Shloka 10
Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
इसलिये बुद्धिके द्वारा मनको समाहित करके समस्त प्राणियोंमें स्थित परमात्मामें लगावे। किसीका अहित न सोचे, असम्भव वस्तुकी कामना न करे, मिथ्या पदार्थोंकी चिन्ता न करे और सफल प्रयत्न करके मनको ज्ञानके साधनमें लगा दे। वेदान्त-वाक्योंके श्रवण तथा सुदृढ़ प्रयत्नसे उत्तम ज्ञानकी प्राप्ति होती है ।।
tasmād buddhyā manaḥ samādhāya sarvabhūteṣu sthitaṃ paramātmānaṃ niveśayet | na kasyacid ahitaṃ cintayet, aśakyaṃ vastu na kāṅkṣet, mṛṣāpadārthān na cintayet, saphalaprayatnena ca manaḥ jñānasādhane yojayet | vedāntavākyānāṃ śravaṇena dṛḍhaprayatnena ca uttamajñānaprāptir bhavati || vivakṣatā ca sadvākyaṃ dharmasūkṣmam avekṣatā | satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm | yasyāṃ śāṭhyaṃ kāṭhinyaṃ krauryam paiśunyaṃ ca sarvathā nāsti, tādṛśīṃ vācam api svalpamātrāṃ susthiracittena vaktavyām ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਓ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਹਿਤ ਨਾ ਸੋਚੋ; ਅਸੰਭਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਮਿਥਿਆ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿਓ। ਵੇਦਾਂਤ-ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਯਤਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਪਰ ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਾਣੀ ਬੋਲੇ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਲ, ਕਠੋਰਤਾ, ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਅਤੇ ਚੁਗਲੀ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਨ ਹੋਣ—ਐਸੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਾਣੀ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ, ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discipline the mind through discernment and orient it toward the indwelling Supreme Self; pursue knowledge through Vedantic listening and steady effort; and practice dharmic speech—truthful yet non-harming and free from slander, deceit, harshness, cruelty, and gossip, spoken sparingly with a composed mind.
In the Shanti Parva’s post-war instruction, Bhishma continues advising Yudhishthira on subtle dharma: inner restraint (mind fixed on the Self) and outer conduct (ethical speech) as practical disciplines for attaining higher knowledge and sustaining social harmony.