Adhyaya 297

Verse 1

राजन! संसारमें पिता, सखा, गुरुजन और स्त्रियाँ--ये कोई भी उसके नहीं होते, जो सर्वथा गुणहीन हैं; किंतु जो प्रभुके अनन्य भक्त, प्रियवादी, हितैषी और इन्द्रियविजयी हैं, वे ही उसके होते हैं अर्थात्‌ उसका त्याग नहीं करते

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਰਬਥਾ ਗੁਣਹੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਗੁਰੂਜਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ, ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ ਹਨ—ਉਹੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।

Verse 2

पिता परं दैवतं मानवानां मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति । ज्ञानस्य लाभं॑ परम॑ वदन्ति जितेन्द्रियार्था: परमाप्नुवन्ति

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਲਾਭ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਲਾਭ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे नृपात्मजो घातमवाप्य दह्ाते । प्रयाति लोकानमरै: सुदुर्लभान्‌ निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्‌

ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਿਆ ਹੋਵੇ—ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ (ਯੁੱਧ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ) ਸੜਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 4

क्षत्रियका पुत्र यदि समरांगणमें घायल होकर बाणोंकी चितापर दग्ध होता है तो वह देवदुर्लभ लोकोंमें जाता और वहाँ आनन्दपूर्वक स्वर्गीय-सुख भोगता है ।।

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਰ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਘਾਵ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਸੜੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਵੈਰੀ ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਡਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਿੱਠ ਦਿਖਾ ਕੇ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਉੱਦਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਿਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿਖ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਅਤੇ ਜੋ ਬੱਚਾ ਜਾਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋਵੇ—ਅਜੇਹੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 5

पारिबर्द: सुसंयुक्तमुद्यतं तुल्यतां गतम्‌ अतिक्रमेत्‌ तं नृपति:ः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्‌

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ-ਪੁੱਤਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ-ਸੰਵਰਿਆ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਸਮਕੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਜਾਂ ਅਨਿਆਇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 6

किंतु जिसके पास युद्धका सामान हो, जो युद्धके लिये तैयार हो और अपने बराबरका हो, संग्रामभूमिमें उस क्षत्रियकुमारको राजा अवश्य जीतनेका प्रयत्न करे ।।

ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਯ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ। ਯੁੱਧ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੈ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ—ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ—ਵੀਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੀਣੇ, ਡਰਪੋਕ ਅਤੇ ਦਿਨ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੌਤ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ।

Verse 7

पापात्‌ पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप । पाप एव वध: प्रोक्तो नरकायेति निश्चय:

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਪਾਪੀ, ਪਾਪਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਹੀਣੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜੋ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧ ਪਾਪ-ਸਰੂਪ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 8

न वक्ित्‌ त्राति वै राजन्‌ दिष्टान्तवशमागतम्‌ | सावशेषायुषं चापि कश्रिन्नैवापकर्षति,राजन! मृत्युके वशमें पड़े हुए प्राणीको कोई बचा नहीं सकता और जिसकी आयु शेष है, उसे कोई मार भी नहीं सकता

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਜੀਵ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਹਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਘਟਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 9

स्निग्वैश्व क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत्‌ । हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत्‌ परायुषा

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਨੇਹ ਵੱਸ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਕਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਆਯੁ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਦੀ—ਅਰਥਾਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਦੀ—ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 10

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाड्क्षताम्‌ । निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्‌

ਹੇ ਤਾਤ! ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੋਭਨ ਮੌਤ ਉਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਜੋ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

Verse 11

आयुषि क्षयमापन्ने पठचत्वमुपगच्छति । तथा हाकारणाद्‌ भवति कारणैरुपपादितम्‌

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਬੇਬਸੀ ਅਤੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

जब आयु समाप्त हो जाती है तभी देहधारी जीव पंचत्वको प्राप्त होता है। यह बिना कारणके भी हो जाता है और कभी विभिन्न कारणोंसे उपपादित होता है ।।

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਨਿਯਤ ਆਯੁ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਪੰਚਤ੍ਵ—ਮੌਤ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਆਧਾਰ-ਕਾਰਣ ਨਾਲ ਦੇਹ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਘਰੋਂ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ—ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਯਾਤਨਾਮਯ ਦੇਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮਨੁੱਖ-ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्‌ किंचन विद्यते । तद्‌ देहं देहिनां युक्त पज्चभूतेषु वर्तते

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਕਤਈ ਨਹੀਂ; ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਉਹੀ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਪੰਚ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ—ਪੰਚਭੂਤਮਯ—ਹੈ।

Verse 14

शिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम्‌ | भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्‌

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਦੇਹ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ, ਸਨਾਯੂਆਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ; ਘਿਨੌਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕੱਠ ਹੀ ਹੈ।

Verse 15

त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसो5ध्यात्मचिन्तका: । गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्‌

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਧਿਆਤਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇਹ ਦੀ ਹੱਦ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਹੀ ਹੈ; ਬਾਹਰੋਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਖਾਲ ਦਾ ਆਵਰਨ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਖ਼ਾਲੀ/ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਰਣਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ—ਅਵਸ਼੍ਯ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

शरीरिणा परित्यक्तं निश्रेष्टं गतचेतनम्‌ | भूतै: प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति

ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਸ ਦੇਹ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਦੇਹ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਭੂਤ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 17

भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह । इदं शरीर वैदेह ग्रियते यत्र यत्र ह । तत्स्वभावो<परो दृष्टो विसर्ग: कर्मणस्तथा

ਹੇ ਵੈਦੇਹ ਰਾਜਾ! ਇਹ ਸਰੀਰ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੱਕੇ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ-ਫਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਸੁਭਾਵਸਿੱਧ ਪੁਨਰਜਨਮ (ਵਿਸਰਗ) ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 18

न जायते तु नृपते कंचित्‌ कालमयं पुनः । परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान्‌

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ! ਭੂਤਾਤਮਾ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਘੜੇ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

नरेश्वर! जैसे विशाल मेघ आकाशमें सब ओर भ्रमण करता है, उसी प्रकार जीवात्मा प्रारब्ध-कर्मके फलसे कुछ कालतक घूमता रहता है, जन्म नहीं लेता है ।।

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਾਰਬਧ-ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਆਸਰਾ (ਆਯਤਨ) ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 20

विविधानां च भूतानां जड़मा: परमा नृप । जड़मानामपि तथा द्विपदा: परमा मता:

ਮਹਾਰਾਜ! ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ (ਜੰਗਮ) ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜੰਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ—ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 21

द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमा: स्मृता: । द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्त: परा मता: | प्राज्ञानामात्मसम्बुद्धा: सम्बुद्धानाममानिन:

ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ (ਮਨੁੱਖਾਂ) ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚੇ; ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चय: । अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणत: प्रजा:

ਜਨਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੱਤਵ-ਰਜਸ-ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪ੍ਰਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਣਭੰਗੁਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 23

आपने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधन व्रजेत्‌ नक्षत्रे च मुहुर्ते च पुण्ये राजन्‌ स पुण्यकृत्‌

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

अयोजयित्वा क्लेशेन जन प्लाव्य च दुष्कृतम्‌ । मृत्युना55त्मकृते नेह कर्म कृत्वा55त्मशक्तिभि:

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਤਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਦੁਰਕਰਮ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ।

Verse 25

विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्‌ तथा वध: । देष्टिभ्यश्न पशुभ्यश्ष प्राकृतो वध उच्यते

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼ ਖਾ ਕੇ, ਫਾਹਾ ਲਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ, ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੰਸ਼ਟਰ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ’—ਅਰਥਾਤ ਨੀਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਮੌਤ—ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 26

न चैशि: पुण्यकर्माणो युज्यन्ते चाभिसंधिजै: । एवंविधैश्व बहुभिरपरै: प्राकृतेरपि,पुण्यकर्म करनेवाले मनुष्य इस तरहके उपायोंसे प्राण नहीं देते तथा ऐसे-ऐसे दूसरे अधम उपायोंसे भी उनकी मृत्यु नहीं होती

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੁੱਖ ਕਪਟ-ਭਰੇ, ਬਣਾਵਟੀ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੇ; ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਠੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕ ਨੀਚ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 27

ऊर्ध्व॑ भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणा: पुण्यवतां नूप । मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम्‌

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪੁੰਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਮੱਧਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਮੱਧ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ (ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ) ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦੁਰਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੇਠਲੇ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।

Verse 28

एक: शर्त्रुर्न द्वितीयो<$स्ति शरत्रु- रज्ञानतुल्य: पुरुषस्य राजन । येनावृतः कुरुते सम्प्रयुक्तो घोराणि कर्माणि सुदारुणानि

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਸੱਚਾ ਵੈਰੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵੈਰੀ ਅਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਕਸਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

प्रबाधनार्थ श्रूतिधर्मयुक्तान्‌ वृद्धानुपास्य प्रभवेत यस्य । प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र प्रज्ञाशरेणोन्मथित: परैति

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦਬਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਰੀ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜ्ञਾ-ਰੂਪੀ ਬਾਣ ਨਾਲ ਵਿੱਢ ਕੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖੜੇ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

अधीत्य वेदं तपसा ब्रह्मचारी यज्ञान्‌ शक्‍्त्या संनिगृहोह पड्च । वन॑ गच्छेत्‌ पुरुषो धर्मकाम: श्रेय: स्थित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्‌

ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—ਦੁਇਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੰਜ ਮਹਾਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਰਖਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਯ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 31

उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानं सादयेन्नर: । चण्डालत्वेडपि मानुष्यं सर्वधा तात शोभनम्‌

ਭੋਗ-ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੇਠਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਚਾਂਡਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ-ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੈ।

Verse 32

इयं हि योनि: प्रथमा यां प्राप्प जगतीपते । आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभि: शुभलक्षणै:

ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 33

कथं न विप्रणश्येम योनितो<स्या इति प्रभो । कुर्वन्ति धर्म मनुजा: श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात्‌

‘ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ ਕਿ ਇਸ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਡਿੱਗੀਏ?’—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ (ਵੇਦ) ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 34

यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं द्विषते नरः । धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वज्च्यते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲਾਭ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

यस्तु प्रीतिपुरोगेन चक्षुषा तात पश्यति । दीपोपमानि भूतानि यावदर्थान्न पश्यति

ਪਰ ਜੋ, ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਿਆਂ ਵਾਂਗ—ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਮਨਮੋਹਕ—ਤਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤੀ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ।

Verse 36

तात! जो समस्त प्राणियोंको दीपकके समान स्नेहसे संवर्धन करनेयोग्य मानता है और उन्हें स्नेहभरी दृष्टिसे देखता है एवं जो समस्त विषयोंकी ओर कभी दृष्टिपात नहीं करता, वह परलोकमें सम्मानित होता है ।।

ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਾਂਗ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ, ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 37

दान॑ त्याग: शोभना मूर्तिरिद्भ्यो भूतप्लाव्यं तपसा वै शरीरम्‌ । सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ये चाप्यन्ये पुण्यदेशा: पृथिव्याम्‌

ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਰਸਵਤੀ, ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰ, ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਸ, ਅਤੇ ਤਪ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਜਲ ਨਾਲ ਤਨ-ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ॥

Verse 38

गृहेषु येषामसव: पतन्ति तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम्‌ । यानेन वै प्रापणं च श्मशाने शौचेन नूनं विधिना चैव दाह:

ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਘਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਛੁੱਟ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅਰਥੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥

Verse 39

इष्टि: पुष्टियजनं याजनं च दानं॑ पुण्यानां कर्मणां च प्रयोग: । शकक्‍्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्‌ प्रशस्तं सर्वाण्यात्मार्थे मानवो5यं करोति

ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ (ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਯਗ੍ਯ), ਯਜਨ, ਯਾਜਨ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ—ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਪਿਤ੍ਰ ਕਰਮ—ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਭ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 40

धर्मशास्त्राणि वेदाक्ष षडड़ानि नराधिप । श्रेयसो<र्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मण:,नरेश्वर! धर्मशास्त्र और छहों अंगोंसहित वेद पुण्यकर्म करनेवाले पुरुषके कल्याणके लिये ही कर्तव्यका विधान करते हैं

ਪਾਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ—ਅਕਲਿਸ਼ਟ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਮਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ॥

Verse 41

भीष्म उवाच एतदू वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना । विदेहराजाय पुरा श्रेयसो<र्थे नराधिप,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! प्राचीनकालमें महात्मा पराशर मुनिने विदेहराज जनकके कल्याणके लिये यह सब उपदेश दिया था

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵਿਦੇਹ-ਰਾਜ ਜਨਕ ਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

Verse 297

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायां सप्तनवत्यधिकद्विशततमो<ध्याय:

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਪਰਾਸ਼ਰਗੀਤਾ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਸਤਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।