Adhyaya 265

Verse 1

अफ्-४-क+ षट्षष्ट्यधिकद्वधिशततमो< ध्याय: महर्षि गौतम और चिरकारीका उपाख्यान--दीर्घकालतक सोच-विचारकर कार्य करनेकी प्रशंसा युधिछिर उवाच कथं कार्य परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वा । सर्वथा कार्यदुर्गेडस्मिन्‌ भवान्‌ न: परमो गुरु:,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! आप मेरे परम गुरु हैं। कृपया यह बतलाइये कि यदि कभी सर्वथा ऐसा कार्य उपस्थित हो जाय, जो गुरुजनोंकी आज्ञाके कारण अवश्य कर्तव्य हो, परंतु हिंसायुक्त होनेके कारण दुष्कर एवं अनुचित प्रतीत होता हो तो ऐसे अवसरपर उस कार्यकी परख कैसे करनी चाहिये? उसे शीघ्र कर डाले या देरतक उसपर विचार करता रहे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ? ਇਸ ਕਠਿਨ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।

Verse 2

भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ | चिरकारेस्तु यत्‌ पूर्व वृत्तमाड्निरसे कुले,भीष्मजीने कहा--बेटा! इस विषयमें जानकार लोग इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, जो पहले आंगिरस-कुलमें उत्पन्न चिरकारीपर बीत चुका है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਿਰਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ।

Verse 3

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक । चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु,“चिरकारी! तुम्हारा कल्याण हो। चिरकारी! तुम्हारा मंगल हो। चिरकारी बड़ा बुद्धिमान्‌ है। चिरकारी कर्तव्योंके पालनमें कभी अपराध नहीं करता है।” (यह बात चिरकारीकी प्रशंसा करते हुए उसके पिताने कही थी)

“ਚਿਰਕਾਰੀ! ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਚਿਰਕਾਰੀ। ਚਿਰਕਾਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਧਾਵੀ ਹੈ; ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੇ ਨਿਭਾਉ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।” —ਇਉਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਚਿਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

Verse 4

चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्‌ सुतः । चिरेण सर्वकार्याणि विमृश्यार्थान्‌ प्रपद्यते,कहते हैं, महर्षि गौतमके एक महाज्ञानी पुत्र था, जिसका नाम था चिरकारी। वह कर्तव्य-विषयोंका भलीभाँति विचार करके सारे कार्य विलम्बसे किया करता था

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਦਾ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਸੀ। ਹਰ ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਹੀ, ਦੇਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।”

Verse 5

चिरं स चिन्तयत्यर्थश्रिरं जाग्रच्चिरं स्वपन्‌ । चिरं कार्याभिपत्तिं च चिरकारी तथोच्यते,वह सभी विषयोंपर बहुत देरतक विचार करता था, चिरकालतक जागता था और चिरकालतक सोता था तथा चिर-विलम्बके बाद ही कार्य पूर्ण करता था; इसलिये सब लोग उसे चिरकारी कहने लगे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਹ ਲਾਭ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੋਚਦਾ; ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਗਦਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਵਿਲੰਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ’—ਦੇਰ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।”

Verse 6

अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते । बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना,जो दूरतककी बात नहीं सोच सकते, ऐसे मन्दबुद्धि मानवोंने उसे आलसीकी उपाधि दे दी। उसे दुर्बुद्धि कहा जाने लगा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ‘ਆਲਸ’ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੁਰਮੇਧਾ’ ਵੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਥੋਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਝੱਟ ਅਜਿਹੇ ਲੇਬਲ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ।”

Verse 7

व्यभिचारे तु कम्मिंश्षिद्‌ व्यतिक्रम्पापरान्‌ सुतान्‌ । पित्रोक्त: कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति,एक दिनकी बात है, गौतमने अपनी स्त्रीके द्वारा किये गये किसी व्यभिचारपर कुपित हो अपने दूसरे पुत्रोंकी न कहकर चिरकारीसे कहा--बेटा! तू अपनी इस पापिनी माताको मार डाल'

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿਭਚਾਰ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਗੌਤਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੇ। ਹੋਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—‘ਪੁੱਤਰ! ਇਸ ਪਾਪਣ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ।’”

Verse 8

इत्युक्त्वा स तदा विप्रो गौतमो जपतां वर: | अविमृश्य महाभागो वनमेव जगाम स:,उस समय बिना बिचारे ही ऐसी आज्ञा देकर जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ब्रह्मर्षि महाभाग गौतम वनमें चले गये

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੌਤਮ ਨੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 9

स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिक: । विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम्‌,चिरकारीने अपने स्वभावके अनुसार देर करके कहा, “बहुत अच्छा'। चिरकारी तो वह था ही, चिरकालतक उस बातपर विचार करता रहा

ਚਿਰਕਾਰੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਧੀਮਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਿਹਾ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਸੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 10

पितुराज्ञां कथं कुर्या न हन्यां मातरं कथम्‌ । कथं धर्मच्छलेनास्मिन्‌ निमज्जेयमसाधुवत्‌,उसने सोचा कि “मैं किस उपायसे काम लूँ जिससे पिताकी आज्ञाका पालन भी हो जाय और माताका वध भी न करना पड़े। धर्मके बहाने यह मेरे ऊपर महान्‌ संकट आ गया है। भला, अन्य असाधु पुरुषोंकी भाँति मैं भी इसमें ड्ूबनेका कैसे साहस करूँ?

ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਮਾਰਾਂ? ‘ਧਰਮ’ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੋਰ ਅਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਬ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?”

Verse 11

पितुराज्ञा परो धर्म: स्वधर्मो मातृ्रक्षणम्‌ । अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं कि तु मां नानुपीडयेत्‌,'पिताकी आज्ञाका पालन परम धर्म है और माताकी रक्षा करना पुत्रका प्रधान धर्म है। पुत्र कभी स्वतन्त्र नहीं होता, वह सदा माता-पिताके अधीन ही रहता है, अतः क्या करूँ जिससे मुझे धर्मकी हानिरूप पीड़ा न हो

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਧਰਮ। ਪੁੱਤਰ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਸਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ ਕਿ ਧਰਮ-ਹਾਨੀ ਦੀ ਪੀੜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸਤਾਵੇ?”

Verse 12

स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्‌ । पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्रुयात्‌,“एक तो स्त्री-जाति, दूसरे माताका वध करके कौन पुत्र कभी भी सुखी हो सकता है? पिताकी अवहेलना करके भी कौन प्रतिष्ठा पा सकता है?

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਮਾਰ ਕੇ ਕੌਣ ਕਦੇ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰ ਕੇ ਕੌਣ ਇੱਜ਼ਤ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 13

अनवज्ञा पितुर्युक्ता धारणं मातृरक्षणम्‌ । युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेत मां कथम्‌

ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਾ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰਤੱਬ ਠੀਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਮਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਸੀ?

Verse 14

“पिताका अनादर उचित नहीं है, साथ ही माताकी रक्षा करना भी पुत्रका धर्म है। ये दोनों ही धर्म उचित और योग्य हैं। मैं किस प्रकार इनका उल्लंघन न करूँ? ।। पिता हात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञिवानिति । शीलचारित्रगोत्रस्थ धारणार्थ कुलस्य च,'पिता स्वयं अपने शील, सदाचार, कुल और गोत्रकी रक्षाके लिये स्त्रीके गर्भमें अपना ही आधान करता और पुत्ररूपमें उत्पन्न होता है

ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਠੀਕ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹਨ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਵੀ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ—ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੀਲ, ਸਦਾਚਾਰ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ।

Verse 15

सोऊहं मात्रा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृत: पुनः । विज्ञानं मे कथं न स्याद्‌ द्वौ बुद्धये चात्मसम्भवम्‌,“अतः मुझे माता और पिता-दोनोंने ही पुत्रके रूपमें जन्म दिया है। मैं इन दोनोंको ही अपनी उत्पत्तिका कारण समझता हूँ। मेरा ऐसा ही ज्ञान क्यों न सदा बना रहे?

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੇ ਪਿਉ ਤੋਂ ਵੀ—ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ—ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਮਝ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਅਸਤਿਤਵ—ਦੋਵੇਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹਨ?

Verse 16

जातकर्मणि यत्‌ प्राह पिता यच्चोपकर्मणि । पर्याप्त: स दृढीकार: पितुर्गौरवनिश्चये,“जातकर्म-संस्कार और उपनयन-संस्कारके समय पिताने जो आशीर्वाद दिया है, वह पिताके गौरवका निश्चय करानेमें पर्याप्त एवं सुदृढ़ प्रमाण है

ਜਾਤਕਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਪਾਕਰਮ/ਉਪਨਯਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਜੋ ਆਸ਼ੀਰਵਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ—ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਮਾਣ—ਹੈ।

Verse 17

गुरुरग्र्य: परो धर्म: पोषणाध्यापनान्वित: । पिता यदाह धर्म: स वेदेष्वपि सुनिश्चित:,“पिता भरण-पोषण करने तथा शिक्षा देनेके कारण पुत्रका प्रधान गुरु है। वह परम धर्मका साक्षात्‌ स्वरूप है। पिता जो कुछ आज्ञा दे, उसे ही धर्म समझकर स्वीकार करना चाहिये। वेदोंमें भी उसीको धर्म निश्चित किया गया है

ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੋ ਆਖੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

प्रीतिमात्र पितु: पुत्र: सर्व पुत्रस्य वै पिता । शरीरादीनि देयानि पिता त्वेक: प्रयच्छति,“पुत्र पिताकी सम्पूर्ण प्रीतिरूप है और पिता पुत्रका सर्वस्व है। केवल पिता ही पुत्रको देह आदि सम्पूर्ण देने योग्य वस्तुओंको देता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਮੂਰਤ ਸਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਿਤਾ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਦੇਹ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਿਤਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 19

तस्मात्‌ पितुर्वच: कार्य न विचार्य कदाचन । पातकान्यपि पूयन्ते पितु: शासनकारिण:,“इसलिये पिताके आदेशका पालन करना चाहिये। उसपर कभी कोई विचार नहीं करना चाहिये। जो पिताकी आज्ञाका पालन करनेवाला है, उसके पातक भी नष्ट हो जाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਜਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਵੀ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 20

भोग्ये भोज्ये प्रवचने सर्वलोकनिदर्शने । भर्त्रां चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा,'पुत्रके भोग्य (वस्त्र आदि), भोज्य (अन्न आदि), प्रवचन (वेदाध्ययन), सम्पूर्ण लोक- व्यवहारकी शिक्षा तथा गर्भाधान, पुंसतवन और सीमन्तोन्रयन आदि समस्त संस्कारोंके सम्पादनमें पिता ही प्रभु है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭੋਗਣਯੋਗ ਵਸਤੂਆਂ (ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ), ਭੋਜਨਯੋਗ (ਅੰਨ ਆਦਿ), ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਗਰਭਧਾਰਣ ਲਈ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਸੰਯੋਗ ਤੇ ਸੀਮੰਤੋন্নਯਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।

Verse 21

पिता धर्म: पिता स्वर्ग: पिता हि परमं तपः । पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वा: प्रीयन्ति देवता:,“इसलिये पिता धर्म है, पिता स्वर्ग है और पिता ही सबसे बड़ी तपस्या है। पिताके प्रसन्न होनेपर सम्पूर्ण देवता प्रसन्न हो जाते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

आशिषस्ता भजन्त्येनं परुषं प्राह यत्‌ पिता । निष्कृति: सर्वपापानां पिता यच्चाभिनन्दति,'पिता पुत्रसे यदि कुछ कठोर बातें कह देता है तो वे आशीर्वाद बनकर उसे अपना लेती हैं और पिता यदि पुत्रका अभिनन्दन करता है--मीठे वचन बोलकर उसके प्रति प्यार और आदर दिखाता है तो इससे पुत्रके सम्पूर्ण पापोंका प्रायश्चित्त हो जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਿਤਾ ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਵੀ ਕਹਿ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਮਾਨ ਦਿਖਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

मुच्यते बन्धनात्‌ पुष्पं फल वक्षात्‌ प्रमुच्यते । क्लिश्यन्नपि सुतं स्नेहै: पिता पुत्र न मुडचति,“फूल डंठलसे अलग हो जाता है, फल वृक्षसे अलग हो जाता है; परंतु पिता कितने ही कष्टमें क्यों न हो, लाड़-प्यारसे पाले हुए अपने पुत्रको कभी नहीं छोड़ता है अर्थात्‌ पुत्र कभी पितासे अलग नहीं हो सकता

ਫੁੱਲ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਿਤਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ—ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਹ ਬੰਧਨ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।

Verse 24

एतद्‌ विचिन्तितं तावत्‌ पुत्रस्य पितृगौरवम्‌ । पिता नालल्‍्पतरं स्थान चिन्तयिष्यामि मातरम्‌,'पुत्रके निकट पिताका कितना गौरव होना चाहिये, इस बातपर पहले विचार किया है। विचार करनेसे यह बात स्पष्ट हो गयी कि पिता पुत्रके लिये कोई छोटा-मोटा आश्रय नहीं है। अब मैं माताके विषयमें सोचता हूँ

ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਕੋਈ ਛੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੋਚਾਂਗਾ।

Verse 25

यो हायं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाउ्चभौतिक: । अस्य मे जननी हेतु: पावकस्य यथारणि:,“मेरे लिये जो यह पाउ्चभौतिक मनुष्यशरीर मिला है, इसके उत्पन्न होनेमें मेरी माता ही मुख्य हेतु है। जैसे अग्निके प्रकट होनेका मुख्य आधार अरणी-काष्ठ है

ਮਰਤ੍ਯ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪੰਜਭੌਤਿਕ ਦੇਹ-ਸੰਘਾਤ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਧਾਰ ਅਰਣੀ-ਕਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

माता देहारणि: पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्व॒ति: । मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये,“माता मनुष्योंके शरीररूपी अग्निको प्रकट करनेवाली अरणी है। संसारके समस्त आर्त प्राणियोंको सुख और सान्त्वना प्रदान करनेवाली माता ही है। जबतक माता जीवित रहती है, मनुष्य अपनेको सनाथ समझता है और उसके न रहनेपर वह अनाथ हो जाता है

ਮਾਤਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਰਣੀ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਾਂ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਨਾਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਮਾਂ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨਾਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यमपकर्षति । श्रिया हीनो5पि यो गेहमम्बेति प्रतिपद्यते,“माताके रहते मनुष्यको कभी चिन्ता नहीं होती है, बुढ़ापा उसे अपनी ओर नहीं खींचता है। जो अपनी माँको पुकारता हुआ घरमें जाता है, वह निर्धन होनेपर भी मानो माता अन्नपूर्णेके पास चला जाता है

ਮਾਂ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ‘ਅੰਬੇ! ਮਾਂ!’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਾਨੋ ਅੰਨਪੂਰਣਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 28

पुत्रपौत्रोपपन्नोडपि जननीं यः समाश्रित: । अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत्‌,“पुत्र और पौत्रोंसे सम्पन्न होनेपर भी जो अपनी माताके आश्रयमें रहता है, वह सौ वर्षकी अवस्थाके बाद भी उसके पास दो वर्षके बच्चेके समान आचरण करता है

ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 29

समर्थ वासमर्थ वा कृशं वाप्यकृशं तथा । रक्षत्येव सुतं माता नान्य: पोष्टा विधानत:,"पुत्र असमर्थ हो या समर्थ, दुर्बल हो या हृष्ट-पुष्ट, माता उसका पालन करती ही है। माताके सिवा दूसरा कोई विधिपूर्वक पुत्रका पालन-पोषण नहीं कर सकता

ਪੁੱਤਰ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ—ਮਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 30

तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखित: । तदा शून्यं जगत्‌ तस्य यदा मात्रा वियुज्यते

ਮਨੁੱਖ ਤਦੋਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 31

“जब मातासे विछोह हो जाता है, उसी समय मनुष्य अपनेको बूढ़ा समझने लगता है, दुखी हो जाता है और उसके लिये सारा संसार सूना प्रतीत होने लगता है ।। नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गति: । नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रिया,“माताके समान दूसरी कोई छाया नहीं है अर्थात्‌ माताकी छत्रछायामें जो सुख है, वह कहीं नहीं है। माताके तुल्य दूसरा सहारा नहीं है, माताके सदृश अन्य कोई रक्षक नहीं है तथा बच्चेके लिये माँके समान दूसरी कोई प्रिय वस्तु नहीं है

ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸੁੰਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਛਾਂ ਨਹੀਂ; ਮਾਂ ਵਰਗਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 32

कुक्षिसंधारणाद्‌ धात्री जननाज्जननी स्मृता । अड्जनां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसू:,“वह गर्भशियमें धारण करनेके कारण धात्री, जन्म देनेके कारण जननी, शिशुका अड्डभवर्धन (पालन-पोषण) करनेसे अम्बा तथा वीर-संतानका प्रसव करनेके कारण वीरसू कही गयी है

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਧਾਤ੍ਰੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਨਮ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ‘ਜਨਨੀ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਅੰਬਾ’; ਅਤੇ ਵੀਰ ਸੰਤਾਨ ਜਣਨ ਕਰਕੇ ‘ਵੀਰਸੂ’ ਕਹਲਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

शिशो: शुश्रूषणाच्छुश्रूममाता देहमनन्तरम्‌ । चेतनावान्‌ नरो हन्याद्‌ यस्य नासुषिरं शिर:,“वह शिशुकी शुश्रूषा करके शुश्रू नाम धारण करती है। माता अपना निकटतम शरीर है। जिसका मस्तिष्क विचार शून्य नहीं हो गया है, ऐसा कोई सचेतन मनुष्य कभी अपनी माताकी हत्या नहीं कर सकता

ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂ’ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਆਸਰਾ ਮਾਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਸਤਕ ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਸਚੇਤ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 34

दम्पत्यो: प्राणसंश्लेषे योडभिसंधि: कृत: किल । त॑ माता च पिता चेति भूतार्थो मातरि स्थित:,“पति और पत्नी मैथुनकालमें सुयोग्य पुत्र होनेके लिये जो अभिलाषा करते हैं, उसे यद्यपि पिता और माता-दोनों धारण करते हैं तथापि वास्तवमें वह अभिलाषा मातामें ही प्रतिष्ठित होती है

ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯੋਗ (ਮੈਥੁਨ) ਵੇਲੇ ਜੋ ਅਭਿਸੰਧੀ/ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਉ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

माता जानाति यद्वोत्र माता जानाति यस्य स: | मातुर्भरणमात्रेण प्रीति: स्नेह: पितु: प्रजा:,'पुत्रका गोत्र क्या है? यह माता जानती है। वह किस पिताका पुत्र है? यह भी माता ही जानती है। माता बालकको अपने गर्भमें धारण करती है, इसलिये उसीका उसपर अधिक स्नेह और प्रेम होता है। पिताका तो अपनी संतानपर प्रभुत्वमात्र है

ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਗੋਤ੍ਰ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਮਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਸ ਪਿਉ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਮਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਪਿਆਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਉ ਦਾ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਨਾਤਾ, ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

पाणिबन्ध॑ स्वयं कृत्वा सह धर्ममुपेत्य च । यदा यास्यन्ति पुरुषा: स्त्रियो नार्हन्ति वाच्यताम्‌,“जब स्वयं ही पत्नीका पाणिग्रहण करके साथ-साथ धर्माचरण करनेकी प्रतिज्ञा लेकर भी पुरुष परायी स्त्रियोंक पास जायँगे (और उनपर बलात्कार करेंगे), तब इसके लिये स्त्रियोंको दोषी नहीं ठहराया जा सकता

ਜਦੋਂ ਮਰਦ ਆਪ ਹੀ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਧਰਮ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਪਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਜਾਂ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 37

भरणाद्धि स्त्रियों भर्ता पालनाद्धि पतिस्तथा । गुणस्यास्य निवृत्ती तु न भर्ता न पुन: पति:,“पुरुष अपनी स्त्रीका भरण-पोषण करनेसे भर्ता और पालन करनेके कारण पति कहलाता है। इन गुणोंके न रहनेपर वह न तो भर्ता है और न पति ही कहलाने योग्य है

ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਮਰਦ ‘ਭਰਤਾ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਪਤੀ’। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ—ਨਾ ਉਹ ਭਰਣ ਕਰੇ, ਨਾ ਪਾਲਣਾ—ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਭਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਤੀ ਕਹਾਉਣ ਜੋਗ।

Verse 38

एवं स्त्री नापराध्नोति नर एवापराध्यति । व्युच्चरंश्ष महादोषं नर एवापराध्यति,*वास्तवमें स्त्रीका कोई अपराध नहीं होता है, पुरुष ही अपराध करता है। व्यभिचारका महान्‌ पाप पुरुष ही करता है, इसलिये वही अपराधी है

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਦੋਸ਼ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਚਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 39

स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम्‌ तस्यात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौ,'सत्रीके लिये पति ही परम आदरणीय है, वही उसका सबसे बड़ा देवता माना गया है। मेरी माताने ऐसे पुरुषको आत्मसमर्पण किया है, जो शरीरसे, वेशभूषासे पिताजीके समान ही था

ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਆਮੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਦੇਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ—ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 40

नापराधो<स्ति नारीणां नर एवापराध्यति । सर्वकार्यापरा ध्यत्वान्नापरा ध्यन्ति चाड़ना:,'ऐसे अवसरोंपर स्त्रियोंका अपराध नहीं होता, पुरुष ही अपराधी होता है। सभी कार्योमें अबला होनेके कारण स्त्रियोंको अपराधके लिये विवश कर दिया जाता है, अतः पराधीन होनेके कारण वे अपराधिनी नहीं हैं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਦੋਸ਼ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਜ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਹਾਇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਾਪਕਰਮ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਾਧੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।

Verse 41

यश्न नोक्तो5थ निर्देश: स्त्रिया मैथुनतृप्तये । तस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नास्ति संशय:,'स्त्रीके द्वारा मैथुनजनित सुखसे तृप्त होनेके लिये कोई संकेत न करनेपर भी उसके कामको उद्दीप्त करनेवाले पुरुषको स्पष्ट ही अधर्मकी प्राप्ति होती है। इसमें संशय नहीं है

ਜੇ ਇਸਤਰੀ ਮੈਥੁਨ-ਸੁਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਪੁਰਖ ਉਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਰਮ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 42

एवं नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम्‌ | अवध्यां तु विजानीयु: पशवो<प्यविचक्षणा:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ—ਜੋ ਗੌਰਵ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਵਧ੍ਯ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੇਸਮਝ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸ੍ਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 43

“इस प्रकार विचार करनेसे एक तो वह नारी होनेके कारण ही अवध्य है, दूसरे मेरी पूजनीया माता है। माताका गौरव पितासे भी बढ़कर है, जिसमें मेरी माँ प्रतिष्ठित है। नासमझ पशु भी स्त्री और माताको अवध्य मानते हैं (फिर मैं समझदार मनुष्य होकर भी उसका वध कैसे करूँ?) ।। देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदु: । मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम्‌,“मनीषी पुरुष यह जानते हैं कि पिता एक स्थानपर स्थित सम्पूर्ण देवताओंका समूह है; परंतु माताके भीतर उसके स्नेहवश समस्त मनुष्यों और देवताओंका समुदाय स्थित रहता है (अत: माताका गौरव पितासे भी अधिक है)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪੂਜਨੀਯ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਅਣਸਮਝ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਅਵਧ੍ਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਿਆ ਦੇਵ-ਸਮੂਹ ਹੈ; ਪਰ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਮਰਤ੍ਯਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਤਾ ਦਾ ਗੌਰਵ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।

Verse 44

एवं विमृशतस्तस्य चिरकारितया बहु । दीर्घ:कालो व्यतिक्रान्तस्ततो<5स्याभ्यागमत्‌ पिता,विलम्ब करनेका स्वभाव होनेके कारण चिरकारी इस प्रकार सोचता-विचारता रहा। इसी सोच-विचारमें बहुत अधिक समय व्यतीत हो गया। इतनेमें ही उसके पिता वनसे लौट आये

ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਉਂ ਹੀ ਸੋਚਦਾ-ਵਿਚਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।

Verse 45

मेधातिथिर्महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थित: । विमृश्य तेन कालेन पत्न्या: संस्थाव्यतिक्रमम्‌,महाज्ञानी तपोनिष्ठ मेधातिथि गौतम उस समय पत्नीके वधके अनौचित्यपर विचार करके अधिक संतप्त हो गये। वे दुःखसे आँसू बहाते हुए वेदाध्ययन और धैर्यके प्रभावसे किसी तरह अपनेको सँभाले रहे और पश्चात्ताप करते हुए मन-ही-मन इस प्रकार कहने लगे --

ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਅਤੇ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਤਨੀ-ਵਧ ਦੀ ਅਨੁਚਿਤਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 46

सो<ब्रवीद्‌ भृशसंतप्तो दु:खेनाश्रूणि वर्तयन्‌ । श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागत:,महाज्ञानी तपोनिष्ठ मेधातिथि गौतम उस समय पत्नीके वधके अनौचित्यपर विचार करके अधिक संतप्त हो गये। वे दुःखसे आँसू बहाते हुए वेदाध्ययन और धैर्यके प्रभावसे किसी तरह अपनेको सँभाले रहे और पश्चात्ताप करते हुए मन-ही-मन इस प्रकार कहने लगे --

ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਵਗਾਂਦਾ ਬੋਲ ਪਿਆ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਹ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 47

आश्रमं मम सम्प्राप्तस्त्रिलोकेश: पुरंदर: । अतिथिव्रतमास्थाय ब्राह्मुणं रूपमास्थित:,“अहो! त्रिभुवनका स्वामी इन्द्र ब्राह्यणका रूप धारण करके मेरे आश्रमपर आया था। मैंने अतिथि-सत्कारके गृहस्थोचित व्रतका आश्रय लेकर उसे मीठे वचनोंद्वारा सान्त्वना दी, उसका स्वागत-सत्कार किया और यथोचित रूपसे अर्घ्य-पाद्य आदि निवेदन करके मैंने स्वयं ही उसकी विधिवत्‌ पूजा की

ਅਹੋ! ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਤਿਥੀ-ਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।

Verse 48

स मया सान्त्वितो वाग्भि: स्वागतेनाभिपूजित: । अर्घ्य॑ पाद्यं यथान्यायं मया च प्रतिपादित:,“अहो! त्रिभुवनका स्वामी इन्द्र ब्राह्यणका रूप धारण करके मेरे आश्रमपर आया था। मैंने अतिथि-सत्कारके गृहस्थोचित व्रतका आश्रय लेकर उसे मीठे वचनोंद्वारा सान्त्वना दी, उसका स्वागत-सत्कार किया और यथोचित रूपसे अर्घ्य-पाद्य आदि निवेदन करके मैंने स्वयं ही उसकी विधिवत्‌ पूजा की

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸਵਾਗਤ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਅਰਘ੍ਯ ਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਯੋਗ ਪੂਜਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 49

परवानस्मि चेत्युक्त: प्रणयिष्यति तेन च । अत्र चाकुशले जाते स्त्रिया नास्ति व्यतिक्रम:,“मैंने विनयपूर्वक कहा--“भगवन्‌! मैं आपके अधीन हूँ। आपके पदार्पणसे मैं सनाथ हो गया।” मुझे आशा थी कि मेरे इस सदव्यवहारसे संतुष्ट होकर अतिथिदेवता मुझसे प्रेम करेंगे; परंतु यहाँ इन्द्रकी विषयलोलुपताके कारण दुःखद घटना घटित हो गयी। इसमें मेरी सत्रीका कोई अपराध नहीं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ।’ ਮੈਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨੇਹ ਕਰੇਗਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਦੁਖਦ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

Verse 50

एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशे श्वर: । अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति,“इस प्रकार न तो स्त्री अपराधिनी है, न मैं अपराधी हूँ और न एक पथिक ब्राह्मणके वेशमें आया हुआ देवताओंका राजा इन्द्र ही अपराधी है। मेरे द्वारा धर्मके विषयमें जो स्त्रीवधरूप प्रमाद हुआ है, वही इस अपराधकी जड़ है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਰਾਹਗੀਰ—ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਇੰਦਰ—ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਦੋਸ਼ੀ ਤਾਂ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਬੇਧਿਆਨੀ ਹੈ; ਇਸਤਰੀ-ਵਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਜੋ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਹੋਈ, ਉਹੀ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਣੀ।

Verse 51

चिरकारी शस्त्र त्यागकर अपने पिताको प्रणाम कर रहे हैं ईर्ष्याजं व्यसन प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतस: । ईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे,'ऊ्ध्वरेता मुनि उस प्रमादके ही कारण ईर्ष्याजनित संकटकी प्राप्ति बताते हैं; ईष्यनि मुझे पापके समुद्रमें ठकेल दिया है और मैं उसमें डूब गया हूँ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੋਂ ਹੀ ਈਰਖਾ-ਜਨਿਤ ਵਿਪਤਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਈਰਖਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ।

Verse 52

हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च वासिताम्‌ | भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਸਾਧਵੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਜੋ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਦੁੱਖਮਈ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਈ—ਮਾਰ ਕੇ; ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਭਾਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ—ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਤਾਰੇਗਾ?

Verse 53

“जिसे मैंने पत्नीके रूपमें अपने घरमें आश्रय दिया था। जो एक सती-साध्वी नारी थी और भार्या होनेके कारण मुझसे भरण-पोषण पानेकी अधिकारिणी थी, उसीका मैंने प्रमादरूपी व्यसनके वशीभूत होनेके कारण वध करा डाला। अब इस पापसे मेरा कौन उद्धार करेगा? ।। अन्तरेण मया5ज्ञप्तश्विरकारीत्युदारधी: । यद्यद्य चिरकारी स्यात्‌ स मां त्रायेत पातकात्‌,'परंतु मैंने उदारबुद्धि चिरकारीको उसकी माताके वधके लिये आज्ञा दी थी। यदि उसने इस कार्यमें विलम्ब करके अपने नामको सार्थक किया हो तो वही मुझे स्त्रीह॒त्याके पापसे बचा सकता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਜੋ ਸਤੀ-ਸਾਧਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਮਾਦ-ਰੂਪੀ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਉੱਧਾਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸਤਰੀ-ਵਧ ਦੇ ਘੋਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 54

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक । यद्यद्य चिरकारी त्वं ततो5सि चिरकारिक:,“बेटा चिरकारी! तेरा कल्याण हो। चिरकारी! तेरा मंगल हो। यदि आज भी तूने विलम्बसे कार्य करनेके अपने स्वभावका अनुसरण किया हो तभी तेरा चिरकारी नाम सफल हो सकता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਿਰਕਾਰੀ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਚਿਰਕਾਰੀ, ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਅੱਜ ਵੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ’ ਨਾਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 55

त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया । आत्मानं पातकेभ्यश्व भवाद्य चिरकारिक:,“बेटा! आज विलम्ब करके तू वास्तवमें चिरकारी बन और मेरी, अपनी माताकी तथा मैंने जो तपका उपार्जन किया है, उसकी भी रक्षा कर। साथ ही अपने-आपको भी पातकोंसे बचा ले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਈ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਭਾਲ। ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ। ਅੱਜ ਦੇਰੀ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ’ ਬਣ।

Verse 56

सहजं चिरकारित्वमतिप्रज्ञतया तव । सफल तत्‌ तथा तेस्तु भवाद्य चिरकारिक:,“अत्यन्त बुद्धिमान्‌ होनेके कारण तुझमें जो चिरकारिताका सहज गुण है, वह इस समय सफल हो। आज तू वास्तवमें चिरकारी बन

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ‘ਚਿਰਕਾਰੀਪਣ’ ਦਾ ਜਨਮਜਾਤ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਫਲ ਦੇਵੇ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਿਰਕਾਰੀ ਬਣ।

Verse 57

चिरमाशंसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारित: । सफल चिरकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक,“तेरी माता चिरकालसे तेरे जन्मकी आशा लगाये बैठी थी। उसने चिरकालतक तुझे गर्भमें धारण किया है, अतः बेटा चिरकारी! आज तू अपनी माताकी रक्षा करके चिरकारिताको सफल कर ले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਚਿਰਕਾਰੀ, ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚਿਰਕਾਰੀਪਣ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰ।

Verse 58

चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति वारित: । आवयोश्िरसंतापाददवेक्ष्य चिरकारिक:,“मेरा बेटा चिरकारी कोई दुःख या संताप प्राप्त होनेपर भी कार्य करनेमें विलम्ब करनेका स्वभाव नहीं छोड़ता है। मना करनेपर भी चिरकालतक सोता रहता है। आज हम दोनों माता-पिताका चिरसंताप देखकर वह अवश्य चिरकारी बने'

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਦੇਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰੋਕਣ ਤੇ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਿਰਕਾਲ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ’ ਵਾਂਗ—ਕਰਤੱਬ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ—ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।”

Verse 59

एवं स दु:खितों राजन्‌ महर्षिगौतिमस्तदा । चिरकारें ददर्शाथ पुत्र स्थितमथान्तिके

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਚਿਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ।”

Verse 60

राजन! इस प्रकार दुखी हुए महर्षि गौतमने घर आनेपर अपने पुत्र चिरकारीको पास ही खड़ा देखा ।। चिरकारी तु पितरं दृष्टवा परमदु:खित: । शस्त्र त्यक्त्वा ततो मूर्थ्ना प्रसादायोपचक्रमे,पिताको उपस्थित देख चिरकारी बहुत दुखी हुआ। वह हथियार फेंककर उनके चरणोंमें मस्तक झुका उन्हें प्रसन्न करनेकी चेष्टा करने लगा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪਿਤਾ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚਿਰਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।”

Verse 61

गौतमस्तं ततो दृष्टवा शिरसा पतितं भुवि । पत्नीं चैव निराकारां परामभ्यागमन्मुदम्‌,गौतमने देखा, चिरकारी पृथ्वीपर माथा टेककर पड़ा है और पत्नी लज्जाके मारे निश्चेष्ट खड़ी है। यह देखकर उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਦ ਗੌਤਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚਿਰਕਾਰੀ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਟੇਕ ਕੇ ਡਿੱਗਾ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ।”

Verse 62

न हि सा तेन सम्भेदं पत्नी नीता महात्मना | विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्नापि समाहित:,एकान्त वनमें उस आश्रमके भीतर रहनेवाले महामना गौतमने अपनी पत्नी तथा एकाग्रचित्त पुत्र चिरकारीको कभी अपनेसे अलग नहीं किया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਨਿਰਜਨ ਜੰਗਲ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਗੌਤਮ ਨੇ ਨਾ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਾਧਾਨ-ਚਿੱਤ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 63

हन्या इति समादेश: शस्त्रपाणौ सुते स्थिते । विनीते प्रसवत्यर्थे विवासे चात्मकर्मसु,अपने आवश्यक कर्म जप-ध्यान आदिके लिये महर्षि गौतमके बाहर चले जानेपर उनका पुत्र चिरकारी यद्यपि हाथमें हथियार लेकर खड़ा था तथापि माताकी रक्षाके लिये वह विनीतभावसे कुछ सोचता-विचारता रहा। इसीलिये माताको मार डालनेका जो आदेश प्राप्त हुआ था, वह पालित न हो सका

“ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ!”—ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਵੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਦੌੜਿਆ। ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਜਪ-ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰ ਗਏ ਤਾਂ ਚਿਰਕਾਰੀ—ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸੀ ਸੰਯਮ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ-ਵਧ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ।

Verse 64

बुद्धिश्चासीत्‌ सुतं दृष्टवा पितुश्वरणयोर्नतम्‌ । शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृूणोति भयादिति,पुत्रको अपने चरणोंमें नतमस्तक हुआ देख गौतमके मनमें यह विचार हुआ कि सम्भवतः चिरकारी भयके मारे हथियार उठानेकी चपलताको छिपा रहा है

ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤ ਦੇਖ ਕੇ ਗੌਤਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ—“ਕਿਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਫੜਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚਪਲਤਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ?”

Verse 65

ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाप्राय मूर्थनि । चिरं दोर्भ्या परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाह्यत:,तब पिताने चिरकालतक उसकी प्रशंसा करके देरतक उसका मस्तक सूँघा और चिरकालतक दोनों भुजाओंसे खींचकर उसे हृदयसे लगाये रखा और आशीर्वाद देते हुए कहा--“बेटा! चिरंजीवी हो”

ਤਦ ਪਿਤਾ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਸੁੰਘਿਆ; ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ—“ਪੁੱਤਰ, ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋ।”

Verse 66

एवं स गौतम: पुत्र प्रीतिहर्षगुणैर्युत: । अभिनन्द्य महाप्राज्ञ इदे वचनमब्रवीत्‌,महामते! इस प्रकार प्रेम और हर्षसे भरे हुए गौतमने पुत्रका अभिनन्दन करके यह बात कही--

ਮਹਾਮਤੇ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਤੇ ਹਰਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗੌਤਮ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 67

चिरकारिक भद्रंं ते चिरकारी चिरं भव । चिराय यदि ते सौम्य चिरमस्मि न दुःखित:,“बेटा चिरकारी! तेरा कल्याण हो। तू चिरकालतक चिरकारी एवं चिरंजीवी बना रह। सौम्य! यदि तू चिरकालतक ऐसे ही स्वभावका बना रहा तो मैं दीर्घकालतक कभी दुखी नहीं होऊँगा'

“ਚਿਰਕਾਰਿਕ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ’—ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਬਣਿਆ ਰਹੀਂ ਅਤੇ ਦਿਰਘ ਆਯੁ ਪਾਵੀਂ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਜੇ ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਉ ਰੱਖੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ।”

Verse 68

गाथाश्षाप्यब्रवीद्‌ विद्वान्‌ गौतमो मुनिसत्तम: । चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रया:,तदनन्तर दिद्वान्‌ मुनिश्रेष्ठ गौतमने कुछ गाथाएँ गायीं। चिरकालतक सोच-विचारकर काम करनेवाले धीर पुरुषोंमें जो गुण होते हैं, उनसे सम्बन्ध रखनेवाली वे गाथाएँ इस प्रकार हैं--

ਤਦਨੰਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੌਤਮ ਨੇ ਚਿਰਕਾਰਿ ਧੀਰ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕੁਝ ਗਾਥਾਵਾਂ ਉਚਾਰੀਆਂ।

Verse 69

चिरेण मित्र बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत्‌ । चिरेण हि कृतं मित्र चिरं धारणमर्हति

ਮਿੱਤਰਤਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਰਖ ਕੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਹ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਲੰਮੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਭਾਉਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

चिरकालतक सोच-विचार करके किसीके साथ मित्रता जोड़नी चाहिये और जिसे मित्र बना लिया, उसे सहसा नहीं छोड़ना चाहिये। यदि छोड़नेकी आवश्यकता पड़ ही जाय तो उसके परिणामपर चिरकालतक विचार कर लेना चाहिये। दीर्घकालतक सोच-विचार करके बनाया हुआ जो मित्र है, उसीकी मैत्री चिरकालतक टिक पाती है ।। रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते,“राग, दर्द, अभिमान, द्रोह, पापाचरण और किसीका अप्रिय करनेमें जो विलम्ब करता है, उसकी प्रशंसा की जाती है

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਜੋੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੰਮਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਗ, ਦੰਭ, ਮਾਨ, ਦ੍ਰੋਹ, ਪਾਪਕਰਮ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹੀ ਚਿਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 71

बन्धूनां सुह्दां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । अव्यक्तेष्वपरा धेषु चिरकारी प्रशस्यते,“बन्धुओं, सुहृदों, सेवकों और स्त्रियोंके छिपे हुए अपराधोंके विषयमें कुछ निर्णय करनेमें भी जो जल्दबाजी न करके दीर्घकालतक सोच-विचार करता है, उसीकी प्रशंसा की जाती है”

ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਸੁਹਿਰਦਾਂ, ਨੌਕਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਅਪਰਾਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜੋ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਿਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 72

एवं स गौतमस्तत्र प्रीतः पुत्रस्य भारत । कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तथा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਭਾਰਤ; ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਉਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿਰਕਾਰਿਤਾ—ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼—ਕਰਕੇ ਵੀ।

Verse 73

भारत! कुरुनन्दन! इस प्रकार गौतम वहाँ अपने पुत्रके विलम्बपूर्वक कार्य करनेके कारण बहुत प्रसन्न हुए थे ।। एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्तत: । चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते,इस प्रकार सभी कार्योंमें विचार करके चिर-कालके पश्चात्‌ किसी निश्चयपर पहुँचनेवाले पुरुषको दीर्घकालतक पश्चात्ताप नहीं करना पड़ता

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੰਬੇ ਮਨਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 74

चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति । पश्चात्तापकरं कर्म न किंचिदुपपद्यते,जो चिरकालतक रोषको अपने भीतर ही दबाये रखता है और रोषपूर्वक किये जानेवाले कर्मको देरतक रोके रहता है, उसके द्वारा कोई कर्म ऐसा नहीं बनता, जो पश्चात्ताप करानेवाला हो

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ।

Verse 75

चिरं वृद्धानुपासीत चिरमन्वास्य पूजयेत्‌ । चिरं धर्म निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम्‌,दीर्घकालतक बड़े-बूढ़ोंकी सेवा करे। दीर्घकालतक उनका संग करके उनकी पूजा (आदर-सत्कार) करे। चिरकालतक धर्मका सेवन और दीर्घकालतक उसका अनुसंधान करे

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ-ਪੜਤਾਲ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 76

चिरमन्वास्य विदुषश्रिरं शिष्टान्‌ निषेव्य च । चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम्‌,अधिक समयतक विद्वानोंका संग करके चिरकालतक शिष्ट पुरुषोंकी सेवामें रहे तथा चिरकालतक अपने मनको वशमें रखे। इससे मनुष्य चिरकालतक अवज्ञाका नहीं किंतु सम्मानका भागी होता है

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਵਗਿਆ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 77

ब्रुवतश्न॒ परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्‌ | चिरं पृष्टोडपि च ब्रूयाच्चिरं न परितप्यते

ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਧਰਮ-ਸੰਯੁਕਤ ਬਚਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 78

धर्मोपदेश करनेवाले पुरुषसे यदि कोई प्रश्न करे तो उसे देरतक सोच-विचार कर ही उत्तर देना चाहिये। ऐसा करनेसे उसको देरतक पश्चात्ताप नहीं करना पड़ता है ।। उपास्य बहुलास्तस्मिन्ना श्रमे सुमहातपा: । समा: स्वर्ग गतो विप्र: पुत्रेण सहितस्तदा,वे महातपस्वी ब्रह्मर्षि गौतम उस आश्रममें बहुत वर्षोत्क रहकर अन्तमें पुत्र चिरकारीके साथ ही स्वर्गलोकको सिधारे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਕੋਈ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਛਤਾਵਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸੇਵੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਚਿਰਕਾਰੀ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 266

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चिरकारिकोपाख्याने षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें चिरकारीका उपाख्यानविषयक दो सौ छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਚਿਰਕਾਰੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਦੋ ਸੌ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।