Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 19, Shloka 15

एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency

व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।

vrīḍānvitaḥ svayaṃ yac ca nṛpas tvāṃ nābhibhāṣate |

na etat kiñcin naraśreṣṭha manyur eṣo 'panīyatām || 2.19.15 ||

ਰਾਜਾ ਲੱਜਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ; ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ (ਕ੍ਰੋਧ-ਵੇਦਨਾ) ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਓ।

व्रीडान्वितःashamed; filled with shame
व्रीडान्वितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootव्रीडा + अन्वित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समासः व्रीडया अन्वितः (तृतीया-तत्पुरुषः)
स्वयम्himself
स्वयम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootsvayam (अव्यय)
Formअव्यय (personally)
यत्since
यत्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formहेतुवाचक/सम्बन्धबोधक (since/that)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
नृपःthe king
नृपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnṛpa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
त्वाम्you
त्वाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/negator)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation)
अभिभाषतेspeaks to; addresses
अभिभाषते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि-भाष् (धातु)
Formलट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/negator)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय
एतत्this
एतत्:
Karta (कर्ता/विषय)
TypeNoun
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
किञ्चित्anything
किञ्चित्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootkiṃcit (अव्यय/सर्वनाम)
Formअनिश्चितार्थक-अव्यय (anything at all)
नरश्रेष्ठO best of men
नरश्रेष्ठ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootनरश्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन विभक्ति (Vocative), एकवचन; समासः नराणां श्रेष्ठः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
मन्युःanger; distress
मन्युः:
Karta (कर्ता/विषय)
TypeNoun
Rootmanyu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
एषःthis
एषः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण
अपनीयताम्let it be removed/dispelled
अपनीयताम्:
Vidhi (विधि)
TypeVerb
Rootअप-नी (धातु)
Formलोट् (imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि/भावे प्रयोगः ‘let it be removed’

Out of shame the king is unable to speak to you. There is nothing other than this. O Rama, the best of men, dispel this distress (of mind).

K
Kaikeyī
R
Rāma
K
King Daśaratha (as 'nṛpa')

FAQs

The verse foregrounds emotional restraint as a dharmic demand placed on Rāma—he is urged to suppress resentment and proceed, showing how dharma often requires mastery over personal grief.

Kaikeyī explains that Daśaratha is too ashamed to speak directly and tells Rāma to remove his agitation.

For Rāma: self-control; for Daśaratha (implied): remorse and shame.