Adhyaya 32

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भूयोऽपिसंप्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । युष्माकमादरेणाहं नैमिषारण्यवा सिनः

ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਨਿਵਾਸਿਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

नंदोनाम महाराजः सोमवंशसमुद्भवः । धर्मेण पालयामास सागरांतां धरामिमाम्

ਸੋਮਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨੰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 3

तस्य पुत्रः समभवद्धर्मगुप्त इति श्रुतः । राज्य रक्षाधुरं नंदो निजपुत्रे निधाय सः

ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਗੁਪਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਨੰਦ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 4

जितेंद्रियो जिताहारः प्रविवेश तपोवनम् । ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਜਦ ਪਿਤਾ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਧਰਮਗੁਪਤ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜ-ਕਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ।

Verse 5

मेदिनीं पालया मास धर्मज्ञो नीतितत्परः । ईजे बहुविधैर्यज्ञैर्देवानिंद्रपुरोगमान्

ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 6

ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं क्षेत्राणि च बहूनि सः । सर्वे स्वधर्मनिरतास्तस्मिन्राजनि शासति

ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ।

Verse 7

बभूवुर्नाभवन्पीडास्तस्मिंश्चोरादिसंभवाः । कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारूढस्तुरगोत्तमम्

ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੀੜਾ ਨਾ ਸੀ; ਚੋਰਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਇਹ ਧਰਮਗੁਪਤ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ।

Verse 8

वनं विवेश विप्रेंद्रा मृगयारसकौ तुकी । तमालतालहिंतालकुरवाकुलदिङ्मुखे

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਕਿਨਾਰੇ ਤਮਾਲ, ਤਾਲ, ਹਿੰਤਾਲ ਅਤੇ ਕੁਰਵ ਦੇ ਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਨ।

Verse 9

विचचार वने तस्मिन्सिंहव्याघ्रभयानके । मत्तालिकुलसंनादसंमूर्छितदिगंतरे

ਉਹ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਸਿੰਹਾਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਕਰਕੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮੱਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 10

पद्म कल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुलैः । तटाकैरपि संपूर्णे तपस्विजनमंडिते

ਉਹ ਤਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਦਮ, ਕਲ੍ਹਾਰ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਨੀਲੋਤਪਲ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 11

तस्मिन्वने संचरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः । अभूद्विभावरी विप्रास्त मसावृतदिङ्मुखा

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਗੁਪਤ ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਤਦ ਰਾਤ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ।

Verse 12

राजापि पश्चिमां संध्यामुपास्य नियमान्वितः । जजाप तत्र च वने गायत्रीं वेदमातरम्

ਰਾਜਾ ਵੀ, ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੇਦਮਾਤਾ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕੀਤਾ।

Verse 13

सिंहव्याघ्रादिभीत्या स्मिन्वृक्षमेकं समास्थिते । राजपुत्रे तदाभ्यागादृक्षः सिंहभयार्दितः

ਸਿੰਘ, ਬਾਘ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ, ਤਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੱਕ ਰਿੱਛ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 14

अन्वधावतं तं ऋक्षमैकः सिंहो वनेचरः । अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत्

ਉਸ ਰਿੱਛ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਨਚਰ ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਦੌੜਿਆ; ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਖਦੇੜਿਆ ਗਿਆ ਰਿੱਛ ਵੀ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 15

आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् । वृक्षस्थितं महात्मानं महाबलपराक्रमम्

ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਿੱਛ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਤੀ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ—ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸੀ।

Verse 16

उवाच भूपतिं दृष्ट्वा ऋक्षोयं वनगोचरः । मा भीतिं कुरु राजेंद्र वत्स्यावो रजनीमिह

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਦਾ ਭਾਲੂ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਡਰ ਨਾ ਕਰ; ਆਓ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੱਟੀਏ।”

Verse 17

महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रासमाकुलः । वृक्षमूलं समायातः सिंहो यमतिभीषणः

ਅਤਿ ਮਹਾਸੱਤਵ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ—ਯਮ ਵਰਗਾ ਡਰਾਉਣਾ ਉਹ ਸਿੰਘ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਮੂਲ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 18

रात्र्यर्धं भज निद्रा त्वं रक्ष्यमाणो मयादितः । ततः प्रसुप्तं मां रक्ष शर्वर्यर्धं महामते

“ਤੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਲੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਜਦ ਮੈਂ ਸੁੱਤ ਜਾਵਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਬਾਕੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ।”

Verse 19

इति तद्वाक्यमादाय सुप्ते नंदसुते हरिः । प्रोवाच ऋक्षं सुप्तोऽयं नृपश्च त्यज्यतामिति

ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਜਦ ਨੰਦ-ਸੁਤ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੁੱਤ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹਰਿ ਨੇ ਭਾਲੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਨ੍ਰਿਪ ਸੁੱਤਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ।”

Verse 20

तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः । भवान्धर्मं न जानीषे मृगराज वनेचर

ਤਦ ਭਾਲੂ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ—ਉਸ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ, ਵਨਚਰ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।”

Verse 21

विश्वासघातिनां लोके महाकष्टा भवंति हि । न हि मित्रद्रुहां पापं नश्येयज्ञायुतैरपि

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਦਾ ਪਾਪ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 22

ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् । विश्वस्तघातिनां पापं न नश्येज्जन्मकोटिभिः

ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।

Verse 23

नाहं मेरुं महाभारं मन्ये पंचास्य भूतले । महाभारमिमं मन्ये लोके विश्वासघातकम्

ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੰਜਮੁਖੀ ਮਹਾ-ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾ-ਭਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

Verse 24

एवमुक्तेऽथ ऋक्षेण सिंहस्तूष्णीमभूत्तदा । धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु ऋक्षः सुष्वाप भूरुहे

ਇਉਂ ਰਿੱਛ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਸਿੰਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦ ਧਰਮਗੁਪਤ ਜਾਗ ਪਿਆ, ਰਿੱਛ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ ਗਿਆ।

Verse 25

ततः सिंहोऽब्रवीद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे । एवमुक्तेऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशंकितः

ਤਦ ਸਿੰਹ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਰਿੱਛ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਛੱਡ ਦੇ।” ਸਿੰਹ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ।

Verse 26

स्वांकन्यस्तशिरस्कं तमृक्षं तत्याज भूतले । पात्यमानस्ततो राज्ञा नखालंबितपादपः

ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਰਿੱਛ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਸੀ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੈਰ ਲਟਕਾ ਕੇ ਟੰਗਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 27

ऋक्षः पुण्यवशाद्वृक्षान्न पपात महीतले । स ऋक्षो नृपमभ्येत्य कोपाद्वाक्यमभाषत

ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਰਿੱਛ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਡਿੱਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਿੱਛ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 28

कामरूपधरो राजन्नहं भृगुकुलोद्भवः । ध्यानकाष्ठाभिधो नाम्ना ऋक्षरूपमधारयम्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਕਾਮਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਧਿਆਨਕਾਸ਼ਠ ਹੈ; ਮੈਂ ਰਿੱਛ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 29

यस्मादनागसं सुप्तमत्याक्षीन्मां भवान्नृप । मच्छापात्त्वमतः शीघ्रमुन्मत्तश्चर भूपते

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਮੈਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰ।

Verse 31

हिमवद्गिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वधूसखः । अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे विहारमतनोर्मुदा

ਕਦੇ ਤੂੰ ਹਿਮਵਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਪਤਨੀ-ਸਹਿਤ, ਅਗਿਆਨ ਵਸ਼ ਗੌਤਮ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 32

गौतमोप्युटजाद्दैवात्समिदाहरणाय वै । निर्गतस्त्वां विवसनं दृष्ट्वा शापमुदाहरत्

ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਦੈਵ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਮਿਧਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੁਟੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਤੈਨੂੰ ਨੰਗਾ ਖੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 33

यस्मान्ममाश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि । अतः सिंहत्वमद्यैव भविता ते न संशयः

“ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨੰਗਾ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ—ਇਸੇ ਦਿਨ—ਤੂੰ ਸਿੰਘ ਬਣੇਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 34

इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा । कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੌਤਮ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਯਕਸ਼ ਸੀ—ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਸਚਿਵ—ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਭਦ੍ਰ ਸੀ।

Verse 35

कुबेरो धर्मशीलो हि तद्भृत्याश्च तथैव हि । अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृषिं वनगोचरम्

ਕੁਬੇਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਵਨਵਾਸੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਕਿਉਂ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਦੌੜਦਾ ਹੈਂ?

Verse 36

एतत्सर्वमहं ध्याना ज्जानामीह मृगाधिप । इत्युक्ते ध्यानकाष्ठेन त्यक्त्वा सिंहत्वमाशु सः

“ਹੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।” ਧਿਆਨਕਾਸ਼ਠ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਿੰਘ-ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 37

यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम् । ध्यानकाष्ठमसावाह प्रांजलिः प्रणतो मुनिम्

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਯਕ੍ਸ਼-ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਚਿਵ-ਸਰੂਪ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮুনি ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨਕਾਠ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 38

अद्य ज्ञातं मया सर्वं पूर्ववृत्तं महामुने । गौतमः शापकाले मे शापांतमपि चोक्तवान्

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪੂਰਵ-ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੌਤਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦੱਸੀ ਸੀ।”

Verse 39

ध्यानकाष्ठे न संवाद ऋक्षरूपेण ते यदा । तदा निर्धूय सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि

“ਜਦੋਂ ਧਿਆਨਕਾਠ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸੰਵਾਦ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਿੱਛ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ; ਤਦ ਤੂੰ ਸਿੰਹ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਯਕ੍ਸ਼-ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।”

Verse 40

इति मामब्रवीद्ब्रह्मन्गौतमो मुनिपुंगवः । अद्य सिंहत्वनाशान्मे जानामि त्वां महामुने

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮুনি-ਪੁੰਗਵ ਗੌਤਮ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ (ਉਸ ਨਿਯਤ ਮੁਕਤਿਦਾਤਾ ਵਜੋਂ) ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 41

ध्यानकाष्ठाभिधं शुद्धं कामरूपधरं सदा । इत्युक्त्वा तं प्रणम्याथ ध्यानकाष्ठं स यक्षराट्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼-ਰਾਜ ਧਿਆਨਕਾਠ—ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦਾ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਨਿਵਿਆ।

Verse 42

विमानवरमा रुह्य प्रययावलकापुरीम् । तस्मिन्गते तु यक्षेशे ध्यानकाष्ठो महामुनिः

ਉੱਤਮ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਯਕਸ਼ਰਾਜ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਧਿਆਨਕਾਠ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 43

अव्याहतेष्टगमनो यथेष्ठः प्रययौ महीम् । ध्यानकाष्ठे गते तस्मि न्कामरूपधरे मुनौ

ਜਿਸ ਦੀ ਗਤੀ ਅਵਰੋਧ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਿਆ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਧਿਆਨਕਾਠ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ…

Verse 44

धर्मगुप्तौ मुनेः शापादुन्मत्तः प्रययौ पुरीम् । उन्मत्तरूपं तं दृष्ट्वा मंत्रिणस्तु नृपोत्तमम्

ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਧਰਮਗੁਪਤ ਉਨਮੱਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਪਾਗਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 45

पितुः सकाशमा निन्यू रेवातीरे मनोरमे । तस्मै निवेदयामासुर्मतिभ्रंशं सुतस्य ते

ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਵਾ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬੁੱਧੀ-ਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤੀ।

Verse 46

ज्ञात्वा तु पुत्रवृत्तांतं नन्दस्तस्य पिता तदा । पुत्रमादाय तरसा जैमिनेरन्तिकं ययौ । तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः

ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੈਮਿਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।

Verse 47

भगवञ्जैमिने पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः

ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਜੈਮਿਨੀ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅੱਜ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 48

अस्योन्मादविनाशाय ब्रूह्युपायं महामुने । इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुंगवः

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਇਸ ਉਨਮਾਦ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਾਯ ਦੱਸੋ। ਇਉਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੈਮਿਨੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 49

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं नृपं नंदमथाब्रवीत् । ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्म त्तस्ते सुतोऽभवत्

ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨ੍ਰਿਪ ਨੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ‘ਧਿਆਨਕਾਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।’

Verse 50

तस्य शापस्य मोक्षार्थमुपायं प्रब्रवीमि ते । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ पुण्ये पापविनाशने

ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੁਣ੍ਯਮਯ ਸੇਤੂ ‘ਤੇ—ਜੋ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਹੈ—(ਉਪਚਾਰ ਹੈ)।

Verse 51

धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम् । पवित्राणां पवित्रं च मंगलानां च मंगलम्

ਉੱਥੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਨਾਮ ਦਾ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਯ।

Verse 52

श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिशोधकम् । नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्य स्नापयस्व महीपते

ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਆਦਿ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅੱਜ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ।

Verse 53

उन्मादस्तत्क्षणादेव तस्य नश्येन्न संशयः । इत्युक्तस्तं प्रणम्यासौ जैमिनिं मुनिपुंगवम्

ਉਸ ਦੀ ਉਨਮਾਦਤਾ ਉਸੇ ਪਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੈਮਿਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 54

नंदः पुत्रं समादाय धनुष्कोटिं ययौ तदा । तत्र च स्नापयामास पुत्रं नियमपूर्वकम्

ਤਦ ਨੰਦ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 55

स्नानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः । स्वयं सस्नौ स नन्दोपि धनुष्कोटौ सभक्तिकम्

ਉਸ ਸਨਾਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਨਮਾਦਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਨੰਦ ਨੇ ਭੀ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 56

उषित्वा दिनमेकं तु सपुत्रस्तु पिता तदा । सेवित्वा रामनाथं च सांबमूर्तिं घृणानिधिम्

ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਵੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ, ਉਮਾ-ਸਹਿਤ ਮੂਰਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਮਨਾਥ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ—

Verse 57

पुत्रमापृच्छय नंदस्तं प्रययौ तपसे वनम् । गते पितरि पुत्रोऽपि धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः

ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਨੰਦ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਵਨ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਪੁੱਤਰ ਵੀ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਰਾਜਾ ਧਰਮਗੁਪਤ—

Verse 58

प्रददौ रामनाथाय बहुवित्तानि भक्तितः । ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा

ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਾਮਨਾਥ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਧਨ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਖੇਤ-ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 59

प्रययौ मंत्रिभिः सार्धं स्वां पुरीं तदनंतरम् । धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम्

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਪਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਂਟਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਪਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 60

पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोऽतिधार्मिकः । उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤਿ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰਮਗੁਪਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨਮਾਦ, ਅਪਸਮਾਰ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਪਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ…

Verse 61

ग्रस्ता भवंति विप्रेंद्रास्तेऽपि चात्र निमज्जनात् । धनुष्कोटौ विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

…ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਕੜੇ ਹੋਏ ਹੋਣ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰੋ, ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ-ਨਿਮੱਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਸੱਚ, ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 62

परित्यज्य धनुष्कोटिं तीर्थमन्यद्व्रजेत्तु यः । सिद्धं स गोपयस्त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं प्रयाचते

ਜੋ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਗੋ-ਦੁੱਧ ਛੱਡ ਕੇ ਸਨੂਹੀ ਦੇ ਦੁੱਧੀਲੇ ਲੇਟੈਕਸ ਲਈ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ।

Verse 63

धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिरिति द्विजाः । त्रिः पठन्तो नरा ये तु यत्र क्वापि जलाशये

ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਲਾਸ਼ਯ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ‘ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ, ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ, ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ’ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ,

Verse 64

स्नांति सर्वे नरास्ते वै यास्यंति ब्रह्मणः पदम् । एवं वः कथिता विप्रा धर्मगुप्तकथा शुभा

ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਐਸੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਧਰਮਗੁਪਤ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

Verse 65

यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । स्वर्णस्तेयादयश्चान्ये नश्येयुः पापसंचयाः

ਜਿਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸੰਚੇ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।