Adhyaya 68
राजा-दैवतत्वम् — The King as a Stabilizing ‘Daivata’ (Divine Function) in Social Order
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Governance)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma why learned authorities describe the king as a ‘daivata’ (दैवत), despite being human. Bhīṣma answers by introducing a traditional itihāsa: the wise King Vasumanā of Kosala approaches Bṛhaspati with formal humility and asks how beings flourish or decline and whom one should honor to attain enduring well-being. Bṛhaspati’s reply frames dharma as ‘rājamūla’—rooted in kingship—because fear of lawful authority prevents mutual harm and preserves property and social trust. A long series of conditional images describes societal collapse without protection: theft, violence, breakdown of family and teacher-respect, disruption of agriculture and trade, cessation of Vedic study, yajña, marriages, assemblies, and general panic. Conversely, when the ruler protects, people live without fear, travel safely, practice restraint, support one another, and sustain education, ritual, and the economic base (vārttā). The king is further described as performing time-bound functional ‘forms’ analogous to Agni (punitive burning of wrongdoing), Āditya (surveillance and welfare), Antaka/Mṛtyu (destructive force against severe threats), Yama (judicial restraint and reward of the righteous), and Vaiśravaṇa (distribution and withdrawal of prosperity). The chapter warns against slander, hostility, or misappropriation of royal revenue, depicting such acts as leading to severe consequences, and concludes by advising alignment with righteous kingship and the honoring of capable, loyal, disciplined ministers. The episode ends with Vasumanā implementing protective governance as instructed.
Chapter Arc: युधिष्ठिर चारों आश्रमों और चातुर्वर्ण्य के धर्म सुनकर अब राज्य-रक्षा के मूल प्रश्न पर आते हैं—क्या राष्ट्र की स्थिरता के लिए राजा अनिवार्य है? → भीष्म प्रतिपादन करते हैं कि राज्य का सबसे प्रधान कर्तव्य राजाभिषेक और शासन-व्यवस्था है; जहाँ राजा नहीं, वहाँ धर्म टिकता नहीं—अराजकता में लोग परस्पर ‘खाने’ लगते हैं और दस्यु-स्वभाव प्रबल हो उठता है। → भीष्म का तीक्ष्ण निष्कर्ष: ‘अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते’—राजा के बिना न न्याय, न मर्यादा; भय और लोभ समाज को भीतर से तोड़ देते हैं, इसलिए राजसत्ता धर्म-स्थापन का आधार है। → राजा का आदर्श रूप उभरता है—वह पर्जन्य-वत् वर्षा करने वाला, पापों को शमित करने वाला, प्रजा को स्वकर्म में नियोजित करने वाला; ऐसा राजा गुरु और इन्द्र के समान सम्मान पाता है, और विश्वास-रक्षा हेतु दण्ड-नीति तथा नियम-समय (समझौते/संविधान) स्थापित करता है। → कुछ समय व्यवस्था चलती है, पर आगे चलकर फिर दुर्व्यवस्था फैलती है; तब पीड़ित प्रजा मिलकर ऐसे रक्षक-राजा की खोज/स्थापना का विचार करती है—अगले प्रसंग का द्वार यहीं खुलता है।
Shlokas
Verse 1
अपन कराता बछ। अंक सप्तषष्टितमो< ध्याय: राष्ट्रकी रक्षा और उन्नतिके लिये राजाकी आवश्यकताका प्रतिपादन युधिष्ठिर उवाच चातुराश्रम्यमुक्तं ते चातुर्वर्ण्य तथैव च । राष्ट्रस्य यत् कृत्यतमं ततो ब्रूहि पितामह,राजा युधिष्ठिरने कहा--पितामह! आपने चारों आश्रमों और चारों वर्णोंके धर्म बतलाये। अब आप मुझे यह बताइये कि समूचे राष्ट्रका--उस राष्ट्रमें निवास करनेवाले प्रत्येक नागरिकका मुख्य कार्य क्या है?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਮਹ! ਤੁਸੀਂ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ? ਸਮੂਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਕੰਮ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?
Verse 2
भीष्म उवाच राष्ट्रस्यैतत् कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् | अनिन्द्रमबल राष्ट्र दस्यवो5भिभवन्त्युत,भीष्मजी बोले--युथिष्ठिर! राष्ट्र अथवा राष्ट्रवासी प्रजावर्गका सबसे प्रधान कार्य यह है कि वह किसी योग्य राजाका अभिषेक करे, क्योंकि बिना राजाका राष्ट्र निर्बल होता है। उसे डाकू और लुटेरे लूटते तथा सताते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਯੋਗ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ (ਸਥਾਪਨਾ) ਕਰਨਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਡਾਕੂ ਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते । परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम्,जिन देशोंमें कोई राजा नहीं होता, वहाँ धर्मकी भी स्थिति नहीं रहती है; अतः वहाँके लोग एक-दूसरेको हड़पने लगते हैं; इसलिये जहाँ अराजकता हो, उस देशको सर्वथा धिक््कार है!
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਧਰਮ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਅराजਕਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਸ਼ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 4
इन्द्रमेव प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुति: । यथैवेन्द्रस्तथा राजा सम्पूज्यो भूतिमिच्छता,श्रुति कहती है, 'प्रजा जो राजाका वरण करती है, वह मानो इन्द्रका ही वरण करती है,, अतः लोकका कल्याण चाहनेवाले पुरुषको इन्द्रके समान ही राजाका पूजन करना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮਾਨੋ ਇੰਦਰ ਦਾ ਹੀ ਵਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।’ ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਕਰੇ।
Verse 5
नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति रोचये । नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्युत,मेरी रुचि तो यह है कि जहाँ कोई राजा न हो, उन देशोंमें निवास ही नहीं करना चाहिये। बिना राजाके राज्यमें दिये हुए हविष्यको अग्निदेव वहन नहीं करते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੇਰੀ ਪੱਕੀ ਰਾਇ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਰਾਜਾ-ਵਿਹੀਣ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ।
Verse 6
अथ चेदाभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तर: । अराजकाणि राष्ट्राणि हतवीर्याणि वा पुन:,यदि कोई प्रबल राजा राज्यके लोभसे उन बिना राजाके दुर्बल देशोंपर आक्रमण करे तो वहाँके निवासियोंको चाहिये कि वे आगे बढ़कर उसका स्वागत-सत्कार करें। यही वहाँके लिये सबसे अच्छी सलाह हो सकती है; क्योंकि पापपूर्ण अराजकतासे बढ़कर दूसरा कोई पाप नहीं है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੇ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾਰਥੀ ਰਾਜਾ-ਵਿਹੀਣ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਵਾਗਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਪਮਈ ਅराजਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 7
प्रत्युदगम्याभिपूज्य: स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् । न हि पापात् परतरमस्ति किज्चिदराजकात्,यदि कोई प्रबल राजा राज्यके लोभसे उन बिना राजाके दुर्बल देशोंपर आक्रमण करे तो वहाँके निवासियोंको चाहिये कि वे आगे बढ़कर उसका स्वागत-सत्कार करें। यही वहाँके लिये सबसे अच्छी सलाह हो सकती है; क्योंकि पापपूर्ण अराजकतासे बढ़कर दूसरा कोई पाप नहीं है
ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ।
Verse 8
स चेत् समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् | बलवान हि प्रकुपित: कुर्यान्निःशेषतामपि,वह बलवान् आक्रमणकारी नरेश यदि शान्त दृष्टिसे देखे तो राज्यकी पूर्णतः भलाई होती है और यदि वह कुपित हो गया तो उस राज्यका सर्वनाश कर सकता है
ਜੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮਗ੍ਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਉਹੀ ਬਲਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 9
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा । अथ या सुद॒ुहा राजन नैव तां वितुदन्त्यपि,राजन्! जो गाय कठिनाईसे दुही जाती है, उसे बड़े-बड़े क्लेश उठाने पड़ते हैं, परंतु जो सुगमतापूर्वक दूध दुह लेने देती है, उसे लोग पीड़ा नहीं देते हैं, आरामसे रखते हैं
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਗਾਂ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗਾਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁੰਝਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 10
यदतप्तं प्रणमते नैतत् संतापमर्हति । यत् स्वयं नमते दारु न तत् संनामयन्त्यपि,जो राष्ट्र बिना कष्ट पाये ही नतमस्तक हो जाता है, वह अधिक संतापका भागी नहीं होता। जो लकड़ी स्वयं ही झुक जाती है, उसे लोग झुकानेका प्रयत्न नहीं करते हैं
ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਸਹੇ ਹੀ ਨਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਸੰਤਾਪ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਲੱਕੜ ਆਪ ਹੀ ਝੁਕ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਉਂਦੇ।
Verse 11
एतयोपमया वीर संनमेत बलीयसे । इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे,वीर! इस उपमाको ध्यानमें रखते हुए दुर्बलको बलवानके सामने नतमस्तक हो जाना चाहिये। जो बलवानको प्रणाम करता है, वह मानो इन्द्रको ही नमस्कार करता है
ਹੇ ਵੀਰ! ਇਸ ਉਪਮਾ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਅੱਗੇ ਨਮਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
तस्माद् राजैव कर्तव्य: सततं भूतिमिच्छता । न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येघामराजकम्,अतः सदा उन्नतिकी इच्छा रखनेवाले देशको अपनी रक्षाके लिये किसीको राजा अवश्य बना लेना चाहिये। जिनके देशमें अराजकता है, उनके धन और स्त्रियोंपर उन्हींका अधिकार बना रहे, यह सम्भव नहीं है
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਨਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਧਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Verse 13
प्रीयते हि हरन् पाप: परवित्तमराजके । यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति,अराजकताकी स्थितिमें दूसरोंके धनका अपहरण करनेवाला पापाचारी मनुष्य बड़ा प्रसन्न होता है, परंतु जब दूसरे लुटेरे उसका भी सारा धन हड़प लेते हैं, तब वह राजाकी आवश्यकताका अनुभव करता है
ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਲੁਟੇਰੇ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਧਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
पापा हाूपि तदा क्षेम॑ न लभन्ते कदाचन । एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोशक्ष॒ बहवो5परे
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਪੀ ਵੀ ਕਦੇ ਖ਼ੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ। ਇੱਕ ਦਾ ਧਨ ਦੋ ਜਣੇ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
अराजक देशमें पापी मनुष्य भी कभी कुशलपूर्वक नहीं रह सकते। एकका धन दो मिलकर उठा ले जाते हैं और उन दोनोंका धन दूसरे बहुसंख्यक लुटेरे लूट लेते हैं ।। अदास: क्रियते दासो हियन्ते च बलात् स्त्रिय: । एतस्मात् कारणाद् देवा: प्रजापालान् प्रचक्रिरे,अराजकताकी स्थितिमें जो दास नहीं है, उसे दास बना लिया जाता है और स्त्रियोंका बलपूर्वक अपहरण किया जाता है। इसी कारणसे देवताओंने प्रजापालक नरेशोंकी सृष्टि की है
ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਦੇ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਇੱਕ ਦਾ ਧਨ ਦੋ ਜਣੇ ਮਿਲ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਐਸੀ ਬੇਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਾਸ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਾਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।
Verse 16
राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारक: । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन् दुर्बलं बलवत्तरा:,यदि इस जगत्में भूतलपर दण्डधारी राजा न हो तो जैसे जलमें बड़ी मछलियाँ छोटी मछलियोंको खा जाती हैं, उसी प्रकार प्रबल मनुष्य दुर्बलोंको लूट खायँ
ਜੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਲੋਕ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਲੁੱਟ ਲੈਣ।
Verse 17
अराजका:ः प्रजा: पूर्व विनेशुरिति न: श्रुतम् । परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्,हमने सुन रखा है कि जैसे पानीमें बलवान मत्स्य दुर्बल मत्स्योंकोी अपना आहार बना लेते हैं, उसी प्रकार पूर्वकालमें राजाके न रहनेपर प्रजावर्गके लोग परस्पर एक-दूसरेको लूटते हुए नष्ट हो गये थे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਮੱਛੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 18
समेत्य तास्ततश्चक्करु: समयानिति न: श्रुतम् । वाक्शूरो दण्डपरुषो यश्च स्यात् पारजायिक:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਹੋਵੇ, ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਐਸੇ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 19
यः परस्वमथादद्यात् त्याज्या नस्तादृशा इति । विश्वासार्थ च सर्वेषां वर्णानामविशेषत: । तास्तथा समयं कृत्वा समयेनावतस्थिरे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਲਏ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਭੇਦ ਦੇ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ; ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ।
Verse 20
तब उन सबने मिलकर आपसमें नियम बनाया--यह बात हमारे सुननेमें आयी है। वह नियम इस प्रकार है--“हम लोगोंमेंसे जो भी निछ्लर बोलनेवाला, भयानक दण्ड देनेवाला, परस्त्रीगामी तथा पराये धनका अपहरण करनेवाला हो, ऐसे सब लोगोंको हमें समाजसे बहिष्कृत कर देना चाहिये।” सभी वर्णके लोगोंमें विश्वास उत्पन्न करनेके लिये सामान्यतः ऐसा नियम बनाकर उसका पालन करते हुए वे सब लोग सुखसे रहने लगे ।। सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ता: पितामहम् | अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नी श्वरं दिश
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ—ਇਹ ਗੱਲ ਅਸੀਂ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਇਹ ਸੀ—“ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਗੰਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਡਰਾਉਣੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ-ਇਸਤਰੀਗਾਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਾਂਝਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਹੇ ਭਗਵਨ! ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਬਿਨਾ ਅਸੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ।”
Verse 21
ततो मनु व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ता:,तब ब्रह्माजीने मनुको राजा होनेकी आज्ञा दी; परंतु मनुने उन प्रजाओंको स्वीकार नहीं किया
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਮਨੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 22
मनुर॒ुवाच बिभेमि कर्मण: पापाद् राज्यं हि भृशदुस्तरम् । विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तेषु नित्यदा,मनु बोले--भगवन्! मैं पापकर्मसे बहुत डरता हूँ। राज्य करना बड़ा कठिन काम है-- विशेषत:ः सदा मिथ्याचारमें प्रवृत्त रहनेवाले मनुष्योंपर शासन करना तो और भी दुष्कर है
ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਪਾਪਕਰਮ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਡਰਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕੰਮ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਮਿਥਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 23
भीष्म उवाच तमन्लुवन् प्रजा मा भे: कर्त्नेनो गमिष्यति । पशूनामधिपज्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਜਨੋ! ਡਰੋ ਨਾ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ। ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਵੀ।
Verse 24
धान्यस्य दशमं भागं दास्याम: कोशवर्धनम् | कन्यां शुल्के चारुरूपां विवाहेषूद्यतासु च
ਅਸੀਂ ਅਨਾਜ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਦੇਵਾਂਗੇ; ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਲਕ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਵੀ ਦੇਵਾਂਗੇ।
Verse 25
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तब समस्त प्रजाओंने मनुसे कहा--“महाराज! आप डरें मत। पाप तो उन्हींको लगेगा, जो उसे करेंगे। हमलोग आपके कोशकी वृद्धिके लिये प्रति पचास पशुओंपर एक पशु आपको दिया करेंगे। इसी प्रकार सुवर्णका भी पचासवाँ भाग देते रहेंगें। अनाजकी उपजका दसवाँ भाग करके रूपमें देंगे। जब हमारी बहुत-सी कन्याएँ विवाहके लिये उद्यत होंगी, उस समय उनमें जो सबसे सुन्दरी कन्या होगी, उसे हम शुल्कके रूपमें आपको भेंट कर देंगे ।। मुखेन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्या: प्रधानत: । भवन्तं तेडनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवता:,'जैसे देवता देवराज इन्द्रका अनुसरण करते हैं, उसी प्रकार प्रधान-प्रधान मनुष्य अपने प्रमुख शस्त्रों और वाहनोंके साथ आपके पीछे-पीछे चलेंगे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਸੀਂ ਡਰੋ ਨਾ। ਪਾਪ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗਾ ਜੋ ਅਧਰਮ ਕਰਨਗੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਵਾਧੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਹਰ ਪੰਜਾਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਸ਼ੂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਕਰ ਵਜੋਂ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਲਕ ਵਜੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜ्ज ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣਗੇ।”
Verse 26
स त्वं जातबलो राजा दुष्प्रधर्ष: प्रतापवान् सुखे धास्यसि न: सर्वान् कुबेर इव नैऋ#तान्,“प्रजाका सहयोग पाकर आप एक प्रबल, दुर्जय और प्रतापी राजा होंगे। जैसे कुबेर यक्षों तथा राक्षसोंकी रक्षा करके उन्हें सुखी बनाते हैं, उसी प्रकार आप हमें सुरक्षित एवं सुखसे रखेंगे
ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਲਵਾਨ, ਅਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਬਣੋਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਬੇਰ ਨੈਤਾਂ (ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ) ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਖੀ ਕਰੋਗੇ।
Verse 27
यं च धर्म चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिता: | चतुर्थ तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं वै भविष्यति
ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਜਾ ਜੋ ਧਰਮ ਅਚਰਨ ਕਰੇਗੀ, ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਟਿਕੇਗਾ।
Verse 28
“आप जैसे राजाके द्वारा सुरक्षित हुई प्रजाएँ जो-जो धर्म करेंगी, उसका चतुर्थ भाग आपको मिलता रहेगा ।। तेन धर्मेण महता सुखं लब्धेन भावित: । पाहास्मान् सर्वतो राजन् देवानिव शतक्रतु:,“राजन! सुखपूर्वक प्राप्त हुए उस महान् धर्मसे सम्पन्न हो आप उसी प्रकार सब ओरसे हमारी रक्षा कीजिये, जैसे इन्द्र देवताओंकी रक्षा करते हैं
ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਜੋ-ਜੋ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰੇਗੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਨਾਲ—ਜੋ ਸੁਖ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਕਲਿਆਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
विजयाय हि निर्याहि प्रतपन् रश्मिवानिव । मानं विधम शत्रूणां जयो<स्तु तव सर्वदा,“महाराज! आप तपते हुए अंशुमाली सूर्यके समान विजयके लिये यात्रा कीजिये, शत्रुओंका घमंड धूलमें मिला दीजिये और सर्वदा आपकी जय हो”
ਮਹਾਰਾਜ! ਤਪਦੇ, ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋ; ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ।
Verse 30
स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः । महाभिजनसम्पन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव,तब महान् सैन्यबलसे घिरे हुए महाकुलीन, महातेजस्वी राजा मनु अपने तेजसे प्रकाशित होते हुए-से निकले
ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਮਨੂ ਵੱਡੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉੱਚ ਕੁਲ-ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 31
तस्य दृष्टवा महत्त्वं ते महेन्द्रस्येव देवता: । अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च ददुर्मन:,जैसे देवता देवराज इन्द्रका प्रभाव देखकर प्रभावित हो जाते हैं, उसी प्रकार सब लोग महाराज मनुका महत्त्व देखकर आतंकित हो उठे और अपने-अपने धर्ममें मन लगाने लगे
ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਲੋਕ ਮਹਾਰਾਜ ਮਨੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਲਿਆ।
Verse 32
ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् । शमयन् सर्वतः पापान् स्वकर्मसु च योजयन्
ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਖਾ-ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਾਂਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 33
तदनन्तर वर्षा करनेवाले मेघके समान मनु पापा-चारियोंको शान्त करते और उन्हें अपने वर्णाश्रमोचित कर्मोमें लगाते हुए भूमण्डलपर चारों ओर घूमने लगे ।। एवं ये भूतिमिच्छेयु: पृथिव्यां मानवा: क्वचित् । कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात्,इस प्रकार जो मनुष्य वैभव-वृद्धिकी कामना रखते हों, उन्हें सबसे पहले इस भूमण्डलमें प्रजाजनोंपर अनुग्रह करनेके लिये कोई राजा अवश्य बना लेना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੂ ਵਰਖਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ; ਪਾਪਾਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ-ਵਾਧੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਅਵਸ਼੍ਯ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 34
नमस्येरंश्व॒ तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा । देवा इव च देवेन्द्रं तत्र राजानमन्तिके,फिर जैसे शिष्य भक्तिभावसे गुरुको नमस्कार करते हैं तथा जैसे देवता देवराज इन्द्रको प्रणाम करते हैं, उसी प्रकार समस्त प्रजाजनोंको अपने राजाके निकट नमस्कार करना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲੋਕ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 35
सत्कृतं स्वजनेनेह परो5पि बहु मन्यते । स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत,इस लोकमें आत्मीयजन जिसका आदर करते हैं, उसे दूसरे लोग भी बहुत मानते हैं और जो स्वजनोंद्वारा तिरस्कृत होता है, उसका दूसरे भी अनादर करते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਏ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਅਵਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 36
राज्: परैः परिभव: सर्वेषामसुखावह: । तस्माच्छत्रं च पत्र च वासांस्थाभरणानि च,राजाका यदि दूसरोंके द्वारा पराभव हुआ तो वह समस्त प्रजाके लिये दुःखदायी होता है; इसलिये प्रजाको चाहिये कि वह राजाके लिये छत्र, वाहन, वस्त्र, आभूषण, भोजन, पान, गृह, आसन और शय्या आदि सभी प्रकारकी सामग्री भेंट करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਰਾਜਾ ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਜਾਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਲਈ ਰਾਜਛਤਰ, ਵਾਹਨ, ਬਸਤਰ, ਗਹਿਣੇ, ਅੰਨ-ਪਾਨੀ, ਘਰ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਆਦਿ ਸਭ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਭੇਟ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 37
भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दग्युर्ग्हाणि च । आसनानि च शबय्याक्ष सर्वोपकरणानि च,राजाका यदि दूसरोंके द्वारा पराभव हुआ तो वह समस्त प्रजाके लिये दुःखदायी होता है; इसलिये प्रजाको चाहिये कि वह राजाके लिये छत्र, वाहन, वस्त्र, आभूषण, भोजन, पान, गृह, आसन और शय्या आदि सभी प्रकारकी सामग्री भेंट करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨੀ, ਘਰ, ਆਸਨ ਤੇ ਸ਼ਯਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੂਜਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਜਾ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਅੱਗੇ ਛਤਰ, ਵਾਹਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਭੂਸ਼ਣ, ਭੋਜਨ, ਪਾਨੀ, ਨਿਵਾਸ, ਆਸਨ, ਸ਼ਯਿਆ ਆਦਿ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਭੇਟ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 38
गोप्ता तस्माद् दुराधर्ष: स्मितपूर्वांभिभाषिता । आभाषिततश्च मधुरं प्रत्याभाषेत मानवान्,इस प्रकार प्रजाकी सहायता पाकर राजा दुर्धर्ष एवं प्रजाकी रक्षा करनेमें समर्थ हो जाता है। राजाको चाहिये कि वह मुसकराकर बातचीत करे। यदि प्रजावर्गके लोग उससे कोई बात पूछें तो वह मधुर वाणीमें उन्हें उत्तर दे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਅਦਮ੍ਯ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣ, ਤਾਂ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ।
Verse 39
कृतज्ञो दृढ्भक्ति: स्यात् संविभागी जितेन्द्रिय: । ईक्षित: प्रतिवीक्षेत मृदु वल्गु च सुष्ठु च,राजा उपकार करनेवालोंके प्रति कृतज्ञ और अपने भक्तोंपर सुदृढ़ स्नेह रखनेवाला हो। उपभोगमें आनेवाली वस्तुओंको यथायोग्य विभाजन करके उन्हें काममें ले। इन्द्रियोंको वशमें रखे। जो उसकी ओर देखे, उसे वह भी देखे एवं स्वभावसे ही मृदु, मधुर और सरल हो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤੱਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਨੇਹ ਰੱਖੇ। ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਵਰਤੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਜੋ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰਲ ਰਹੇ।
Verse 66
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वरमें चारों आश्रमोंके धर्मका वर्णनविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਚਾਰੋਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਛੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 67
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि राष्ट्र राजकरणावश्यकत्वकथने सप्तषष्टितमो5ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਸਾਧਨਾਂ/ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਕਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੜਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Verse 206
यं पूजयेम सम्भूय यश्न नः प्रतिपालयेत् । (कुछ समयतक इस प्रकार काम चलता रहा; किंतु आगे चलकर पुनः दुर्व्यवस्था फैल गयी) तब दुःखसे पीड़ित हुई सारी प्रजाएँ एक साथ मिलकर ब्रह्माजीके पास गयीं और उनसे कहने लगीं--'भगवन्! राजाके बिना तो हमलोग नष्ट हो रहे हैं। आप हमें कोई ऐसा राजा दीजिये, जो शासन करनेमें समर्थ हो, हम सब लोग मिलकर जिसकी पूजा करें और जो निरन्तर हमारा पालन करता रहे”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਾਨੂੰ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਜਿਸਦੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ, ਅਤੇ ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।”
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how a human ruler can be treated as ‘daivata’: the problem of political authority’s moral legitimacy is resolved by defining kingship through protective function—securing order, rights, and welfare—rather than through personal divinity.
Dharma becomes effective in society through structured protection and impartial restraint; without enforcement and welfare-oriented rule, social cooperation collapses, while righteous governance enables education, economy, ritual continuity, and public safety.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides consequential meta-claims: honoring and not undermining righteous kingship preserves social and personal well-being, while hostility toward lawful authority and misappropriation of royal revenue is depicted as leading to severe negative outcomes.