Shloka 17
राजा-दैवतत्वम् — The King as a Stabilizing ‘Daivata’ (Divine Function) in Social Order
अराजका:ः प्रजा: पूर्व विनेशुरिति न: श्रुतम् । परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्
arājakāḥ prajāḥ pūrvaṁ vineśur iti naḥ śrutam | parasparaṁ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਮੱਛੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Without legitimate rulership and enforcement of dharma, society collapses into “matsya-nyaya” (the law of the fish), where the strong exploit the weak; kingship is presented as a necessary instrument for protection and order.
In Bhishma’s discourse on rajadharma in the Shanti Parva, he cites an old tradition: when there was no king, people mutually preyed upon each other, like fish in water, leading to widespread ruin.