Next Verse

Markandeya Purana — Adhyaya 40, Shloka 1

Adhyaya 40The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे जडोपाख्याने योगाध्यायो नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।

दत्तात्रेय उवाच ।

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते दृष्टे ह्यात्मनि योगिनः ।

ये तांस्ते संप्रवक्ष्यामि समासेन निबोध मे ॥

iti śrī-mārkaṇḍeya-purāṇe jaḍopākhyāne yogādhyāyo nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ |

dattātreya uvāca |

upasargāḥ pravartante dṛṣṭe hy ātmani yoginaḥ |

ye tāṃs te saṃpravakṣyāmi samāsena nibodha me //

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਜੜੋਪਾਖਿਆਨ ਵਿੱਚ ‘ਯੋਗ’ ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਖ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਪਸਰਗ ਰੂਪ ਬਾਧਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣ।

इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-समाप्त्यर्थ (quotative/end marker)
श्री-मार्कण्डेय-पुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्री-मार्कण्डेय-पुराणे:
अधिकरण (Location/Context)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषः (title compound)
जड-उपाख्यानेin the episode (upākhyāna) of Jaḍa
जड-उपाख्याने:
अधिकरण (Context)
TypeNoun
Rootजड + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुषः
योग-अध्यायःthe chapter on yoga
योग-अध्यायः:
कर्ता/विषय (Heading)
TypeNoun
Rootयोग + अध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषः
नामnamed
नाम:
सम्बन्ध (Naming particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; संज्ञार्थे (as called/named)
एकोन-चत्वारिंशःthirty-ninth (one less than forty)
एकोन-चत्वारिंशः:
विशेषण (Qualifier of अध्यायः)
TypeAdjective
Rootएकोन + चत्वारिंशत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; संख्यावाचक-विशेषणम् (ordinal sense)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Subject/heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
दत्तात्रेयःDattātreya
दत्तात्रेयः:
कर्ता (Speaker/subject)
TypeNoun
Rootदत्तात्रेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
उपसर्गाःobstacles/afflictions
उपसर्गाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootउपसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
प्रवर्तन्तेarise/occur
प्रवर्तन्ते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु; प्र + √वृत्)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; आत्मनेपद
दृष्टेwhen (the self) is seen
दृष्टे:
अधिकरण (Locative absolute)
TypeAdjective
Rootदृष्ट (कृदन्त; √दृश्)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) प्रयोगः—‘when (it is) seen’
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चय/हेतौ
आत्मनिin the Self
आत्मनि:
अधिकरण (Location/Context)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
योगिनःof the yogin
योगिनः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootयोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
येwhich (those)
ये:
सम्बन्ध (Relative pronoun; links to उपसर्गाः)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
तान्those
तान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
तेI
ते:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; वक्तृ-प्रयोगे (for emphasis: ‘I’)
सम्-प्रवक्ष्यामिI will explain
सम्-प्रवक्ष्यामि:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु; सम् + प्र + √वच्)
Formलृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद
समासेनbriefly/in summary
समासेन:
करण (Manner/Instrument)
TypeNoun
Rootसमास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; अव्ययीभावार्थे—‘briefly’
निबोधunderstand/heed
निबोध:
क्रिया (Command)
TypeVerb
Rootबुध् (धातु; नि + √बुध्)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद
मेto me / my
मे:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (Recipient/possessor)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular) एन्क्लिटिक रूप; ‘of/to me’
Dattātreya (teacher) addressing a king (nṛpa) within Jaḍopākhyāna frame

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "jnana", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Dattātreya
YogaUpasarga (obstacles)Self-realizationInstructional discourse

FAQs

Even genuine progress invites new trials; the aspirant must anticipate obstacles after glimpses of the Self and respond with discernment rather than discouragement.

This is a didactic yoga section, not directly sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara/vaṃśānucarita; it functions as śāstra-like instruction embedded in Purāṇic narrative.

Obstacles ‘after’ Self-perception indicate that latent impressions (saṃskāras) and subtle forces intensify when the practitioner nears interior freedom—an initiation-like pressure that tests stability of realization.