Shloka 49
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
परवानस्मि चेत्युक्त: प्रणयिष्यति तेन च । अत्र चाकुशले जाते स्त्रिया नास्ति व्यतिक्रम:
paravān asmi cety uktaḥ praṇayiṣyati tena ca | atra cākuśale jāte striyā nāsti vyatikramaḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ।’ ਮੈਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਆਦਰਯੋਗ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨੇਹ ਕਰੇਗਾ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਯ-ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਦੁਖਦ ਘਟਨਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes ethical discernment in assigning blame: even when misfortune arises, one should not accuse the innocent. It also highlights the ideal of atithi-dharma (reverence to guests) and warns that uncontrolled desire—even in a powerful figure like Indra—can cause harm.
The speaker recounts that he humbly submitted himself to a guest’s authority, expecting goodwill in return. Instead, an unfortunate incident occurs because of Indra’s lustful impulse, and the speaker explicitly absolves the woman of wrongdoing.