Shloka 25
Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
साधन आरम्भ कर देनेपर उसे बीचमें न रोके। जैसे आग धीरे-धीरे तेज की जाती है, उसी प्रकार ज्ञानके साधनको शनैः-शनै: उद्दीपित करे। ऐसा करनेसे ज्ञान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगता है ।।
sādhanaṃ ārambhaṃ kṛtvā madhye na nivārayet | yathā agniḥ śanaiḥ-śanaiḥ tīvraḥ kriyate tathā jñānasya sādhanam api śanaiḥ-śanaiḥ uddīpayet | evaṃ kṛte jñānaṃ sūryavat prakāśate || jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṃl lokān adhitiṣṭhati | vijñānānugataṃ jñānam ajñānena apākṛṣyate ||
ਭੀਸ਼ਮ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਾਧਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾ ਰੋਕੋ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰੋ; ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵਿਵੇਕ-ਯੁਕਤ ਗਿਆਨ ਵੀ ਘਟ ਕੇ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not abandon a discipline once begun; cultivate the means to knowledge gradually and steadily. True knowledge becomes luminous through sustained practice, while ignorance can obscure even discernment-guided understanding.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues ethical-spiritual counsel, using the metaphor of slowly intensifying fire to recommend patient, uninterrupted cultivation of knowledge and warning how ignorance diminishes insight.