Adhyaya 22
Virāṭa-parva Adhyāya 22 — Draupadī’s Abduction Attempt and Bhīma’s Suppression of the Kīcakas
Upa-parva: Kīcaka-vadha Upaparva (Episode of Kīcaka’s death and its aftermath)
Vaiśaṃpāyana describes Kīcaka’s relatives gathering around his slain body, preparing funerary handling and expressing agitation. They notice Draupadī (Kṛṣṇā), standing nearby, and—led by Upakīcaka—propose immediate retaliation: either killing her or burning her with the deceased, framing it as service to Kīcaka’s memory. They approach King Virāṭa and obtain consent for her forced participation in the cremation. Draupadī is seized, bound, and carried toward the cremation ground while she calls out in coded address to the ‘Gandharvas,’ signaling her protectors without disclosing identities. Hearing her lament, Bhīma responds instantly, changes outward presentation to preserve concealment, exits covertly, and advances to the śmaśāna. He uproots and wields a large tree as an improvised weapon, creating panic among the attackers. The Kīcakas release Draupadī and flee; Bhīma pursues and neutralizes a large number of them, described as a decisive rout. He then reassures Draupadī, instructs her to return to the city without fear, and himself returns by a separate route to avoid exposure. The chapter closes with public astonishment and silence at the magnitude of the event.
Chapter Arc: द्रौपदी के अपमान का विष अब सहा नहीं जाता—भीमसेन प्रतिज्ञा करते हैं कि आज ही कीचक को उसके बन्धु-बान्धवों सहित यमलोक भेजेंगे। → द्रौपदी योजना रचती है: प्रदोष-रात्रि में कीचक को नर्तनशाला/एकान्त भवन में मिलने का संकेत देती है, जहाँ दिन में कन्याएँ नृत्य करती हैं और रात में सब अपने-अपने गृह लौट जाती हैं—अर्थात् अँधेरा, सन्नाटा, और छल का अनुकूल अवसर। कीचक लोभ में अन्धा होकर उपहारों और दास-दासियों का प्रलोभन देता है और उसी संकेत-स्थान को सत्य मानकर तमसा से ढँके विशाल भवन में प्रवेश करता है। → अँधेरे में भीम और कीचक का भीषण मल्लयुद्ध छिड़ता है—नख-दन्त ही आयुध, उन्मत्त व्याघ्रों-सा संघर्ष। क्रोध से भरे भीम कीचक को कुचल देते हैं, अंग-भंग कर देते हैं, और उसे निर्जीव कर धराशायी कर देते हैं। → प्रातः कीचक के भाई-बन्धु भीतर जाकर रक्तरंजित भूमि पर उसका विकृत शव देखते हैं—ग्रीवा, चरण, पाणि, शिर का ठिकाना न पाकर ‘यह अमानुष कर्म है; गन्धर्व ने मारा’ कहकर विस्मय और भय में डूब जाते हैं। द्रौपदी की रक्षा का मार्ग खुलता है और पाण्डवों का गुप्तवास सुरक्षित रहने की ओर बढ़ता है। → कीचक-वध का दोष किस पर आएगा—द्रौपदी पर, ‘गन्धर्व’ पर, या विराट-सभा में किसी और पर? कीचक के बन्धु अब प्रतिशोध के लिए क्या करेंगे?
Shlokas
Verse 1
भीमसेन बोले--भद्रे! तू जैसा कह रही है, वैसा ही करूँगा। भीरु! मैं आज कीचकको उसके भाई-बन्धुओंसहित मार डालूँगा
ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਦ੍ਰੇ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈਂ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਭੀਰੂ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ-ਬੰਧੂਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 2
अस्या: प्रदोषे शर्वर्या: कुरुष्वानेन संगतम् | दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते
ਹੇ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ, ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ! ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ। ਜਾ ਕੇ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ—ਉਹ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਵੇ।
Verse 3
यैषा नर्तनशालेह मत्स्यराजेन कारिता । दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्
ਇਹ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਸ਼ਾਲਾ ਇੱਥੇ ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਨੇ ਬਣਵਾਈ ਹੈ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
तत्रास्ति शयन दिव्यं दृढाड़ं सुप्रतिक्तितम् । तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतानू पितामहान्
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸੁਥਿਰ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਵਾਂਗਾ।
Verse 5
यथा च त्वां न पश्येयु: कुर्वाणां तेन संविदम् । कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि यथा संनिहितो भवेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਤਨ ਕਰ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੇ। ਕਲਿਆਣੀ! ਐਸੀ ਗੱਲ ਕਰ ਕਿ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸੰਕੇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 6
वैशम्पायन उवाच तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पमुत्सूज्य दु:खितौ । रात्रिशेषं तमत्युग्रं धारयामासतुर्ह्ददि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਅਤਿ ਉਗਰ ਰਾਤ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ ਕੱਟਿਆ।
Verse 7
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय कीचक: । गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत्,वह रात बीत जानेपर कीचक सबेरे उठा और राजमहलमें जाकर द्रौपदीसे इस प्रकार बोला--
ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਕੀਚਕ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 8
सभायां पश्यतो राज्ञ: पातयित्वा पदाहनम् । न चैवालभसे त्राणमभिपन्ना बलीयसा
‘ਸੈਰੰਧਰੀ! ਰਾਜੇ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਡਾਹ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ।’
Verse 9
प्रवादेनेह मत्स्यानां राजा नाम्नायमुच्यते । अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपति:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਲੋਕ-ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਮਤਸ੍ਯਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਰਾਜਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੌਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਮੈਂ ਹਾਂ।
Verse 10
मां सुखं प्रतिपद्यस्व दासो भीरु भवामि ते । अद्वाय तव सुश्रोणि शतं निष्कान् ददाम्यहम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭੀਰੂ! ਸੁਖ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ! ਤੇਰੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਰਚ ਲਈ ਮੈਂ ਹਰ ਦਿਨ ਸੌ ਨਿਸ਼ਕ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 11
दासीशतं च ते दद्यां दासानामपि चापरम् | रथं चाश्व॒तरीयुक्तमस्तु नौ भीरु संगम:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮੈਂ ਸੌ ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਸੌ ਦਾਸ ਵੀ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਖੱਚਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਰਥ ਤਿਆਰ ਰਹੇਗਾ। ਹੇ ਭੀਰੂ! ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਹੋਵੇ।
Verse 12
द्रौपहुुवाच एवं मे समयं त्वद्य प्रतिपद्यस्व कीचक । न त्वां सखा वा भ्राता वा जानीयात् संगतं मया
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੀਚਕ! ਜੇ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨ: ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨਾ ਜਾਣੇ।
Verse 13
अनुप्रवादाद् भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम् | एवं मे प्रतिजानीहि ततो5हं वशगा तव
ਮੈਨੂੰ ਯਸ਼ਸਵੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉੱਠ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਬਦਨਾਮੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਿਓ; ਤਦ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਸਕਾਂਗੀ।
Verse 14
कीचक उवाच एवमेतत् करिष्यामि यथा सुश्रोणि भाषसे । एको भद्रे गमिष्यामि शून्यमावसथं तव,कीचक बोला--ठीक है। सुश्रोणि! तुम जैसा कहती हो, वैसा ही करूँगा। भद्रे! तुम्हारे सूने घरमें मैं अकेला ही जाऊँगा
ਕੀਚਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਤੇਰਾ ਘਰ ਜਦੋਂ ਸੁੰਞਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 15
समागमार्थ रम्भोरु त्वया मदनमोहित: । यथा त्वां नैव पश्येयुर्गन्धर्वा: सूर्यवर्चस:
ਹੇ ਰੰਭੋਰੁ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਵਾਂਗਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ।
Verse 16
द्रौपहुुवाच यदेतन्नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम् | दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम्
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਨੇ ਜੋ ਇਹ ਨਾਚ-ਸ਼ਾਲਾ ਬਣਵਾਈ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 17
द्रौोपदीने कहा--कीचक! मत्स्यराजने यह जो नृत्यशाला बनवायी है, उसमें दिनके समय कन्याएँ नृत्य करती हैं तथा रातमें अपने-अपने घर चली जाती हैं ।।
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੀਚਕ, ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਨੇ ਜੋ ਇਹ ਨਾਚ-ਸ਼ਾਲਾ ਬਣਵਾਈ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਆਈਂ; ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉੱਥੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਨਿੰਦਾ-ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 18
(कीचक उवाच तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु मन्यसे । एक: सन् नर्तनागारमागमिष्यामि शो भने ।।
ਕੀਚਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਦ੍ਰੇ, ਭੀਰੂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝਦੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਨਾਚ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਵਰਣ ਵਾਲੀਏ, ਮੈਂ ਐਸਾ ਜਤਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਚਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਤੇ ਲੰਮਾ ਲੱਗਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ (ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ) ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 19
कीचको<थ ग्हं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुत: । सैरन्ध्रीरूपिणं मूढो मृत्युं तं नावबुद्धवान्
ਤਦ ਕੀਚਕ ਘਣੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੂਰਖ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਸੈਰੰਧਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।
Verse 20
गन्धाभरणमाल्येषु व्यासक्त: सविशेषत: । अलंचक्रे तदा55त्मानं सत्वर: काममोहितः
ਉਹ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 21
तस्य तत् कुर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत् । अनुचिन्तयतश्नचापि तामेवायतलोचनाम्
ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਆਯਤ-ਨੇਤ੍ਰੀ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ।
Verse 22
आसीदभ्यधिका चापि श्री: श्रियं प्रमुमुक्षत: । निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीमिव दिधक्षत:
ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਕੀਚਕ ਦੀ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤਿਅਧਿਕ ਵਧ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਝਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ, ਮਾਨੋ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਚਮਕ ਉਠਦੀ ਹੈ।
Verse 23
कृतसम्प्रत्ययस्तस्या: कीचक: काममोहित: । नाजानाद दिवसं यान्तं चिन्तयान: समागमम्
ਕਾਮ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੀਚਕ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦਿਨ ਕਦੋਂ ਲੰਘ ਗਿਆ।
Verse 24
ततस्तु द्रौपदी गत्वा तदा भीम॑ महानसे । उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकम्,तदनन्तर कल्याणस्वरूपा द्रौपदी पाकशालामें अपने पति कुरुनन्दन भीमसेनके पास गयी
ਤਦੋਂ ਕਲਿਆਣੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਮਹਾਨਸੇ (ਰਸੋਈਘਰ) ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕੌਰਵ-ਵੰਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਭੀਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 25
तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृत: । संगमो नर्तनागारे यथावोच: परंतप,वहाँ सुन्दर लटोंवाली कृष्णाने कहा--“शत्रुतापन! जैसा तुमने कहा था, उसके अनुसार मैंने कीचकको नृत्यशालामें मिलनेका संकेत कर दिया है
ਤਦੋਂ ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਬੋਲੀ— “ਪਰੰਤਪ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
Verse 26
शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचक: । एको निशि महाबाहो कीचकं त॑ निषूदय
ਕੀਚਕ ਸੁੰਨੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ।
Verse 27
“अतः महाबाहो! कीचक रातके समय उस सूनी नृत्यशालामें अकेला आवेगा। तुम वहीं उसे मार डालना ।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਕੀਚਕ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਉਸ ਸੁੰਨੀ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਆਵੇਗਾ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ ਪਾਂਡਵ! ਤੂੰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮਦ-ਦਰਪ ਨਾਲ ਫੂਲਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਕੀਚਕ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਕਰ ਦੇ।
Verse 28
दर्पाच्च सूतपुत्रो$सौ गन्धर्वानवमन्यते । त॑ंत्वं प्रहरतां श्रेष्ठ हृदान्नागमिवोद्धर
ਦਰਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਰਸਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੌਦ ਤੋਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ।
Verse 29
अश्रु दुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत । आत्मनश्वैव भद्रं ते कुरुमानं कुलस्य च,“भारत! तुम्हारा कल्याण हो। तुम कीचकको मारकर मुझ दुःखपीड़ित अबलाके आँसू पोंछो तथा अपना और अपने कुलका सम्मान बढ़ाओ'
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਬੀ ਹੋਈ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਦੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦਾ ਮਾਣ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਵਧਾ।”
Verse 30
भीमसेन उवाच स्वागतं ते वरारोहे यन्मां वेदयसे प्रियम् । न हान्यं कज्चिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि
ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਗੱਲ ਦੱਸੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਹੇ ਵਰਵਰਨੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।”
Verse 31
भीमसेन बोले--वरारोहे! तुम्हारा स्वागत है; क्योंकि तुमने मुझे प्रिय संवाद सुनाया है। सुन्दरी! मैं इस कार्यमें दूसरे किसीको सहायक बनाना नहीं चाहता ।।
ਭੀਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਵਰਵਰਨੀ, ਕੀਚਕ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕਾ ਤੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ—ਉਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਡਿੰਬ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੋਈ ਸੀ।”
Verse 32
सत्य भ्रातृश्व धर्म च पुरस्कृत्य ब्रवीमि ते । कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा
ਸੱਚ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।”
Verse 33
त॑ गद्दरे प्रकाशे वा पोथयिष्यामि कीचकम् | अथ चेदपि योत्स्यन्ति हिंसे मत्स्यानपि ध्रुवम्
ਚਾਹੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ—ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੀਚਕ ਮਿਲੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿਆਂਗਾ। ਅਤੇ ਜੇ ਮਤਸ੍ਯ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਪੱਖਦਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 34
ततो दुर्योधन हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुन्धराम् । काम मत्स्यमुपास्तां हि कुन्तीपुत्रो युधिषछ्ठिर:
ਫਿਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲਵਾਂਗਾ। ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਬਸੱਤਾ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 35
द्रौपहयुवाच यथा न संत्यजेथास्त्वं सत्यं वै मत्कृते विभो । निगूढस्त्वं तथा पार्थ कीचकं तं निषूदय
ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕ ਕੇ ਉਸ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ।”
Verse 36
भीमसेन उवाच एवमेतत् करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे । अद्य तं॑ सूदयिष्यामि कीचकं सह बान्धवै:,भीमसेन बोले--ठीक है, भीरु! तुम जैसा कहती हो, वही करूँगा। आज मैं उस कीचकको उसके भाई-बन्धुओंसहित मार डालूँगा
ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੇ ਡਰਪੋਕੀ! ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 37
अदृश्यमानस्तस्याथ तमस्विन्यामनिन्दिते । नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिर: । अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मन:
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਰੀ, ਇਸ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਝਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਤੈਨੂੰ ਲਲਚਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਕੀਚਕ ਦਾ ਸਿਰ ਮੈਂ ਇਉਂ ਕੁਚਲ ਦਿਆਂਗਾ ਜਿਵੇਂ ਗਜਰਾਜ ਬਿਲਵ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪੈਰ ਹੇਠ ਰੌਂਦ ਕੇ ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
वैशम्पायन उवाच भीमो<थ प्रथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत् | मृगं हरिरिवादृश्य: प्रत्याकाडक्षत कीचकम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਭੀਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਾਚ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੀਚਕ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਹਿਰਨ ਦੀ ਘਾਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
Verse 39
कीचकश्चाप्यलंकृत्य यथाकाममुपागमत् | तां वेलां नर्तनागारं पाउ्चालीसंगमाशया,इधर कीचक भी इच्छानुसार वस्त्राभूषणोंसे सज-धजकर द्रौपदीके साथ समागमकी अभिलाषासे उसी समय नृत्यशालाके समीप आया
ਕੀਚਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ, ਪਾਂਚਾਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਨਾਚ-ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 40
मन्यमान: स संकेतमागारं प्राविशच्च तत् । प्रविश्य च स तद् वेश्म तमसा संवृतं महत्,उस गृहको संकेत-स्थान मानकर उसने भीतर प्रवेश किया। वह विशाल भवन सब ओरसे अन्धकारसे आच्छन्न हो रहा था
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ-ਥਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ; ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਮਹਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 41
पूर्वांगतं ततस्तत्र भीममप्रतिमौजसम् । एकान्तावस्थितं चैनमाससाद स दुर्मति:
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਇਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੁੱਲ ਬਲ ਵਾਲਾ ਭੀਮ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਦੁਸ਼ਬੁੱਧੀ ਕੀਚਕ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 42
शयानं शयने तत्र सूतपुत्र: परामृशत् । जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन ह
ਉੱਥੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ (ਭੀਮ) ਨੂੰ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਟਟੋਲਿਆ; ਅਤੇ ਭੀਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਧਧਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 43
उपसंगम्य चैवैनं कीचक: काममोहितः: । हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानो5भ्यभाषत,उनके पास पहुँचते ही काममोहित कीचक हर्षसे उन्मत्तचित्त हो मुसकराते हुए बोला --
ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਕਾਮ-ਮੋਹਿਤ ਕੀਚਕ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਸਤ ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ।
Verse 44
प्रापितं ते मया वित्त बहुरूपमनन्तकम् | यत् कृतं धनरत्नाब्यं दासीशतपरिच्छदम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਜੋ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਹੀਣ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ—ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੈਂਕੜੇ ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਹੈ।
Verse 45
रूपलावण्ययुक्ताभियुवतीभिरलंकृतम् । गृहं चान्त:पुरं सुभ्रु क्रीडारतिविराजितम् । तत् सर्व त्वां समुद्दिश्य सहसाहमुपागत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੁਭ੍ਰੂ! ਰੂਪ ਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਰਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਮੇਰਾ ਘਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ।
Verse 46
अकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगता: स्त्रिय: । सुवासा दर्शनीयश्व नान्यो<5स्ति त्वादृश: पुमान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਚਾਨਕ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—“ਤੁਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਹੋ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ।”
Verse 47
भीमसेन उवाच दिष्ट्या त्वं दर्शनीयो5थ दिष्ट्या55त्मानं प्रशंससि । ईदृशस्तु त्वया स्पर्श: स्पृष्टपूर्वो न कहिचित्
ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦਿਸ਼ਟਿਆ ਤੂੰ ਵੇਖਣ ਜੋਗ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਟਿਆ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਐਸਾ ਸਪਰਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।
Verse 48
भीमसेन बोले--सौभाग्यकी बात है कि तुम ऐसे दर्शनीय हो और यह भी भाग्यकी ही बात है कि तुम स्वयं ही अपनी प्रशंसा कर रहे हो। परंतु ऐसा कोमल स्पर्श भी तुम्हें पहले कभी नहीं प्राप्त हुआ होगा ।।
ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਕਲਾ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਿਪੁਣ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਮ-ਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਵੀ ਐਸਾ ਕੋਮਲ ਸਪਰਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 49
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रम: । सहसोत्पत्य कौन्तेय: प्रहस्येदमुवाच ह
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਭੀਮ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਭੀਮਸੇਨ ਅਚਾਨਕ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 50
अद्य त्वां भगिनी पाप॑ कृष्यमाणं मया भुवि | द्रक्ष्यतेडद्रिप्रतिकाशं सिंहेनेव महागजम्
ਹੇ ਪਾਪੀ! ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਭੈਣ ਵੇਖੇਗੀ—ਤੂੰ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਟਕ ਕੇ ਘਸੀਟਾਂਗਾ।
Verse 51
निराबाधा त्वयि हते सैरन्ध्री विचरिष्यति । सुखमेव चरिष्यन्ति सैरन्ध्य्रा: पतय: सदा,“इस प्रकार तेरे मारे जानेपर सैरन्ध्री बेखटके विचरेगी और उसके पति भी सदा सुखसे ही रहेंगे”
ਜਦ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਸੈਰੰਧ੍ਰੀ ਬਿਨਾ ਡਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਫਿਰੇਗੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਵੀ ਸਦਾ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿਣਗੇ।
Verse 52
ततो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु महाबल: । स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वर:
ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕੇਸ ਫੜ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬਲ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਜਕੜਿਆ ਗਿਆ।
Verse 53
आशक्षिप्य केशान् वेगेन बाद्ोर्जग्राह पाण्डवम् | बाहुयुद्ध तयोरासीत् क्रुद्धयोर्नरसिंहयो:
ਵੇਗ ਨਾਲ ਝਪਟ ਕੇ ਕੇਸ ਫੜਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਤੋਂ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਰਸਿੰਹ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਘੁੱਟ-ਮੁੱਕੀ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਪਏ।
Verse 54
वसन्ते वासिताहेतोर्बलवद्गजयोरिव । ऐसा कहकर महाबली भीमसेनने उसके पुष्पहार-विभूषित केश पकड़ लिये। कीचक भी बलवानोंमें श्रेष्ठ था। सिरके बाल पकड़ लिये जानेपर उसने बलपूर्वक झटका देकर उन्हें छुड़ा लिया और बड़ी फुर्तीसे पाण्डुनन्दन भीमको दोनों भुजाओंमें भर लिया। तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए उन दोनों पुरुषसिंहोंमें बाहुयुद्ध होने लगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਇੱਛਿਤ ਸਾਥਣ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਬਲਵਾਨ ਗਜਰਾਜ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰੁਸ਼-ਸਿੰਘ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਬਾਹੂ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਪਏ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕੇਸ ਫੜ ਕੇ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ; ਪਰ ਕੀਚਕਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਆਪ ਮਹਾਬਲੀ ਕੀਚਕ, ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਕੇਸ ਛੁਡਾ ਕੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਭਿੜੇ—ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਹਥਣੀ ਲਈ ਦੋ ਗਜਰਾਜ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਮਣੇ-ਸਾਮਣੇ ਹੋਣ।
Verse 55
वालिसुग्रीवयो र्भ्रात्रो: पुरेव कपिसिंहयो: । अन्योन्यमपि संरब्धौ परस्परजयैषिणौ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਕਪਿ-ਸਿੰਘ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਟੱਕਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ—ਇਕ ਪਾਸੇ ਕੀਚਕਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਕੀਚਕ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਮਸੇਨ।
Verse 56
तत: समुद्यम्य भुजी पञ्चशीर्षाविवोरगौ । नखदंष्टाभिरन्योन्यं घ्नत: क्रोधविषोद्धतौ
ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪੀ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਪੰਜ-ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ—ਅਤੇ ਨਖਾਂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 57
वेगेनाभिहतो भीम: कीचकेन बलीयसा । स्थिरप्रतिज्ञ: स रणे पदान्न चलित: पदम्,बलिष्ठ कीचकने बड़े वेगसे आघात किया, तो भी दृढ़प्रतिज्ञ भीम उस युद्धमें स्थिर रहे; एक पग भी पीछे नहीं हटे
ਬਲਵਾਨ ਕੀਚਕ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਰ ਨਾਲ ਭੀਮ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਲੱਗਿਆ, ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਭੀਮਸੇਨ ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ; ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਹਟਿਆ।
Verse 58
तावन्योन्यं समा श्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् | उभावपि प्रकाशेते प्रवृद्धो वृषभाविव,फिर दोनों आपसमें गुँथ गये और एक-दूसरेको खींचने लगे। उस समय वे दो हृष्ट-पुष्ट साँड़ोंकी भाँति सुशोभित होते थे
ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਸਾਂਡਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 59
तयोहासीत् सुतुमुल:ः सम्प्रहार: सुदारुण: । नखदन्तायुधवतोर्व्याच्रयोरिव दृप्तयो:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੁਮੁਲ ਅਤੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਛਿੜ ਗਈ। ਨਖ ਤੇ ਦੰਦ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਬਾਘ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਉਗਰਤਾ ਨਾਲ ਜੂਝ ਪਏ।
Verse 60
अभिपत्याथ बाहु्यां प्रत्यगृह्नादमर्षित: । मातज़ इव मातडुं प्रभिन्नकरटामुखम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕੀਚਕ ਅਚਾਨਕ ਝਪਟਿਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕਪੋਲਾਂ ਤੋਂ ਮਦ ਟਪਕਾਉਂਦਾ ਮੱਤਾ ਹਾਥੀ ਦੂਜੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
स चाप्येनं तदा भीम: प्रतिजग्राह वीर्यवान् । तमाक्षिपत् कीचको5थ बलेन बलिनां वर:,तब पराक्रमी भीमने भी झपटकर उसे पकड़ा, किंतु बलवानोंमें श्रेष्ठ कीचकने बलपूर्वक उन्हें झटक दिया
ਤਦ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ; ਪਰ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੀਚਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਝਟਕਾ ਦੇ ਕੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 62
तयोर्भुजविनिष्येषादुभयोबलिनोस्तदा । शब्द: समभवद् घोरो वेणुस्फोटसमो युधि,उस समय उस युद्धमें उन दोनों बलवानोंकी भुजाओंकी रगड़से बाँस फटनेका-सा भयानक शब्द होने लगा
ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਲਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਘਸਾਅ ਨਾਲ ਬਾਂਸ ਚਿਰਨ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨ ਉੱਠੀ।
Verse 63
अथैनमाक्षिप्य बलाद् गृहमध्ये वृकोदर: । धूनयामास वेगेन वायुश्नण्ड इव द्रुमम्
ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਝੰਝੋੜਣ ਲੱਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾ-ਡੁਲਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 64
भीमेन च परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे । प्रास्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम्
ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਭੀਮ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠਾਂ ਕੀਚਕ ਭਾਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਸਾਹ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਕ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ—ਪਾਂਡਵ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 65
ईषदाकलितं चापि क्रोधाद् द्रुतपदं स्थितम् । कीचको बलवान भीम॑ जानुभ्यामाक्षिपद् भुवि
ਜਦੋਂ ਭੀਮਸੇਨ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੰਭਲ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੈਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਡੋਲਣ ਲੱਗਾ, ਤਦੋਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਬਲਵਾਨ ਕੀਚਕ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਗੋਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 66
पातितो भुवि भीमस्तु कीचकेन बलीयसा । उत्पपाताथ वेगेन दण्डपाणिरिवान्तक:,अत्यन्त बलशाली कीचकद्दारा इस प्रकार भूमिपर गिराये हुए भीमसेन हाथमें दण्ड धारण करनेवाले यमराजकी भाँति बड़े वेगसे उछलकर खड़े हो गये
ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਕੀਚਕ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕਿਆ, ਭੀਮ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਮਾਨੋ ਦੰਡਧਾਰੀ ਅੰਤਕ, ਯਮਰਾਜ ਆਪ।
Verse 67
स्पर्थया च बलोन्मत्ता तावुभौ सूतपाण्डवौ । निशीथे पर्यकर्षेतां बलिनौ निर्जने स्थले
ਸਪਰਧਾ ਕਰਕੇ ਬਲ-ਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ—ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਸੂਰਮੇ—ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਸੁੰਨਸਾਨ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਤੇ ਧੱਕੇ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 68
ततस्तदू भवन श्रेष्ठ प्राकम्पत मुहुर्मुहुः । बलवच्चापि संक्रुद्धावन्योन्यं प्रति गर्जत:,इससे वह विशाल भवन बार-बार हिल उठता था। दोनों योद्धा बड़े क्रोधमें भरकर एक- दूसरेके सामने जोर-जोरसे गरज रहे थे
ਤਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਲਲਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 69
तलाभ्यां स तु भीमेन वक्षस्यभिहतो बली । कीचको रोषसंतप्त: पदान्न चलित: पदम्
ਤਦ ਬਲਵਾਨ ਭੀਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਚਕ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਚੋਟ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਾ ਹਿਲਿਆ।
Verse 70
मुहूर्त तु स तं वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम् । बलादहीयत तदा सूतो भीमबलार्दित:,भूमिपर खड़े रहकर दो घड़ीतक उस दुःसह वेगको सह लेनेके पश्चात् भीमसेनके बलसे पीड़ित हो सूतपुत्र कीचक अपनी शक्ति खो बैठा
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਝਟਕਾ ਸਹਿ ਲਿਆ; ਪਰ ਫਿਰ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸੂਤ-ਪੁੱਤਰ ਕੀਚਕ ਦੀ ਤਾਕਤ ਢਹਿ ਗਈ।
Verse 71
त॑ हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबल: । वक्षस्यानीय वेगेन ममर्देनं विचेतसम्,महाबली भीमसेन उसे निर्बल एवं अचेत होते देख उसकी छातीपर चढ़ बैठे और बड़े वेगसे उसे रौंदने लगे
ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 72
क्रोधाविष्टो विनि:श्वस्य पुनश्चैनं वृकोदर: । जग्राह जयतां श्रेष्ठ: केशेष्वेव तदा भूशम्
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਸ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 73
गृहीत्वा कीचकं॑ भीमो विरराज महाबल: । शार्दटूल: पिशिताकाड्क्षी गृहीत्वेव महामृगम्,जैसे कच्चे मांसकी अभिलाषा रखनेवाला सिंह महान् मृगको पकड़ ले, उसी प्रकार महाबली भीम कीचकको पकड़कर बड़ी शोभा पा रहे थे
ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਐਸਾ ਚਮਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਚੇ ਮਾਸ ਦਾ ਲੋਭੀ ਬਾਘ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਦਹਾੜਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 74
तत एन॑ परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदर: । योक््त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा,तदनन्तर उसे अत्यन्त थका जानकर भीमने अपनी भुजाओंमें इस प्रकार कस लिया, जैसे पशुको रस्सीसे बाँध दिया गया हो
ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 75
नदन्तं च महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम् | भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम्
ਉਹ ਟੁੱਟੇ ਨਗਾਰੇ ਵਰਗੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਣ ਲਈ ਤੜਫਣ ਲੱਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਹੋਸ਼ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਘੁਮਾਇਆ।
Verse 76
प्रगृह् तरसा दोर्भ्या कण्ठं तस्य वृकोदर: । अपीडयत कृष्णायास्तदा कोपोपशान्तये
ਤਦ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਫੜ ਕੇ ਦਬਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਦਾ ਉੱਠਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 77
फिर द्रौपदीका क्रोध शान्त करनेके लिये उन्होंने दोनों हाथोंसे उसका गला पकड़कर बड़े वेगसे दबाया ।।
ਫਿਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਫੜ ਕੇ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਏ, ਅੱਖਾਂ ਉਲਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਫਟ ਗਏ, ਤਦ ਭੀਮ ਨੇ ਉਸ ਅਧਮ ਕੀਚਕ ਦੀ ਕਮਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੁੱਟਣ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਘੋਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 78
त॑ विषीदन्तमाज्ञाय कीचकं पाण्डुनन्दन: । भूतले भ्रामयामास वाक्यं चेदमुवाच ह,मृत्युके समय कीचकको विषाद करते देख पाण्डुनन्दन भीमने उसे धरतीपर घसीटा और इस प्रकार कहा--
ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ ਭੀਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—
Verse 79
अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुर्भार्यापहारिणम् । शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्वा सैरन्ध्रिकण्टकम्
ਅੱਜ ਮੈਂ—ਜੋ ਸੈਰੰਧ੍ਰੀ ਲਈ ਕੰਡਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ-ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਉਰਣ ਹੋਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 80
इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीर- स्तं कीचकं क्रोधसरागनेत्र: । आस्त्रस्तवस्त्रा भरणं स्फुरन्त- मुद्भ्रान्तनेत्रं व्यसुमुत्ससर्ज
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਮਸੇਨ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ—ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਖਿੱਲਰ ਗਏ; ਉਹ ਤੜਫੜਾਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਗਏ।
Verse 81
निष्पिष्य पाणिना पार्णिं संदष्टौष्ठपुर्ट बली । समाक्रम्य च संक्रुद्धो बलेन बलिनां वर:
ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਮ—ਹਾਲੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ—ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਰਗੜਦਾ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੋਠ ਦਬਾਉਂਦਾ, ਫਿਰ ਅਤਿ ਬਲ ਨਾਲ ਕੀਚਕ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ।
Verse 82
तस्य पादौ च पाणी च शिरो ग्रीवां च सर्वश: । काये प्रवेशयामास पशोरिव पिनाकधूक्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੀਚਕ ਦੇ ਪੈਰ, ਹੱਥ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ—ਸਾਰੇ ਅੰਗ—ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧੱਕ ਦਿੱਤੇ; ਜਿਵੇਂ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਯੱਗ-ਪਸ਼ੂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 83
त॑ सम्मथितसर्वाजू मांसपिण्डोपमं कृतम् | कृष्णाया दर्शयामास भीमसेनो महाबल:,महाबली भीमने उसका सारा शरीर मथ डाला और उसे मांसका लोंदा-सा बना दिया। इसके बाद उन्होंने द्रौपदीको दिखाया
ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੁਚਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਲੋਥੜੇ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ।
Verse 84
उवाच च महातेजा द्रौपदीं योषितां वराम् । पश्यैनमेहि पाञज्चालि कामुको5यं यथा कृत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਭੀਮ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਆ, ਪਾਂਚਾਲੀ, ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ; ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੇਖ।”
Verse 85
एवमुक््त्वा महाराज भीमो भीमपराक्रम: । पादेन पीडयामास तस्य कायं दुरात्मन:,महाराज! भयंकर पराक्रमी भीमने ऐसा कहकर उस दुरात्माकी लाशको पैरसे दबाया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮ ਨੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 86
ततोडग्निं तत्र प्रज्वाल्य दर्शयित्वा तु कीचकम् | पाज्चालीं स तदा वीर इदं वचनमत्रवीत्,फिर वहाँ आग जलाकर उन्होंने कीचकका शव दिखाया। उस समय वीरवर भीमने पांचालीसे यह बात कही--
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਜਗਾ ਕੇ ਕੀਚਕ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਂਚਾਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 87
प्रार्थयन्ति सुकेशान्ते ये त्वां शीलगुणान्विताम् । एवं ते भीरु वध्यन्ते कीचक: शोभते यथा
“ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀ ਡਰਪੋਕ ਪਾਂਚਾਲੀ! ਤੂੰ ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈਂ। ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਅਨੁਚਿਤ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ—ਅੱਜ ਕੀਚਕ ਜਿਵੇਂ (ਮੌਤ ਵਿੱਚ) ‘ਸਜਿਆ’ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਓਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।”
Verse 88
तत् कृत्वा दुष्करं कर्म कृष्णाया: प्रियमुत्तमम् । तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै शमम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਚਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ, ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੁੜ ਪਾਕਸ਼ਾਲਾ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਕੀਚਕ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲੀ।
Verse 89
आमन्त्र्य द्रौपदी कृष्णां क्षिप्रमायान्न्महानसम् । कीचकं घातयित्वा तु द्रौपदी योषितां वरा । प्रह्दषश गतसंतापा सभापालानुवाच ह
Verse 90
कीचको<यं हत: शेते गन्धर्वै: पतिभि्मम । परस्त्रीकामसम्मत्तस्तत्रागच्छत पश्यत,“आओ, देखो, “परायी स्त्रीके प्रति कामोन्मत्त रहनेवाला यह कीचक मेरे पति गन्धर्वोद्वारा मारा जाकर वहाँ नृत्यशालामें पड़ा है”
Vaiśampāyana said: “Here lies Kīcaka, slain by the Gandharvas—her husbands. Driven mad by desire for another man’s wife, he has fallen there in the hall of dance. Come, look!” The statement underscores the ethical censure of violating another’s marital protection and frames the killing as the consequence of predatory lust and adharma.
Verse 91
तच्छुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिण: । सहसैव समाजग्मुरादायोल्का: सहस्रश:,उसका यह कथन सुनकर नृत्यशालाके रक्षक सहस्रोंकी संख्यामें हाथोंमें मसाल लिये सहसा वहाँ आये
Hearing her words, the guards of the dancing-hall at once rushed there in great numbers, carrying torches in their hands—an immediate, forceful response meant to secure the place and confront the perceived disturbance.
Verse 92
ततो गत्वाथ तद् वेश्म कीचकं विनिपातितम् । गतासुं ददृशुर्भूमी रुधिरेण समुक्षितम्
Then they went into that residence and saw Kīcaka struck down. His life had departed, and his body lay on the ground, drenched in blood. The scene confirms the swift, decisive punishment that follows his wrongdoing, underscoring how adharma—especially coercion and abuse of power—invites immediate retribution even within the seeming safety of royal quarters.
Verse 93
पाणिपाददिदीन तु दृष्टवा च व्यथिता5भवन् । निरीक्षन्ति तत: सर्वे परं विस्स्मयमागता:,उसे हाथ-पैरसे हीन देख उन सबको बड़ी व्यथा हुई। फिर वे सभी बड़े आश्षर्यमें पड़कर उसे ध्यानसे देखने लगे
Vaiśampāyana said: Seeing him bereft of hands and feet, they were deeply distressed. Then, all of them, overcome with great astonishment, began to look at him closely—caught between compassion for suffering and wonder at what they beheld.
Verse 94
अमानुषं कृतं कर्म तं दृष्टवा विनिपातितम् । क्वास्य ग्रीवा क्व चरणौ क्व पाणी क््व शिरस्तथा । इति सम त॑ परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा
ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਕੰਮ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਵੇਖੋ—ਇਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਪੈਰ ਕਿੱਥੇ, ਹੱਥ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕਿੱਥੇ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਉਹ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੰਧਰਵ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to prevent imminent coercion and collective violence against Draupadī while maintaining the vow of anonymity—requiring intervention that is effective yet strategically non-disclosive.
The chapter implies that restraint is not passivity: when harm escalates toward irreversible injustice, protective action becomes a duty, but should be executed with situational intelligence to preserve higher obligations (such as vows and public stability).
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-function is narrative and ethical—demonstrating concealed agency, safeguarding of dharma, and the epic’s causal preparation for public re-emergence after exile.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.