Adhyaya 215
Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Philosophical Discourses on Liberation)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma whether the person is truly the agent responsible for auspicious and inauspicious acts and their results (ślokas 1–2). Bhīṣma responds by citing an ancient narrative: Indra approaches Prahlāda, who is portrayed as disciplined, ego-free, even-minded toward praise/blame and wealth/trifles, and established in knowledge of welfare (ślokas 3–8). Indra questions how Prahlāda remains untroubled despite bondage and loss of prosperity, probing whether this stability arises from wisdom or fortitude (ślokas 9–13). Prahlāda argues that beings proceed and withdraw according to svabhāva; when personal effort is absent as an ultimate determinant, pride and self-authorship claims are philosophically defective (ślokas 14–23). He reframes karma’s fruit as ‘karma-born’ yet expressive of svabhāva, warning against mistaking surface modifications (vikāra) for ultimate nature (prakṛti) (ślokas 24–27). Prahlāda grounds non-grief in the recognition of impermanence and the rise-and-fall of beings, describing non-possessiveness, non-ego, and freedom from reactive desire (ślokas 28–32). Indra asks for the method by which such wisdom and peace are obtained; Prahlāda lists straightforward disciplines—candor, heedfulness, clarity of mind, self-possession, and service to elders—while reiterating svabhāva as the pervasive basis (ślokas 33–35). Bhīṣma concludes that Indra honors Prahlāda’s teaching and departs (ślokas 36–37).
Chapter Arc: मोक्ष की चाह रखने वाला बुद्धिमान मनुष्य संसार को जन्म–मृत्यु–जरा, रोग और मानसिक क्लेशों से निरन्तर ग्रस्त देखकर भीतर ही भीतर प्रश्न उठाता है—इस चक्र से निकलने का उपाय क्या है? → उपाय के रूप में कठोर अनुशासन सामने आता है: प्रायश्चित्त-रूप ‘प्राजापत्य कृच्छ्र’ जैसे व्रत, मन–वाणी–शरीर की शुचिता, अहंकार-शून्यता, भिक्षु-धर्म, और विषयों पर क्रमशः नियंत्रण; परन्तु साधक के लिए सबसे कठिन गाँठ वाणी और मन की चंचलता है, जिनसे ही संसार का व्यवहार बँधा है। → निर्णायक उपदेश यह है कि रजस्–तमस् से प्रेरित कर्मों को वैसे ही त्याग देना चाहिए जैसे डाकू चोरी का बोझ फेंककर सुरक्षित दिशा में भागता है—और बुद्धि से मन को, मन से विषयों को, तथा आत्मसंयम से समस्त प्रवृत्तियों को निग्रह में लेना चाहिए। → देश–काल के अनुसार सात्त्विक आहार-नियम, क्रमिक साधना, वैराग्य और अपवर्ग-ज्ञान से वीतराग साधक मुक्त होता है; जीव–परमात्मा के पृथकत्व/संप्रयोग के शास्त्रीय विवेचन को समझकर वह सनातन ब्रह्म को जानता है और अक्षर-अव्यय अमृतत्व को प्राप्त होता है।
Shlokas
Verse 1
नफमजान- () असड अत ३. “कृच्छृ” शब्दसे प्राजापत्यकृच्छुका ग्रहण किया जाता है। प्राजापत्यकृच्छुका विधान इस प्रकार है-- त्यहं प्रातरूयहं सायं तयहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं परं च नाश्नीयात् प्राजापत्योड्यमुच्यते ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਜਿੱਤਣੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 2
जन्ममृत्युजरादु:खैव्याधिभिमानसक्लमै: | दृष्टवैव संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान्
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਿਆਪਤ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੋਖ਼ ਲਈ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
वाड्मनोभ्यां शरीरेण शुचि: स्यथादनहंकृत: । प्रशान्तो ज्ञानवान् भिक्षुर्निरिपेक्षश्वरेत् सुखम्
ਭਿੱਖੂ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ; ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇ। ਨਿਰਾਸਕਤ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਚਰੇ।
Verse 4
अथवा मनस: सड़ू पश्येद् भूतानुकम्पया । तत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत्
ਜਾਂ ਜੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹ-ਵਸ਼ ਆਸਕਤੀ ਉੱਠਦੀ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਪੇਖਾ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਜਗਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਭਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿ।
Verse 5
यत् कृतं स्याच्छुभं कर्म पापं वा यदि वाश्षुते । तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद् वा बुद्धिकर्मभि:
ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰੇ ਜਾਂ ਪਾਪ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਚਰਨ ਕਰ।
Verse 6
अहिंसा सत्यवचन सर्वभूतेषु चार्जवम् । क्षमा चैवाप्रमादश्न यस्यैते स सुखी भवेत्
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਧਾ ਵਰਤਾਵ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਦ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
यश्चैनं परमं धर्म सर्वभूतसुखावहम् । दुःखान्नि:सरणं वेद सर्वज्ञ: स सुखी भवेत्,जो मनुष्य इस अहिंसा आदि परम धर्मको समस्त प्राणियोंके लिये सुखद और दुःखनिवारक जानता है, वही सर्वज्ञ है और वही सुखी होता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਅਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ (ਧਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ) ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तस्मात् समाहित बुद्धया मनो भूतेषु धारयेत् । नापध्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत्
ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬ, ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰ, ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਤੇ ਬੇਆਧਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾ ਦੌੜਣ ਦੇ।
Verse 9
अथामोघप्रयत्नेन मनो ज्ञाने निवेशयेत् । वाचामोघप्रयासेन मनोज्ञं तत् प्रवर्तते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਵਿਅਰਥ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਵਿਅਰਥ ਬਾਣੀ-ਪ੍ਰਯਾਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਹਿਤਕਰ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
इसलिये बुद्धिके द्वारा मनको समाहित करके समस्त प्राणियोंमें स्थित परमात्मामें लगावे। किसीका अहित न सोचे, असम्भव वस्तुकी कामना न करे, मिथ्या पदार्थोंकी चिन्ता न करे और सफल प्रयत्न करके मनको ज्ञानके साधनमें लगा दे। वेदान्त-वाक्योंके श्रवण तथा सुदृढ़ प्रयत्नसे उत्तम ज्ञानकी प्राप्ति होती है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਓ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਹਿਤ ਨਾ ਸੋਚੋ; ਅਸੰਭਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਮਿਥਿਆ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿਓ। ਵੇਦਾਂਤ-ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਯਤਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਪਰ ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਾਣੀ ਬੋਲੇ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਲ, ਕਠੋਰਤਾ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਅਤੇ ਚੁਗਲੀ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਨ ਹੋਣ—ਐਸੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਾਣੀ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ, ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 11
कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनाम् । ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਕਠੋਰ, ਅਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਅਛੂਤੀ ਬਾਣੀ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਐਸੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਅਤੇ ਅਵਿਖੰਡਿਤ—ਸਥਿਰ—ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹੀ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤਕਰ ਬਚਨ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
वाकृप्रबद्धो हि संसारो विरागाद् व्याहरेद् यदि । बुद्धयाप्यनुगृहीतेन मनसा कर्म तामसम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬੰਧਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਬਾਣੀ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਵੈਰਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਤਾਮਸ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
रजोभूतैर्हि करणै: कर्मणि प्रतिपद्यते । स दु:खं प्राप्प लोकेडस्मिन् नरकायोपपद्यते | तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद् धैर्यमात्मन:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਰਕ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਐਸਾ ਆਚਰਨ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 14
प्रकीर्णमेष भारं हि यद्वद् धार्येत दस्युभि: । प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ-ਡਾਕੂ ਭੇਡ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਹ ਉਲਟਾ ਪੈਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੁਖ ਨਾਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
तमेव च यथा दस्युः क्षिप्त्वा गच्छेच्छिवां दिशम् । तथा रजस्तम: कर्माप्युत्सृज्य प्राप्तुयाच्छुभम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ ਚੁਰਾਏ ਹੋਏ ਮਾਲ ਦਾ ਭਾਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
निः:संदिग्धमनीहो वै मुक्त: सर्वपरिग्रहै: । विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रिय:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਦੌੜ-ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਆਸਕਤੀ) ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ, ਅਲਪਾਹਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਚਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
ज्ञानदग्धपरिक्लेश: प्रयोगरतिरात्मवान् | निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੈ—ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਾ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
धृतिमानात्मवान् बुद्धि निगृह्लीयादसंशयम् । मनो बुद्धया निगृह्लीयाद् विषयान्मनसा55त्मन:
ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਏ।
Verse 19
निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे । देवतास्तत् प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम्
ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਉਠਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
ताभि: संयुक्तमनसो ब्रह्म तत् सम्प्रकाशते । शनैश्वोपगते सच्चे ब्रह्मभूयाय कल्पते
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
अथवा न प्रवर्तेत योगतनन््त्रैरुपक्रमेत् येन तन्त्रयतस्तन्त्रं वृत्ति: स्थात् तत् तदाचरेत्
ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗ-ਤੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਉਪਾਅਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਜਿਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਠਹਿਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਉਹੀ ਅਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 22
कणकुल्माषपिण्याकशाकयावकसक्तव: | तथा मूलफल भैक्ष्यं पर्यायेणोपयोजयेत्
ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਮਿਲੇ—ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਣੇ, ਦਾਲਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਉੜਦ ਆਦਿ), ਤਿਲ ਦੀ ਖਲੀ, ਸਾਗ, ਜੌ ਦੇ ਪਦਾਰਥ, ਸੱਤੂ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ।
Verse 23
आहारनियमं चैव देशे काले च सात्विकम् । तत् परीक्ष्यानुवर्तेत तत्प्रवृत्त्यनुपूर्वकम्
ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਤਵਿਕ ਆਹਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਧਾਰੇ। ਉਸ ਆਹਾਰ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਜੋ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਪਣਾਏ।
Verse 24
प्रवृत्त नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत् । ज्ञानान्वितं तथा ज्ञानमर्कवत् सम्प्रकाशते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾ ਰੋਕੋ; ਸਗੋਂ ਜਿਵੇਂ ਇੰਧਨ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।
Verse 25
साधन आरम्भ कर देनेपर उसे बीचमें न रोके। जैसे आग धीरे-धीरे तेज की जाती है, उसी प्रकार ज्ञानके साधनको शनैः-शनै: उद्दीपित करे। ऐसा करनेसे ज्ञान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगता है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾ ਰੋਕੋ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੋ; ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕ-ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਵੀ ਘਟ ਕੇ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
पृथक्त्वात् सम्प्रयोगाच्च नासूयुरवेद शाश्वतम् । स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੋ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ: ਕਿਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪૃਥਕਤਾ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ। ਇਸ ਦਿੱਖਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਸਗੋਂ ਸਨਾਤਨ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ। ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਦਾ ਤਾਤਪਰਯ ਸਮਝ ਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
ततो वीतजरामृत्युर्ज्ञात्वा ब्रह्म सनातनम् । अमृतं तदवाप्रोति यत् तदक्षरमव्ययम्,ऐसा पुरुष जरा और मृत्युका उल्लंघनकर सनातन ब्रह्मको जानकर उस अक्षर, अविकारी एवं अमृत ब्रह्मको प्राप्त कर लेता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ ਜੋ ਪੁਰਖ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਕਸ਼ਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਮਰ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 215
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वार्ष्णेया ध्यात्मक थने पजञ्चदशाधिकद्वधिशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਵਾਰ্ষਣੇਯ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਾਲਾ ਦੋ ਸੌ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira asks whether the individual person is the real ‘doer’ (kartā) of good and bad actions and therefore responsible for their results, or whether causality lies elsewhere.
Prahlāda teaches that pride in self-authorship is unstable because qualities and outcomes arise within broader causal conditions (svabhāva/guṇas); peace is sustained by understanding impermanence and cultivating non-attachment, humility, and even-sightedness.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the chapter’s meta-function is doctrinal—embedding an authoritative precedent-dialogue to clarify causality, reduce egoic doership, and orient the listener toward śānti and mokṣa.