Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਸੂਤ! ਰਾਮ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਹਨ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਅਗਾਧ ਸਮੁੰਦਰ—ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ—ਉੱਤੇ ਸੇਤੁ ਕਿਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ?

Verse 2

सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम

ਹੇ ਪੁਰਾਣਿਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੇਤੂ ਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਤੀਰਥ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ—ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।

Verse 3

श्रीसूत उवाच । रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये । तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः

ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ—ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ—ਸੇਤੂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ।

Verse 4

आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने । सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः

ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਦੰਡਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ; ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਚਵਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਤੇ ਧਿਆਨਮਗਨ ਰਿਹਾ।

Verse 5

तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः

ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਛਲ-ਵੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 6

मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः । पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः

ਵਨ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਦਸ਼ਰਥ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਪੰਪਾ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 7

दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः । वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः

ਉੱਥੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਵਾਨਰ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?”

Verse 8

आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः । अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति

ਰਾਮ ਨੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?”

Verse 9

सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने । अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः

ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ: “ਮੈਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਸਚਿਵ, ਹਨੂਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ ਹਾਂ।”

Verse 10

तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता । आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै

ਉਸ (ਸੁਗ੍ਰੀਵ) ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਆਓ—ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਤੁਰੰਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੋ।

Verse 11

तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः । सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्

“ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬੰਨ੍ਹੀ।

Verse 12

प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति । सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः

ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਲੀ-ਵਧ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਭੀ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਖੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਵੇਗਾ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ।

Verse 13

इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् । मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਧਰ ਕੇ, ਨਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਏ।

Verse 14

आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा । सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਉਹ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।

Verse 15

पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् । सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना

ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੱਤ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् । इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्

ਤਦ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ।”

Verse 17

भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते

ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਕੇ ਤੇਰੀ ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।

Verse 18

ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्

ਤਦੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮਚੰਦਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਤੁਰੰਤ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵੱਲ ਚਲੇ—ਉਹ ਨਗਰੀ ਜੋ ਵਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

Verse 19

ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै

ਤਦੋਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਗੱਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਵੀ, ਅਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਉਹ ਗੱਜ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉਠਿਆ।

Verse 20

अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः

ਅੰਤਹਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। ਵਾਲੀ ਦੀ ਮੁੱਠ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 21

सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੁਰੰਤ ਉਥੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਸੀ। ਤਦੋਂ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਗਲ੍ਹ/ਸਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ,

Verse 22

लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा । गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः

ਲਤਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਉਕਸਾਇਆ। ਗੱਜਣਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਸੱਦਿਆ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਲਲਕਾਰਿਆ।

Verse 23

रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् । ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः

ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਾਂ-ਬਾਹਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਰਾਘਵ ਨੇ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 24

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत । ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः

ਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੁ ਲੰਘ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ…

Verse 25

सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् । समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः

ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਂਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 26

प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया । विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना

ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕਪੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਜਦ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੱਤਾ,

Verse 27

दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् । सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता

ਚੂੜਾਮਣੀ ਸੌਂਪੇ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹರ್ಷ ਵੀ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵੀ; ਇਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਲਿਆਇਆ।

Verse 28

तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਾਂਬਵਾਨ ਅਤੇ ਨਲ ਆਦਿ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਸ਼ੁਭ ਅਭਿਜਿਤ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ।

Verse 29

विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा

ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ।

Verse 30

तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह

ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ (ਰਾਵਣ) ਦਾ ਭਰਾ—ਚਾਰ ਸਚਿਵਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 31

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना । सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति

ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਉੱਠੀ: “ਕਿਤੇ ਇਹ ਜਾਸੂਸ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?”

Verse 32

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः । अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्

ਉਸ ਦੇ ਢੰਗ-ਚਾਲ—ਸੁਚੱਜੇ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਅਦੁਸ਼ਟ ਜਾਣ ਕੇ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 33

सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् । चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना

ਉਸ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਰਵਿਸੂਨੁ (ਸੁਗ੍ਰੀਵ) ਵਾਂਗ ਯੋਗ ਤੇ ਉਚਿਤ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 34

चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः । चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत

ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਘਵ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿਕਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 35

मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः । उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने

ਵਾਨਰ-ਮੁੱਖਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂਸਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਅ ਹੈ?”

Verse 36

इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः । अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः

“ਇਹ ਸੈਨਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ—ਇਹ ਨੀਲਾ ਜਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।”

Verse 37

उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः । क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः

ਸਮੁੰਦਰ ਉਛਲਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ; ਵੱਡੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਤੇ ਸੀਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਔਰਵਾਨਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਜਾਪਦਾ, ਝੱਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

Verse 38

प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः । प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः

ਤੀਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਝੋਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਨੀਲੇ-ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ-ਮੇਘਾਂ ਦੀ ਗੱਜ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ, ਬਲ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦਾ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਪਵਨ ਨਾਲ ਉਥਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 39

कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्

“ਇਸ ਅਡੋਲ ਸਮੁੰਦਰ—ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ—ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਹਾਬਲੀ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।”

Verse 40

उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्

“ਉਚਿਤ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਦਾਂ ਦੇ ਪਤੀ (ਸਮੁੰਦਰ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀਏ; ਅਸੀਂ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਕਿਵੇਂ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?”

Verse 41

शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् । अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली

“ਅਸੀਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਆ ਗਏ ਹਾਂ—ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ (ਸਮੁੰਦਰ) ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਿਘਨ ਉੱਠਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੈਥਿਲੀ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ?”

Verse 42

कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः । महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये

ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਪੈ ਗਏ ਹਾਂ, ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਮਹਾਂਜਲ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਂਵਾਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।

Verse 43

उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् । राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता

ਵਨਵਾਸੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਯ ਕਰੀਏ? ਰਾਜ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ; ਸੀਤਾ ਹਰਨ ਹੋ ਗਈ; ਪਿਤਾ ਮਰ ਗਏ।

Verse 44

इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् । धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇ। ਧਿਕ ਧਿਕ ਤੇਰੇ ਗਰਜਣ ਨੂੰ, ਹੇ ਅੰਭੋਧਿ! ਧਿਕ ਇਸ ਅਪਾਰ ਜਲਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ!

Verse 45

कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः । हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने । पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्

ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕੂੰਭਜਨਮ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਦ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ—‘ਪਾਪੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਧਮਾਦਨ ਨੂੰ ਤੁਰ ਜਾ।’

Verse 46

श्रीसूत उवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा

ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਨੇ…

Verse 47

ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् । नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ: “ਅਸੀਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੇੜਿਆਂ/ਪਲਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਾਂਗੇ।”

Verse 48

मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति

ਤਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਬੋਲੇ: “ਰਾਜਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

Verse 49

खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः । कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः

“ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ—ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ—ਸਾਗਰ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੋਦ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਅੰਬੁਧਿ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ।”

Verse 50

विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता । सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्

ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 51

शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः । तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्

ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਪਲਵਾਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਸਨ।

Verse 52

नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्

ਹੇ ਵਾਨਰ-ਪੁੰਗਵੋ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਲਈ ਯੋਗ ਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇ ਕਿ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚੇ?

Verse 53

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः । प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते

ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੈਨਾ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੈ; ਵੈਰੀ ਛਿਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੇੜਿਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰੁਚਿਕਰ ਨਹੀਂ।

Verse 54

विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः । अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये

ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਕਹੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਾਨਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਜਲਨਿਧੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਰਗ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 55

नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः

ਜੇ ਉਹ ਮਾਰਗ ਨਾ ਵਿਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ (ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ) ਸਾੜ ਦਿਆਂਗਾ—ਅਪਰਤਿਹਤ ਮਹਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਤੇ ਪਵਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹਨ।

Verse 56

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਲੇਟ ਗਿਆ।

Verse 57

तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः

ਤਦੋਂ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਵਿਛੇ ਸੇਜ ਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः । दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्

ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਨੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੇ ਫਣ ਵਰਗੀ ਬਾਂਹ ਤਕੀਆ ਬਣਾ ਲਈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮਕਰਾਂ ਦੇ ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 59

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः

ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਬੀਤ ਗਈਆਂ।

Verse 60

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः । उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये

ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵੱਸ ਕੇ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਯੁਕਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦਾ ਜਿਹਾ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰਗ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 61

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः

ਤਾਂ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੰਦ ਤੇ ਅਨੁੱਤਰਦਾਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ—ਭਾਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 62

तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः । समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः

ਤੱਥਾਪਿ ਸਾਗਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਨਾ ਵਿਖਾਇਆ। ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਰਾਮ—ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਲਾਲ ਹੋਏ—ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 63

समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत । अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्

ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦੇ ਮਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ—ਸਮੁੰਦਰ—ਨੂੰ …”

Verse 64

निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् । सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः

“ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਇਹ ਸ਼ੰਖਾਂ ਤੇ ਸੀਪੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਮਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਘੜ ਆਵੇ।”

Verse 66

असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने । न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः

“ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਸਮਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—ਐਸੇ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਧਿਕਕਾਰ! ਮੇਰੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਗਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਂਦਾ।”

Verse 67

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः

“ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਬਾਣ ਵੀ। ਮੈਂ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿਆਂਗਾ—ਵਾਨਰ ਪੈਦਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ।”

Verse 68

एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्

ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਮਰਯਾਦਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਮਰਯਾਦ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 69

अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः

ਅੱਜ ਮੈਂ ਅਮੋਘ, ਅਜਿੱਤ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿਆਂਗਾ; ਇਹ ਮਕਰਾਂ ਦਾ ਆਲਯ ਮੈਨੂੰ—ਜੋ ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹਾਂ—ਤੁੱਛ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

Verse 70

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਅਦਮ੍ਯ ਹੋ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ-ਘਾਤਕ ਸ਼ਿਵ।

Verse 71

आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਚਾਪ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਵਿਸ਼ਿਖ ਛੱਡੇ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕੀਤੇ।

Verse 72

दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश । प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्

ਉਹ ਜਲਦੇ, ਭਿਆਨਕ ਬਾਣ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਏ—ਉਹ ਜਲ ਅਹੰਕਾਰੀ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ।

Verse 73

समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः । अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः

ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੰਬਦਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾਹ ਪਾ ਕੇ—ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਆਪ ਹੀ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 74

शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः

ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ, ਜੋ ਕੈਵਲ੍ਯ-ਪਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਸ ਨੇ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 76

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्

ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਘਵ, ਹੇ ਸੀਤਾ-ਪਤੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧੂੜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 77

रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया

“ਰਾਮ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨਭਾਉਂਦੇ ਵਰ ਮੰਗਲ ਦਾਤਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਰਘੁ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।”

Verse 78

नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् । रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्

“ਤੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈਂ—ਅਨਾਦਿ ਅਨੰਤ—ਮੋਖ ਦਾਤਾ, ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ, ਅਚ੍ਯੁਤ। ਰਾਮ ਰਾਮ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।”

Verse 79

कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय । भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸੰਹਾਰ; ਹੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਵਾਸ, ਖਿਮਾ ਕਰ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਜੋਤੀਆਂ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।

Verse 80

यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता

ਜੋ-ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸੁਭਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਤਾਂ ਅਥਾਹ ਹੈ, ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 81

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् । लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह

ਪਰ ਵਿਕਾਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਲੋਭ, ਕਾਮਨਾ, ਭਯ ਜਾਂ ਰਾਗ ਤੋਂ ਉੱਠੇ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ।

Verse 82

न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन । तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव

ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਗੁਣਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਾਰ ਉਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 83

इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् । ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्

ਜਲਧੀ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਜਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੇਠ ਹੈ।”

Verse 84

तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना । इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः

“ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਸੁੱਕੇ ਰਾਹੇ ਵੱਲ ਆ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਰੁਣ-ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ।

Verse 85

शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर । यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः

ਹੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸੁਣ; ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ ਕਰਤਵ ਹੈ ਉਹ ਕਰ। ਜੇ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੁੱਕ ਜਾਵਾਂ, ਉਸ ਸੈਨਾ ਲਈ ਜੋ ਪਾਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ…

Verse 87

अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः

ਇੱਥੇ ਨਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ-ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ (ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ) ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

Verse 88

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति

ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਲੱਕੜ, ਘਾਹ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਝੱਲ ਲਵਾਂਗਾ; ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਸੇਤੂ (ਪੁਲ) ਬਣੇਗਾ।

Verse 89

सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् । उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह

“ਉਸ ਸੇਤੂ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਾ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਦ ਉਹ (ਸਮੁੰਦਰ) ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਨਲ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 90

कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते । तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्

“ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੂ ਬਣਾ; ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ।” ਤਦ ਨਲ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 91

अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये । पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः

“ਮੈਂ ਇਸ ਅਥਾਹ ਵਰੁਣ-ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੇਤੂ ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਾਂ।”

Verse 92

मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा । शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति

“ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।’”

Verse 93

पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा । अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः

“ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਜਨਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਅੱਜ ਹੀ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਤੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣ—ਅੱਜ ਹੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 94

ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः । पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्

ਤਦ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭੇਜੇ ਗਏ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ ਪਹਾੜ, ਗਿਰਿ-ਸ਼ਿਖਰ, ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਘਾਹ ਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 95

समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः । नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः

ਉਹ ਮਹਾਕਾਯ, ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਪਵਨ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ, ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਿਆਏ। ਅਤੇ ਨਲ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸੇਤੁ ਰਚ ਦਿੱਤਾ।

Verse 96

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਨਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਮ ਨੇ ਸੇਤੁ ਬਣਵਾਇਆ—ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ।

Verse 97

नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै । तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्

ਉਹ ਸੇਤੁ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ—ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ ਨਲ ਰਾਹੀਂ ਬਣਵਾਇਆ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

Verse 98

सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः । व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः

ਉੱਥੇ ਸਭ ਪਾਪੀ ਮਰਤਭੋਗੀ ਹਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਤ, ਦਾਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ।

Verse 99

सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः । न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा

ਸੇਤੁ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੰਕਰ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਤੇਜ ਉਸ ਤੇਜ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ।

Verse 100

सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् । तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया

ਸੇਤੁ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸੇਤੁ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 101

वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् । तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्

ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸੇਤੁ ਬਣਾਉਣਾ ਆਰੰਭਿਆ, ਤਦ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ‘ਦਰਭਸ਼ਯਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 102

एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् । अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ), ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੁ-ਬੰਧਨ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਮਈ।

Verse 103

न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः । किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਨਾਮ ਤੱਕ ਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਅੱਜ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਕੁਝ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 104

चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः । प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः

ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਤੁ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ‘ਚਕਤੀਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਵੇਤਾਲਵਰਦ’—ਵੇਤਾਲ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ।

Verse 105

ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्

ਫਿਰ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੰਨਮਈ ਸੀਤਾ-ਸਰੋਵਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੰਗਲ-ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 106

ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका । ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः

ਫਿਰ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ-ਵਾਪਿਕਾ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਕਲ-ਪਾਪ-ਘਨੀ’—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਾਸਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁੰਡ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਕੁੰਡ ਹੈ।

Verse 107

आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् । ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्

ਫਿਰ ਅਗਸਤ੍ਯ-ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਾਮ-ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ-ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਟਾ-ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 108

ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्

ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀ-ਤੀਰਥ। ਫਿਰ ਪੁੰਨਮਈ ਚਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵ-ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 109

ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् । गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्

ਫਿਰ ਸ਼ੰਖ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਾਮੁਨਾ-ਤੀਰਥ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ-ਤੀਰਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੋਂ ਗਯਾ-ਤੀਰਥ ਹੈ।

Verse 110

ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः । मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्

ਤਦੋਂ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਧਿਆਂ ਦਾ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਨਸ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਧਨੁਸ਼ਕੋਟੀ ਹੈ।

Verse 111

प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च । कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै

ਇਹ ਸਭ ਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਇਹ ਸੇਤੁ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਇਉਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 112

यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् । कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा

ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸੇਤੁ ਬੰਨ੍ਹਿਆ—ਇਹ ਵੀ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇੰਦਰੋ, ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁੰਨਤਾ ਵੀ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 113

यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि

ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 114

अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः । सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्

ਹੇ ਦਵਿਜੇਂਦ੍ਰੋ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਜਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਜਨਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 816

अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् । उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते

ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਦੇਣਗੇ। ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦਾ ਮੈਂ ਹੋਰ ਉਪਾਯ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।