਗ ਉਪਾਅ ਲੱਭਦਾ ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਦੀਰਘਤਮਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ੍ਵਨਯ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਦੰਕ ਵੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮਸੇਤੁ/ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਲਈ ਆ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦਾ ਆਚਾਰਯ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਰੀਤ—ਅਭਿਵਾਦਨ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ, ਅਰਘ੍ਯ—ਯਥਾਵਿਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਤੋਂ ਵਧੂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੰਗਲ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵਰ-ਯਾਤਰਾ, ਨੀਰਾਜਨ, ਵਰਮਾਲਾ, ਅਗਨੀ-ਸਥਾਪਨਾ, ਲਾਜਾ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਅਤੇ ਉਦੰਕ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਭੋਜਨ ਕਰਵਾਕੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਸਤ੍ਰੀਧਨ ਤੇ ਭੇਟਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਦਾਰਣ੍ਯ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਥਾ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਕਲਿਆਣ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਰਣਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਕੁੰਭਸੰਭਵ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮਕੁੰਡ ਵੱਲ ਜਾਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਘੁਨਾਥ-ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਾਪਹਰਨ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਵੇਦ-ਜਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਾਨ ਵੀ ਬਹੁਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੇ ਜਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ। ਸੂਤ ਸੁਤੀਕ੍ਸ਼ਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਮਚਰਨ-ਭਗਤ ਸੁਤੀਕ੍ਸ਼ਣ ਰਾਮਚੰਦਰ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰੰਤਰ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮਾਂ, ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ-ਸਤੋਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੀ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਦ੍ਵੈਤ ਬੋਧ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਗੌਣ ਫਲ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਰਾਮ ਕੰਢੇ ਮਹਾਨ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮਪੁਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ—ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ‘ਤੇ ਸੂਤ ਦ੍ਰੋਣ-ਵਧ, ‘ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ’ ਵਾਲੇ ਯੁਕਤਿਵਚਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਏ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਵਿਆਸ ਆ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਾਮਸੇਤੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਕੈਲਾਸ-ਗਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਮਾਹਾਤਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ-ਨਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਆਯੁ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਵੀਣਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮਹਾਲਿੰਗ ‘ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ਵਰ’ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਾਂ ਜਲ-ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੋਧਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਟਸਥ ਰਹਿ ਕੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਕਈ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸੂਤ ਨੇ ਨਾ ਉੱਠ ਕੇ ਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਧ ਕਹਿ ਕੇ ਲੋਕ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਲਵਲ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੀਰਥ-ਵ੍ਰਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਕਾਲੀ ਛਾਂ ਵਰਗੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਵਾਣੀ ਹੋਈ ਕਿ ਪਾਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮਸੇਤੂ ਨੇੜੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਾਣੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਪੁਨਰਭਵ-ਲਕਸ਼ਣ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ‘ਜਟਾਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ-ਨਾਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ (ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਨਾਸਕ) ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਜਟਾਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵਣ। ਕੇਵਲ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਅਤੇ ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ ਦਾ ਜਾਲ ਜੇ ਵਿਵਾਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ‘ਲਘੂ ਉਪਾਯ’ ਵਜੋਂ ਜਟਾਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਹਕਰਣ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਗਿਆਨ-ਨਾਸ, ਗਿਆਨੋਦਯ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼—ਅਖੰਡ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ—ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਤਪੱਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਲੋਕਹਿਤ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਰਾਵਣ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜਟਾਂ ਧੋਈਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ‘ਜਟਾਤੀਰਥ’ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨਾਨ-ਚਕਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਸਨਾਨ ਵੀ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਗੁਪਤ ਉਪਾਯ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਸ ਜਟਾਤੀਰਥ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯਜ੍ਞ, ਜਪ, ਉਪਵਾਸ ਜਾਂ ਕਠਿਨ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ-ਕਸ਼ਯ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਗਤੀ/ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਟਾ-ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਯਾਤਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਗੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ (ਧਰਮਪੁੱਤਰ) ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਨ ਰਾਜ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਕਿਹੜੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਧਾਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਵੈਰੀ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਕਸ਼ਤ੍ਰ-ਬਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜਸੂਯ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਸੂਯ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਗਵਿਜਯ ਅਤੇ ਕਰ/ਭੇਟਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪਾਂਡਵ ਦਿਗਵਿਜਯ ਕਰਕੇ ਅਪਾਰ ਧਨ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਤੀਰਥ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਪਨੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਲਕਸ਼ਮੀਤੀਰਥ ਤੋਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਨੀਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਰਾਮਕਥਾ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਵਣਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਸੀਤਾ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸੇਤੂ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਕਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਰਾਮ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਗਨੀਦੇਵ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਧਰਮিণੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਾਥ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਗਨੀ ਜਲ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਉਹੀ ਸਥਾਨ ‘ਅਗਨੀਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਤੀਰਥ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਉਪਵਾਸ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ, ਵਸਤ੍ਰ-ਧਨ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਨਿਆਦਾਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਸ਼ਪਣ੍ਯਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਾਲਹਤਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਵਸਥਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਮਈ ਉਪਾਅ ਰਾਹੀਂ ਅਗਨੀਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ।
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ‘ਸਰਵ-ਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਨ’ ਕਹੇ ਗਏ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਧਰਮਸੰਮਤ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੁਰਾਤਨ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤਪੋਵਿਘਨ ਲਈ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ‘ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ’ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਦਿ ਬਾਧਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀਆਂ। ਦੂਜੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰ/ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ‘ਛਿੰਨ-ਪਾਣੀ’ (ਕੱਟੇ ਹੱਥ) ਉਪਨਾਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਵ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਤ੍ਰ, ਅਧਵਰ੍ਯੁ ਆਦਿ ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਸ਼ਿਤ੍ਰ ਭਾਗ ਵੰਡਦੇ ਸਮੇਂ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਹੱਥ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੀਰਥ (ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਨਿਤੀਰਥ, ਹੁਣ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ) ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਹੱਥ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੇਹ-ਪੂਰਨਤਾ, ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ਕਾਮੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵਤੀਰਥ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਵਗਾਹਨ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਭੈਰਵ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਲੱਗਿਆ—ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸੂਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਗਤ-ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਬਾਰੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਵਿਚਕਾਰ ਆ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਤੇ ਗੁਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸੱਤਵਗੁਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਾਲਣਾ, ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੋਹਗ੍ਰਸਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗਨਿਮਯ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕਾਲਭੈਰਵ ਉਹ ਸਿਰ ਛੇਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਕਪਾਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗ ਭਟਕਣਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਘਟਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਸਮੀਪ ਸ਼ਿਵਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾਉਣਾ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਪਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਕਪਾਲਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਪਾਠ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਮਹਾਦੋਸ਼-ਹਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
ਸੂਤ ਜੀ ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ—ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ, ਉਪਕਾਰ-ਭੰਗ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਜਤਾ—ਵਾਲਾ ਦੋਸ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਵਤਸਨਾਭ ਰਿਸ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਚਲ ਰੱਖ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਵਲਮੀਕ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦੋਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਭਿਆਨਕ ਝੱਖੜ-ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਦੇਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸ਼ (ਭੈਂਸ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਟ ਦੇ ਕੇ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਖਾ ਰੁਕਣ ਉਪਰੰਤ ਵਤਸਨਾਭ ਮਹਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ-ਸਮਾਨ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਆਤਮਨਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ। ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਵਤਸਨਾਭ ਦੀ ਮਨ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਮੋਖਸ਼-ਮੁਖੀ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੰਖਤੀਰਥ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਮੁਨਾ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਗਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜਾਨਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੇ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਰੈਕਵ (ਸਾਯੁਗਵਾਂਗ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ) ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਪਰ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਾਲਾ; ਯਾਤਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਤ੍ਰਯ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਯਮੁਨਾ, ਜਾਹਨਵੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਗਿਆ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਭਰੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਲਈ। ਉਹ ਸਥਾਨ ਯਮੁਨਾਤੀਰਥ, ਗੰਗਾਤੀਰਥ ਅਤੇ ਗਯਾਤੀਰਥ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਗਿਆਨ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਜਾਨਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੰਸ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੈਕਵ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਵਿਅਾਕੁਲ ਰਾਜਾ ਰੈਕਵ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੈਕਵ ਧਨ ਦੀ ਕੀਮਤ-ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼—ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਨਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦਾ ਧਰਮ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਮੁਨਾ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਰਵਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼੍ਰੀਦਾਇਕ, ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਰਾਵਣ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ‘ਰਾਮਨਾਥ’ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਜਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ‘ਕੋਟੀ’ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਥਾਨ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਗਹਿਰੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਿਉਂ? ਸੂਤ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਤੀਰਥਾਂ/ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਲੰਘ ਜਾਣਾ ‘ਤੀਰਥਾਤਿਕ੍ਰਮ-ਦੋਸ਼’ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਦੋਸ਼ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਲਈ, ਕੰਸ-ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮਾਜਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਥੁਰਾ ਪਰਤਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਮਹਾਤੀਰਥ ‘ਸਾਧਿਆਮ੍ਰਿਤ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਸਨਾਨ ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਹਗਤ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਕਰਮਬੰਧ ਵਾਲੇ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਫਲ ਕਥਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਪੁਰੂਰਵਾ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਨਗਨ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੇਮਣਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਗੰਧਰਵ ਛਲ ਨਾਲ ਮੇਮਣੇ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪੁਰੂਰਵਾ ਬਚਾਉਣ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਗਨ ਦਿਖ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤੁੰਬੁਰੂ ਤੁਰੰਤ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦੇਵ-ਸਿੱਧ-ਯੋਗੀ ਮੁਨੀ ਸੇਵਿਤ, ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀ ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਨਿਵਾਰਕ ਸਾਧਿਆਮ੍ਰਿਤ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰੂਰਵਾ ਉਰਵਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਪਰਤਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ—ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਤੇ ਸਵਰਗ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼; ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਵੈਕੁੰਠ-ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਯਮ-ਧਾਰੀ ਯਾਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ‘ਸਰਵਤੀਰਥ’ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਪ ਜਿਵੇਂ ਕੰਬਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ, ਮਹਾਯੱਗ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਨਾਲ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਇਕ ਡੁੱਬਕੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਤੀਰਥ’ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ। ਸੂਤ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ੀ ਤਪਸਵੀ ਸੁਚਰਿਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ—ਤ੍ਰਿਕਾਲ ਪੂਜਾ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ, ਰਿਤੂ-ਤਪ, ਭਸਮ-ਧਾਰਣ, ਰੁਦਰਾਖ਼ਸ਼-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਲੰਬਾ ਸੰਯਮ। ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸੁਚਰਿਤਾ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮੰਗਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਮ-ਸੇਤੂ ਨਾਲ ਪਾਵਨ ਇਸੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰ ਦੇਣਗੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ‘ਸਰਵਤੀਰਥ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਨਸ ਤੀਰਥ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਸੁਚਰਿਤਾ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਯੌਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸ ਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਛੱਡਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਖ਼ਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯਮ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਕਥਨ/ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਵੀ, ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਠਾਈ ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੰਡ-ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਚੋਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਹਿੰਸਾ, ਵੇਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਆਚਰਨ, ਕਾਮ-ਦੋਸ਼, ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ, ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਭੰਗ—ਇਹਨਾਂ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਤਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਅਵਗਾਹਨ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਯਜ੍ਞਾਂ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਚਤੁਰਵਿਧ ਮੁਕਤੀ-ਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਮਕਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਰਾਵਣ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਸੇਤੂ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸਥਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ‘ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਤੂ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵਪਾਪਹਰ ਅਤੇ ਭੁਕਤੀ-ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਤੀਰਥ ਕਹਿ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਵਧ (ਸੁਪਤਮਾਰਣ) ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ; ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਜਿਤਨੇ ਮਾਪ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ, ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਪ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਖੜਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੱਤੇ ਸ਼ਿਵਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤਪਸਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਉਹ ਵਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਸ ਸੁਪਤਮਾਰਣ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਨਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ—ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
ਸੂਤ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵੈਭਵ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨੰਦ ਰਾਜ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਗੁਪਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਗੁਪਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ, ਬਹੁਤ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁਵਿਵਸਥਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਸੰਧਿਆ-ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਜਪਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਇੱਕ ਰਿੱਛ (ਕਸ਼) ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਪਰਸਪਰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਰਮ-ਸੰਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿੱਛ ਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਸਿੰਘ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਰਿੱਛ ਜਾਗ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ’ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੁੱਤੇ ਰਿੱਛ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੁੰਨ-ਬਲ ਨਾਲ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਧਿਆਨਕਾਸ਼ਠ ਰਿੱਛ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੁੱਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਨਮਾਦ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵੀ ਯਕਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ—ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਸਚਿਵ ਭਦ੍ਰਨਾਮ, ਜੋ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ ਸੀ; ਧਿਆਨਕਾਸ਼ਠ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਪਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਯਕਸ਼-ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨਮੱਤ ਧਰਮਗੁਪਤ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਨੰਦ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨੰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਜੈਮਿਨੀ ਤੋਂ ਉਪਾਅ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਜੈਮਿਨੀ ਸੇਤੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਰਾਮਨਾਥ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੀਰਥ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਧੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦ ਉੱਥੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮਗੁਪਤ ਦਾ ਉਨਮਾਦ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦਾਨ-ਭੂਮਿਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨੀ ਵੀ ਪਾਵਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ” ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸੂਤ ਸੇਤੁ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੌਤਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰੈਭ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਵਾਵਸੁ ਅਤੇ ਪਰਾਵਸੁ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਹੱਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸੱਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਰਾਵਸੁ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹਿਰਨ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਹਾਪਾਤਕ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੰਡਦੇ ਹਨ—ਯਜ੍ਞਕਰਮ ਰੁਕੇ ਨਾ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪਰਾਵਸੁ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਅਰਵਾਵਸੁ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੰਮਾ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਸਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਰਵਾਵਸੁ ਨੂੰ ਬਹਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਦੇਵਦਰਸ਼ਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੇਤੁ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਏ ਹੈ—ਇਹ ਪੰਚਮਹਾਪਾਤਕ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਵਸੁ ਨਿਯਤ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਤੋਂ ਦੋਸ਼-ਨਾਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ‘ਇਤਿਹਾਸ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ-ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜਾਤਿ-ਸਮਰ ਦੋ ਜੀਵ—ਸ੍ਰਿਗਾਲ (ਗਿੱਦੜ) ਅਤੇ ਵਾਨਰ—ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਵਾਨਰ ਗਿੱਦੜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਹੀਂਣੇ ਆਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਦੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੇਦਸ਼ਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਦਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ; ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯ-ਅਪ੍ਰਦਾਨ’ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ-ਯੋਨੀ ਮਿਲੀ—ਵਚਨਭੰਗ ਦੀ ਭਾਰੀਤਾ ਇੱਥੇ ਕੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿੱਦੜ ਵਾਨਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੇਦਨਾਥ ਨਾਮ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰੋਂ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੰਥ ‘ਬ੍ਰਹਮਸ੍ਵ-ਹਰਣ’ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਰੀ) ਨੂੰ ਅਤਿ ਘੋਰ ਪਾਪ ਕਹਿ ਕੇ ਨਰਕ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਸ਼ੂ-ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਭਸਮ-ਲਿਪਤ, ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰਧਾਰੀ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼-ਧਾਰੀ ਸਿੱਧ ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ-ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ‘ਤੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਯਜ੍ਞਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਸੰਗ ਨਾਲ ਚੋਰੀ, ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਤੱਕ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਰੂਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ-ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੀਘਰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਵਚਨ-ਪਾਲਨ, ਅਚੌਰਯ, ਰਿਸ਼ੀ-ਵਚਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਉਪਦੇਸ਼ਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਤਾਤਤਵਿਕ ਸੰਵਾਦ ਬਹੁ-ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਜ੍ਞਦੇਵ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਦੁਰਵਿਨੀਤ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮੋਹ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਕੇ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ? ਦੁਰਵਾਸਾ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਾਂਡ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਕਾਲ ਕਾਰਨ ਗੋਕਰਣ ਗਿਆ, ਪਤਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲੱਗਾ; ਕੁਝ ਨੇ ਠੁਕਰਾਇਆ, ਪਰ ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਪਾਏ ਦੱਸੇ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ—ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਰਾਮਸੇਤੁ/ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਜਾਵੇ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਯਮ ਧਾਰੇ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਤਿਆਗ ਕਰੇ, ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਵਿਆਸ ਦੀ ਨੀਤੀ-ਸ਼ਿਖਿਆ—ਅਹਿੰਸਾ, ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅਤਿਥੀ-ਗੁਰੂ-ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਧਿਐਨ, ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਭਕਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ। ਅੱਗੇ ਸਿੰਧੁਦਵੀਪ ਦਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ—ਯਜ੍ਞਦੇਵ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਵੀ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ, ਮੋਖਸ਼-ਸਮਾਨ ਅਵਸਥਾ शीਘ੍ਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਦੁਰਾਚਾਰ’ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ‘ਸੰਗ-ਧਰਮ’ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਹਾਪਾਤਕੀਆਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਣਾ, ਇਕੱਠੇ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਸੌਣਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕ-ਨਾਸ਼ਿਨੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ-ਮੋਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਤਾਲ ਦੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਲੀ ਪਕੜ/ਆਵੇਸ਼ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮਹਾਲਯ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਕਾਲ-ਵਿਧਾਨ, ਤਿਥੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਅਤੇ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਯਥਾਸਮਰਥ ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਉਣ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਨ/ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
ਅਧਿਆਇ 37 ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਕਸ਼ੀਰਕੁੰਡ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤੀਰਥ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਫੁੱਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਸੇਤੂ-ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਪਰਸ਼, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ-ਪਾਠ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੁਦਗਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਕੇ ਹਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਦਗਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਕਪਟ, ਅਚਲ ਭਗਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਧਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਪਯੋ-ਹੋਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ‘ਕਸ਼ੀਰਸਰਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਦਗਲ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅੰਤ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਦ੍ਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਾਰਣ-ਕਥਾ ਅਤੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਸ਼ੀਰਕੁੰਡ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਕਦ੍ਰੂ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ੀਰ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ, ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ ਕਿਹੜੀ ਛਲਭਰੀ ਸ਼ਰਤ ਕਰਕੇ ਦਾਸੀ ਬਣੀ। ਸੂਤ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਕਦ੍ਰੂ ਅਤੇ ਵਿਨਤਾ; ਵਿਨਤਾ ਤੋਂ ਅਰੁਣ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਜਨਮੇ, ਕਦ੍ਰੂ ਤੋਂ ਵਾਸੁਕੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਨਾਗ। ਉੱਚੈਃਸ਼੍ਰਵਸ ਘੋੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪੂੰਛ ਦੇ ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਪਣ ਲੱਗੀ; ਕਦ੍ਰੂ ਨੇ ਨਾਗ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਛ ਕਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖ ਕੇ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—ਜੋ ਅੱਗੇ ਰਾਜ ਸੱਪ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਨਤਾ ਹਾਰ ਕੇ ਦਾਸੀ ਬਣੀ; ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਲੱਭਿਆ। ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮੰਗਿਆ। ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸੀ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਆਪ ਨਾ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲਈ; ਸ਼ਾਪਿਤ ਵੈਰੀ ਹਾਥੀ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਨੂੰ ਭੱਖ ਕੇ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ ਇਸ ਲਈ ਟਾਹਣੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਿਆਇਆ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਹਨ ਬਣਾਇਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਨਤਾ ਦਾਸਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈ। ਅਖੀਰ ਖ਼ੀਰ-ਕੁੰਡ ਵਰਤ (ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸਨਾਨ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਤ ਕਪਿਤੀਰਥ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਮ-ਫਲਦਾਇਕ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਬਲਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸਰਵਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਬਣਾਇਆ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਪਿਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਗੰਗਾ-ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਸੋਮਯਾਗਾਂ, ਗਾਇਤਰੀ ਸਮੇਤ ਮਹਾਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਗੋਦਾਨ ਆਦਿ ਮਹਾਦਾਨ, ਵੇਦ-ਪਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅਨੁਪਮ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਇੱਛੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਭਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਵੰਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਤਪ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ; ਯੁਕਤੀ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਸਤਖੇਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੱਗੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ਵੇਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਪੱਥਰ ਕਪਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਆ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਰੰਭਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਪਿਤੀਰਥ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਰਾਮਨਾਥ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਪਿਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ‑ਕੀਰਤਨ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਇਤ੍ਰੀ‑ਸਰਸਵਤੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਰਭਵਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ‑ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਸਨਿਧਾਨ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਸੂਤ ਜੀ ਕਾਰਣਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਕ् ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਾਕ् ਹਿਰਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਨਿਸ਼ਿਧ ਆਚਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਿਕਾਰੀ (ਵਿਆਧ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮਹਾਜ੍ਯੋਤੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਨਕਸ਼ਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਖਗੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਪਤੀ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਪਵਾਸ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ‑ਸੰਯਮ, ਸ਼ਿਵ‑ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਜਪ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਕੁੰਡ/ਤੀਰਥ ਬਣਾਕੇ ਤ੍ਰਿਸਵਨ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਿਰ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਤੁਰਮੁਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੋਹਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਨਿਤ੍ਯ ਤਾਰਕ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਨਿਤ੍ਯ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਗਾਇਤ੍ਰੀ–ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਯੁਗਲ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਪਾਵਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਟਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਧਿਆਨਮਗਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਮਰਾ ਸੱਪ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ; ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਡੰਸ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਾਜਾ ਬਚਾਅ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਮੰਤ੍ਰਿਕ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵਿਸ਼-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਕ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਬੜ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸਾੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਘਾਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਸ਼ਕ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡੰਸ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼-ਪੀੜਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਲ੍ਯ ਕਠੋਰ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਲਾਲਚ ਵਸ਼ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਹਟਣਾ ਮਹਾਪਾਪ ਸਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਦੰਡ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਉਹ ਦੱਖਣ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੇਤੁ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਘੰਡਮਾਦਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਗਾਇਤ੍ਰੀ–ਸਰਸਵਤੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੇਵੀਆਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਨਿਵਾਸਿਨੀ ਰੂਪ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਵੇਦ-ਮਾਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪਾਵਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੇਤੁ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵੈਭਵ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਣਮੋਚਨ’ ਤੀਰਥ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਿ-ਣ, ਦੇਵ-ਣ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਜ਼ੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਅਣਪਾਲਣਾ, ਯਜ੍ਞਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ/ਪਿਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਨਿਭਾਉਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਣਮੋਚਨ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਮਹਾਤੀਰਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਤਃ-ਸਾਇੰ ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਰਪਣ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਕਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੀਰਥ/ਦੇਵਕੁੰਡ ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲਦਾਇਕ, ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋ ਤੋਂ ਛੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵਤੀਰਥ—ਸਨਾਨ, ਸਿਮਰਨ, ਉਪਵਾਸ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਅਤੇ ਤਰਪਣ ਨਾਲ ਸੂਰਜਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਘੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਲਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨੀਲਤੀਰਥ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰ ਅਤੇ ਮਹਾਯਜ੍ਞ-ਸਮ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਨੀਲ ਨੂੰ ਅਗਨਿਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਥਾਪਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਭੀਸ਼ਣ-ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ, ਰੋਗ, ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਨਰਕਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਵੈਕੁੰਠ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਨਾਵ੍ਰਿੱਤੀ ਪਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੇਤੁ/ਗੰਧਮਾਦਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਪਿਤ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਨਿਤ ਨਿਵਾਸ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਕੈਵਲ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਰਾਮਨਾਥ/ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹਾਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਦਾ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਿਵ-ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਰੂਪ ਮੋਖਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੁਗ-ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਭਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ, ਸਤੁਤੀ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਉਚਾਰਨ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ, ਡਰ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕੀ ਦੰਡ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਉਪਾਅ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮਹਾਲਿੰਗ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਭਕਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ—ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਨਿੱਜੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਦੇਹ-ਸ਼੍ਰਮ, ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਭਕਤੀ-ਜਨਿਤ ਦੇਹ-ਭਾਵ, ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪਰਾਇਣ ਜੀਵਿਕਾ—ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸੁਲਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘਿਉ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ, ਰਸ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਵੇਦ-ਪਾਠ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ/ਫਲ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ—ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁ-ਭਾਗੀ ਧਰਮਤੱਤਵ-ਭਰੀ ਰਾਮਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੇਤੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਗਾਸਤਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਾਮ-ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਮਾਤਲੀ ਤੇ ਐਂਦ੍ਰ ਰਥ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰਜੀਤ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਵਿਧੀ-ਤਕਨੀਕ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਕੁਬੇਰ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਤ ਜਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਅੰਤਰਹਿਤ (ਲੁਕੇ ਹੋਏ) ਜੀਵ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੰਡਕਾਰਣਯ ਤੋਂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀ ਆ ਕੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਾਮ-ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਵਨਤਾ ਦੇ ਫਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ-ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਕੀ ਪਾਪ ਬਾਰੇ ਰਾਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਮੁਨੀ ਲੋਕਸੰਗ੍ਰਹ ਲਈ ਗੰਧਮਾਦਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਲਿੰਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ “ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ” ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਹਾਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੇਤੂ ਉੱਤੇ ਲਿੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਲਿੰਗ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਰੇਤ ਦਾ ਲਿੰਗ (ਸੈਕਤ-ਲਿੰਗ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਅਣਗੌਲ ਸਮਝ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੁੱਖ, ਆਤਮ-ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਤੱਕ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਆਤਮਾ ਕਰਮਜਨਿਤ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਦ੍ਵੈਤ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ, ਅਹਿੰਸਾ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ, ਪਰਦੋਸ਼ ਖੋਜਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਵਰਗੇ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਦੇਹ-ਸੁਖ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਅਨਿਤਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਤੋੜ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਸੀਤਾ ਦੇ ਰੇਤ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਲਿਆਏ ਕੈਲਾਸ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਵੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਦੀਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਰਾਘਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਫਲ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਈ ਲਿੰਗਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ ਦੇ “ਏਕਾਦਸ਼-ਰੂਪ” ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਨਿਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਰੇਤ-ਲਿੰਗ ਉਖਾੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਰਕਤਸ੍ਰਾਵ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਲੰਕਾ-ਦੂਤਾਈ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਾ-ਕਰਮ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣਾ, ਮੈਨਾਕ ਤੇ ਸੁਰਸਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਛਾਂ ਪਕੜਨ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਚੂੜਾਮਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦਾ ਵਿਧਵੰਸ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ, ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ। ਰਾਮ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਧਰਮ-ਘੋਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰਾਜ, ਰਿਸ਼ਤੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ; ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਰੀ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹ, ਵਰਾਹ, ਵਾਮਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਅਵਤਾਰ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸ਼੍ਰੀ/ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਮਾਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਨੂੰ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲੋਕਿਕ ਫਲ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ: ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਿੰਗ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀਤਾ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਸਕਦੇ; ਜਿੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਡਿੱਗਿਆ, ਉੱਥੇ “ਹਨੂਮਤ-ਕੁੰਡ” ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨਦੀਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਤੇ ਤਿਲੋਦਕ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੇਤੂ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ-ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਸੂਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਰਾਵਣ ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਦੋਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਿਆ? ਸੂਤ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨ੍ਯ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ। ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੁਮਾਲੀ ਦੀ ਧੀ ਕੈਕਸੀ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਾਵਣ (ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ), ਕੁੰਭਕਰਣ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਜਨਮੇ। ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਆਈ ਕੈਕਸੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਉਗ੍ਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਵਣ ਤੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਮਲਿਨਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਰਾਮ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ (ਰਾਮਨਾਥ) ਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ-ਵਿਮੋਚਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਸੋਮ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਕੁਬੇਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ, ਕੁਮਾਰ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਉਪਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਬਲ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੂੰ ਭੂਗਰਭ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰ ਨਾ ਚੜ੍ਹ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਭੈਰਵ ਨੂੰ ਰਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ, ਧਨ, ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
ਸੂਤ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਂਡਿਆ ਰਾਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਘੋਰ ਪਾਪ (ਬ੍ਰਹਮ-ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਹੱਤਿਆ) ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੰਕਟ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ, ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂਗਲ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਰਾਮਸੇਤੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਮਨਾਥ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ-ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵੇ ਵਜੋਂ ਆਤਮ-ਦਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮਨਾਥ (ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਲਿੰਗ) ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਸਚਿਤ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਪਰਿਕਰਮਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
ਸੂਤ ਇੱਕ ‘ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ’ ਸਤੋਤਰ-ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਰਾਮਨਾਥ (ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ) ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ, ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਤੋਤਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ੂਲਿਨ, ਗੰਗਾਧਰ, ਉਮਾਪਤੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਘਨ ਵਰਗੇ ਭਕਤੀਮਈ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਸਤ-ਚਿਤ-ਆਨੰਦ, ਨਿਰਲੇਪ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਰਗੇ ਤੱਤਵਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ, ਵੈਦਿਕ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ‘ਅਸਤ-ਮਾਰਗ’ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਡਰ, ਰੋਗ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ/ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਦੱਸ ਕੇ ਉਧਾਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਫਲਹੀਨ ਹਨ, ਪਰ ਇਕ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਨ/ਸਪਰਸ਼/ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਤੋਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪੂਜਾ-ਫਲ ਅਤੇ ਮਹਾਪੁਣ੍ਯ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਰਾਮਸੇਤੂ-ਵਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮਨਾਥ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ-ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਸੋਮਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਪੁਣ੍ਯਨਿਧਿ (ਗੁਣਨਿਧਿ) ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਰਾਮਸੇਤੂ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮਨਾਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ-ਕਰਮ ਤੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼-ਵਾਂਗ ਮਹਾਦਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਇਕ ਅਨਾਥ ਕੁੜੀ ਨੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਦੱਤਕ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿਂਧਿਆਵਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਖੇਡ-ਵਾਦ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਵੇਸਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜਦੋਂ ਕੁੜੀ ਦਾ ਹੱਥ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰੋ ਪਈ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰਾਮਨਾਥ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਗਣ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਖੁਲਿਆ—ਕੈਦੀ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਪਦਮ-ਮਾਲਾ ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੜੀ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ। ਸਵੇਰੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗੀ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ-ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਸਿੱਧ ਹੋਈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਅਟੱਲ ਰਾਜ, ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸੇਤੂ ਵਿੱਚ ‘ਸੇਤੁਮਾਧਵ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ, ਸੇਤੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ/ਰਾਮਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ-ਪਾਠ ਵੈਕੁੰਠ-ਗਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਸੇਤੁ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਧਰਮਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ, ਆਚਮਨ, ਨਿਤ੍ਯ-ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚਾਚਾਰ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮਨਾਥ/ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ-ਸੰਕਲਪ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਤਰੀ ਭਸਮ-ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਜਾਂ ਊਰਧ੍ਵ-ਪੁੰਡ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਧਾਰੇ; ਤਪ, ਵਾਕ-ਸੰਯਮ ਰੱਖੇ; ਅਸ਼ਟਾਕਸ਼ਰ ਅਤੇ ਪੰਚਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਯਤ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰਕ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸੇਤੁ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ, ਰਾਮਾਇਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਪਾਠ/ਸ਼੍ਰਵਣ, ਦਾਨ, ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮਾਚਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ—ਪਾਸ਼ਾਣਦਾਨ (ਇੱਕ ਜਾਂ ਸੱਤ ਪੱਥਰ ਅਰਪਣ) ਕਰਕੇ ਆਵਾਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅਰਘ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਸਨਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਣੀ; ਹਰ ਪੜਾਅ ਲਈ ਮੰਤਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੰਤਰੋਚਾਰ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਵਾਨਰ-ਸਹਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਕ੍ਰਮ—ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਸਾਦਾ ਜਾਂ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਅਤੇ ਗੋ, ਭੂਮੀ, ਤਿਲ, ਹਿਰਣ੍ਯ ਆਦਿ ਦਾਨਾਂ ਸਮੇਤ। ਅੱਗੇ ਤੀਰਥ-ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ—ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਕਪਿਤੀਰਥ, ਸੀਤਾਕੁੰਡ, ਰਿਣਮੋਚਨ, ਲਕਸ਼ਮਣਤੀਰਥ, ਰਾਮਤੀਰਥ, ਹਨੁਮਤਕੁੰਡ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ, ਨਾਗਕੁੰਡ, ਅਗਸਤ੍ਯਕੁੰਡ, ਅਗਨਿਤੀਰਥ—ਕਰਕੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸੇਤੁਮਾਧਵ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਮੂਹ ਭੋਜਨ/ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਤੁ-ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੇਤੁ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ/ਪਾਠ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਜੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ (ਰਾਮਸੇਤੂ) ਦਾ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁੰਨ-ਖੇਤਰ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜਪ, ਹੋਮ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਨਿਵਾਸ ਜਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਇੱਥੇ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਨਾਨ, ਸੂਰਜ/ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਅਰਧੋਦਯ–ਮਹੋਦਯ ਵਰਗੇ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ-ਦਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਾਪਨਾਸ਼, ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ/ਸ਼ੈਵ ਗਤੀਆਂ—ਸਾਲੋਕ੍ਯ, ਸਾਮੀਪ੍ਯ, ਸਾਰੂਪ੍ਯ, ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਨਿਯਮ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਸਤਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਆਤਮਿਕ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ–ਦਿਲੀਪ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਸਤਪਾਤ੍ਰ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਵੇਦਾਚਾਰ, ਨਿਤ੍ਯਕਰਮ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ, ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ੀਲ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੇ ਯੋਗ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੇਤੂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਸੇਤੁਮਾਧਵ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਮਠ/ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸੇਤੂ-ਸਮਰਨ, ਪਾਠ ਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.