Adhyaya 139

Verse 1

ऑपन--माज बछ। ्:॑॑ि अष्टात्रिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: शत्रुओंसे घिरे हुए राजाके कर्तव्यके विषयमें बिडाल और चूहेका आख्यान युधिछिर उवाच सर्वत्र बुद्धि: कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ । अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਅਨਾਗਤ (ਸੰਕਟ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਚਾਅ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤਪੰਨ (ਸੰਕਟ ਆ ਪਏ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉਪਾਅ ਸੋਚ ਲੈਣ ਵਾਲੀ); ਅਤੇ ਆਲਸ ਕਰਕੇ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੀਰਘਸੂਤਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 2

तदिच्छामि परां श्रोतु बुद्धि ते भरतर्षभ । यथा राजा न मुहोत शत्रुभि: परिवारित:

ਹੇ ਭਰਤਰਿਸ਼ਭ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 3

धर्मार्थकुशलो राजा धर्मशास्त्रविशारद: । पृच्छामि त्वां कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमहसि

ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਰਾਜਾ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।

Verse 4

शत्रुभि॑हुभिग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिव: । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि,बहुत-से शत्रुओंका आक्रमण हो जानेपर राजाको कैसा बर्ताव करना चाहिये? यह सब कुछ मैं विधिपूर्वक सुनना चाहता हूँ

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਬ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 5

विषमस्थं हि राजानं शत्रव: परिपन्थिन: । बहवोडप्येकमुद्धर्तु यतन्ते पूर्वतापिता:

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਦੋਂ ਡਾਕੂ ਆਦਿ ਸ਼ਤਰੂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੰਡਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ—ਬਹੁਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਇਕੱਲੇ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

Verse 6

सर्वत्र प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलै: । एकेनैवासहायेन शक्‍यं स्थातुं भवेत्‌ कथम्‌

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ਤਰੂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ ਅਤੇ ਹੜਪ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਨਰੇਸ਼ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 7

कथं मित्रमरिं चापि विन्दते भरतर्षभ । चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे,राजा किस प्रकार मित्र और शत्रुको अपने वशमें करता है तथा उसे शत्रु और मित्रके बीचमें रहकर कैसी चेष्टा करनी चाहिये?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਰਾਜਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੂ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ?”

Verse 8

प्रज्ञातलक्षणे मित्रे तथैवामित्रतां गते । कथं तु पुरुष: कुर्यात्‌ कृत्वा कि वा सुखी भवेत्‌

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਜੇ ਸ਼ਤਰੂ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 9

विग्रहं केन वा कुर्यात्‌ संधिं वा केन योजयेत्‌ । कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਿਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੇ?

Verse 10

एतद्‌ वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप । नैतस्य कश्रिद्‌ वक्तास्ति श्रोता वापि सुदुर्लभ:

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਸਭ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪਰਮ ਕਰਤੱਬ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਸ੍ਰੋਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 11

ऋते शान्तनवाद्‌ भीष्मात्‌ सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात्‌ । तदन्विष्य महाभाग सर्वमेतद्‌ वदस्व मे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਜੋ ਸਤ੍ਯ-ਸੰਧ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਹਨ—ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 12

भीष्म उवाच त्वदयुक्तोडयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर सुखोदय: । शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਯਥੋਚਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੁਪਤ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ।

Verse 13

अमित्रो मित्रतां याति मित्र चापि प्रदुष्यति । सामर्थ्ययोगात्‌ कार्याणामनित्या वै सदा गति:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਚਾਲ ਸਦਾ ਅਨਿੱਤ ਹੈ; ਕਦੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

Verse 14

तस्माद्‌ विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत्‌ । देशं कालं॑ च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्षये,अतः देश-कालको समझकर कर्तव्य-अकर्तव्यका निश्चय करके किसीपर विश्वास और किसीके साथ युद्ध करना चाहिये

ਇਸ ਲਈ ਦੇਸ ਅਤੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕਰਤੱਬ-ਅਕਰਤੱਬ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਵਿਗ੍ਰਹ (ਟਕਰਾਅ) ਕਰੇ।

Verse 15

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभि: । अमिन्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਹਿਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਸੰਧਿ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਧਿ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ।

Verse 16

यो हामित्रैर्नरो नित्यं न संदध्यादपण्डित: । न सो<र्थ प्राप्रुयात्‌ किंचित्‌ फलान्यपि च भारत

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜੋ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸੰਧਿ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਨਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਸਿੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

यस्त्वमित्रेण संदध्यान्मित्रेण च विरुद्धयते । अर्थयुक्ति समालोक्य सुमहद्‌ विन्दते फलम्‌

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਲਾਭ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਧਿ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । मार्जारस्य च संवाद न्यग्रोधे मूषिकस्य च

ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਨਿਆਗਰੋਧ (ਬੋਹੜ) ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ।

Verse 19

वने महति कम्मिंश्चिन्न्यग्रोध: सुमहानभूत्‌ । लताजालपरिच्छिन्नो नानाद्विजगणान्वित:,किसी महान्‌ वनमें एक विशाल बरगदका वृक्ष था, जो लतासमूहोंसे आच्छादित तथा भाँति-भाँतिके पक्षियोंसे सुशोभित था

ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਸੀ। ਉਹ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 20

स्कन्धवान्‌ मेघसड्काश: शीतच्छायो मनोरम: । अरण्यमभितो जात: स तु व्यालमृगाकुल:

ਉਹ ਮੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹਰੇ-ਭਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਠੰਡੀ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 21

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम्‌ । वसति सम महाप्राज्ञ: पलितो नाम मूषिक:,उसीकी जड़मे सौ दरवाजोंका बिल बनाकर पलित नामक एक परम बुद्धिमान्‌ चूहा निवास करता था

ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸੌ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਬਿੱਲ ਬਣਾਕੇ, ਪਲਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਮਹਾ-ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਚੂਹਾ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 22

शाखां तस्य समाश्रित्य वसति सम सुखं पुरा । लोमशो नाम मार्जार: पक्षिसंघातखादक:,उसी बरगदकी डालीपर पहले लोमश नामका एक बिलाव भी बड़े सुखसे रहता था। पक्षियोंका समूह ही उसका भोजन था

ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਮਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿੱਲਾ ਉੱਥੇ ਬੜੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸਨ।

Verse 23

तत्र चागत्य चाण्डालो हारण्ये कृतकेतन: । प्रयोजयति चोन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ

ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਚਾਂਡਾਲ ਵੀ ਆ ਕੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਮਗਰੋਂ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਫੰਦਾ (ਜਾਲ) ਵਿਛਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਠੀਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ; ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 24

तत्र स्नायुमयान्‌ पाशान्‌ यथावत्‌ संविधाय सः । गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम्‌

ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਿਨ੍ਹ੍ਹੂ-ਤੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਫਾਹੇ ਤੇ ਫੰਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਝੋਂਪੜੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤਾਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਰਾਤ ਲੰਘ ਕੇ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 25

तत्र सम नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगा: । कदाचिदत्र मार्जारिस्त्वप्रमत्तो व्यबध्यत

ਉਸ ਥਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਉਸ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਕ ਵਾਰ ਬੇਧਿਆਨੀ ਕਾਰਨ ਉਹੀ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਫਸ ਗਈ।

Verse 26

तस्मिन्‌ बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि । त॑ काल॑ पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भय:

ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਪ੍ਰਾਣਘਾਤਕ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਆਤਤਾਈ ਵੈਰੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਪਲਿਤ ਆਪਣੇ ਬਿੱਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 27

तेनानुचरता तस्मिन्‌ वने विश्वस्तचारिणा । भक्ष्यं मृगयमाणेन चिराद्‌ दृष्टं तदामिषम्‌

ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਫਿਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਫੰਦੇ ਉੱਤੇ ਖਿਲਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਾਸ ਵੇਖਿਆ।

Verse 28

स तमुन्माथमारुह्मु तदामिषमभक्षयत्‌,उस वनमें विश्वस्त होकर विचरते तथा आहारकी खोज करते हुए उस चूहेने बहुत देरके बाद वह माँस देखा, जो जालपर बिखेरा गया था। चूहा उस जालपर चढ़कर उस मांसको खाने लगा

ਉਹ ਫੰਦੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਸ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 29

तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्‌ । आमिषे तु प्रसक्त: स कदाचिदवलोकयन्‌,जालके ऊपर मांस खानेमें लगा हुआ वह चूहा अपने शत्रुके ऊपर मन-ही-मन हँस रहा था। इतनेहीमें कभी उसकी दृष्टि दूसरी ओर घूम गयी

ਹੇਠਾਂ ਬੱਝੇ ਪਏ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਚੂਹਾ ਮਾਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਖਾਂਦਿਆਂ-ਖਾਂਦਿਆਂ ਇੱਕ ਪਲ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਗਈ।

Verse 30

अपश्यदपरं घोरमात्मन: शत्रुमागतम्‌ | शरप्रसूनसड्काशं महीविवरशायिनम्‌

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ—ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਧੁੰਦਲਾ ਭੂਰਾ; ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਕੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 31

नकुलं हरिणं नाम चपलं॑ ताम्रलोचनम्‌ | तेन मूषिकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम्‌

ਉਹ ਇੱਕ ਨਕੁਲ (ਨੇਵਲਾ) ਸੀ—ਚੁਸਤ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ‘ਹਰਿਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਉਸ ਚੂਹੇ ਦੀ ਗੰਧ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 32

भक्ष्यार्थ संलिहानं तं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम्‌ । शाखागतमरिं चान्यमपश्यत्‌ कोटरालयम्‌

ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ—ਇੱਕ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਪਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵੈਰੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਕੋਟਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 33

गतस्य विषयं तत्र नकुलोलूकयोस्तथा

ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਉਲੂਕ (ਉੱਲੂ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 34

अथास्यासीदियं चिन्ता तत्‌ प्राप्प सुमहद्‌ भयम्‌ । न्यौले और उल्लू--दोनोंका लक्ष्य बने हुए उस चूहेको बड़ा भय हुआ। अब उसे इस प्रकार चिन्ता होने लगी-- ।। आपपशद्यस्यां सुकष्टायां मरणे प्रत्युपस्थिते

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰੀ ਚਿੰਤਾ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਨੇਵਲੇ ਅਤੇ ਉੱਲੂ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ‘ਤੇ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚੂਹਾ ਅਤਿ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਸੀ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।

Verse 35

स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयदर्शन:

ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰ ਗਿਆ; ਜਿਧਰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ, ਉਧਰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੀ ਖ਼ਤਰਾ ਦਿਸਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ।

Verse 36

आपद्विनाशभूयिष्ठ गर्त: कार्य हि जीवितम्‌

ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਜੀਵਨ ਨਾਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਡੂੰਘੇ ਖੱਡ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਉਪਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 37

गतं मां सहसा भूमिं नकुलो भक्षयिष्यति

ਮੇਰੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਨਕੁਲ ਝੱਟ ਹੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਵੇਗਾ।

Verse 38

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञ: सम्मोहं गन्तुमरहति

ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 39

करिष्ये जीविते यत्नं यावद्‌ युक्‍त्या प्रतिग्रहात्‌ | “तथापि मुझ-जैसे बुद्धिमानूको घबराना नहीं चाहिये। अतः: जहाँतक युक्ति काम देगी, परस्पर सहयोगका आदान-प्रदान करके मैं जीवन-रक्षाके लिये प्रयत्न करूँगा ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦ ਤੱਕ ਯੁਕਤੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਪਰਸਪਰ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਆਦਾਨ‑ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ‑ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤ ਆ ਪਏ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

निमज्जत्यापदं प्राप्प महतीं दारुणामपि,“बुद्धिमान, विद्वान्‌ और नीतिशास्त्रमें निपुण पुरुष भारी और भयंकर विपत्तिमें पड़नेपर भी उसमें डूब नहीं जाता है--उससे छूटनेकी चेष्टा करता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਆਫ਼ਤ ਆ ਪਏ ਤਾਂ ਵੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ; ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ‑ਵਿਵੇਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੋਚ‑ਸਮਝ ਕੇ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯਤਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

न त्वन्यामिह मार्जाराद्‌ गतिं पश्यामि साम्प्रतम्‌ । विषमस्थो हायं शत्रु: कृत्यं चास्य महन्मया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਬਿੱਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਕਟੜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਭਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 42

जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभि: प्रार्थितस्त्रिभि: । तस्मादेनमहं शत्रुं मार्जार संश्रयामि वै

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੇਰੀ ਘਾਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਇਸ ਬਿੱਲੀ—ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 43

नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये । येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वजचये,“आज नीतिशास्त्रका सहारा लेकर इसके हितका वर्णन करूँगा जिससे बुद्धिके द्वारा इस शत्रुसमुदायको धोखा देकर बच जाऊँगा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਚ‑ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਛਲ ਕੇ ਮੈਂ ਬਚ ਨਿਕਲਾਂ। ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵੈਰੀ ਦਲ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ।

Verse 44

अयमत्यन्तशत्रुमें वैषम्यं परमं गत: । मूढो ग्राहयितुं स्वार्थ सड्भत्या यदि शक्‍्यते

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਘੋਰ ਵੈਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਂਝ-ਸੰਧੀ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਵਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 45

कदाचिद्‌ व्यसन प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह । बलिना संनिकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रह:

ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਪਤਾ ਆ ਪਏ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਧਿ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਲਵਾਨ ਵੈਰੀ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੈਰੀ ਦੀ ਪਨਾਹ ਜਾਂ ਸਾਥ ਵੀ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 46

श्रेष्ठो हि पण्डित: शत्रुर्न च मित्रमपण्डित:

ਸਿਆਣਾ ਵੈਰੀ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 47

हन्तास्मै सम्प्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे

ਚੰਗਾ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਨੀਤੀ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 48

एवं विचिन्तयामास मूषिक: शरत्रुचेष्टितम्‌

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਹੇ ਨੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਉਪਾਅ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਧਿ ਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪਛਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—

Verse 49

ततोड<र्थगतितत्त्वज्ञ: संधिविग्रहकालवित्‌ | सान्त्वपूर्वमिदं वाक्‍्यं मार्जारं मूषिकोडब्रवीत्‌

ਤਦ ਚੂਹੇ ਨੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਚਾਲ ਤੇ ਮਨਸੂਬੇ ਨੂੰ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਲਾਭ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਉਪਾਏ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੰਧੀ ਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਮਝੌਤਾਵਾਦੀ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—

Verse 50

सौहदेनाभि भाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसि । जीवितं हि तवेच्छामि श्रेय: साधारणं हि नौ

ਹੇ ਬਿੱਲੀ ਭਰਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੌਹਰਦ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਕੀ ਤੂੰ ਹਾਲੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚੀ ਰਹੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵੀ ਤੇਰਾ ਵੀ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਭਲਾ ਹੈ।

Verse 51

न ते सौम्य भयं कार्य जीविष्यसि यथासुखम्‌ | अहं त्वामुद्धरिष्यामि यदि मां न जिघांससि

ਹੇ ਭਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਵੇਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 52

अस्ति ककश्रिदुपायोअत्र दुष्कर: प्रतिभाति मे । येन शक्‍्यस्त्वया मोक्ष: प्राप्तुं श्रेयस्तथा मया

ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕੇਂਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ।

Verse 53

मयाप्युपायो दृष्टोडयं विचार्य मतिमात्मन: । आत्मार्थ च त्वदर्थ च श्रेयः साधारणं हि नौ

ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਾਅ ਲੱਭਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਸਾਂਝਾ ਹੈ।

Verse 54

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्धयाभिसंस्थितम्‌ | न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति साम्प्रतम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਵੇਖ, ਹੇ ਬਿੱਲੀ! ਇਹ ਨੇਵਲਾ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਪਾਪੀ ਮਨਸਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਡੇਰਾ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਾਤ ਲਗਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਾਂ।”

Verse 55

कूजंश्वपलनेत्रो5यं कौशिको मां निरीक्षते | नगशाखाग्रग: पापस्तस्याहं भृशमुद्धविजे,“यह चंचल नेत्रोंवाला पापी उल्लू वृक्षकी डालीपर बैठकर “हू हू” करता मेरी ही ओर घूर रहा है। उससे मुझे बड़ा डर लगता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਪਾਪੀ ਉੱਲੂ, ਚੰਚਲ ਤੇ ਝਪਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ‘ਹੂ ਹੂ’ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧਾ ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਹੀ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।”

Verse 56

सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मे5सि पण्डित: । सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते भयमद्य वै

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤ ਕਦਮ ਇਕੱਠੇ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਵਿਦਵਾਨ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ। ਇਕੋ ਠਿਕਾਣੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।”

Verse 57

न हि शक्तो5सि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना | अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਬਿੱਲੀ! ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੂੰ ਇਹ ਫੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕੱਟ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 58

त्वमश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रित: । चिरोषितावुभावावां वृक्षेडस्मिन्‌ विदितं च ते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੂੰ ਇਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਹਾਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ।”

Verse 59

यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्‌ यश्न नाश्वसिति क्वचित्‌ | न तौ धीरा: प्रशंसन्ति नित्यमुद्धिग्नमानसौ

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਐਸੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 60

तस्माद्‌ विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ । कालातीतमिहार्थ तु न प्रशंसन्ति पण्डिता:

ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸਦਾ ਵਧੇ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੰਗਤ ਨਿੱਤ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।

Verse 61

अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय । तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम्‌

ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਤਰਕ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 62

कश्चित्‌ तरति काछ्ेन सुगम्भीरां महानदीम्‌ । स तारयति तत्‌ काष्ठं स च काछेन तार्यते

ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਲੱਕੜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 63

ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुविस्तर: । अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि,“इसी प्रकार हम दोनोंका यह संयोग चिरस्थायी होगा। मैं तुम्हें विपत्तिसे पार कर दूँगा और तुम मुझे आपत्तिसे बचा लोगे”

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸੰਗ ਦਿਰਘਕਾਲ ਤੱਕ ਟਿਕੇਗਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੇਗਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵੇਲੇ ਬਚਾ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘਾਵੇਂਗਾ।

Verse 64

एवमुक्‍त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोहितम्‌ । हेतुमद्‌ ग्रहणीयं च कालापेक्षी न्यवेक्ष्य च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਤਰਕਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮੰਨਣਯੋਗ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਪਲਿਤ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਿੱਲੀ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 65

अथ सुत्याद्ठतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षण: । हेतुमद्‌ ग्रहणीयार्थ मार्जारो वाक्यमब्रवीत्‌,अपने उस शत्रुका यह युक्तियुक्त और मान लेने योग्य सुन्दर भाषण सुनकर बुद्धिमान्‌ बिलाव कुछ बोलनेको उद्यत हुआ

ਤਦ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਉਹ ਤਰਕਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮੰਨਣਯੋਗ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਕੇ, ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਬਿੱਲੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੋਲੀ।

Verse 66

बुद्धिमान्‌ वाक्यसम्पन्नस्तद्वाक्यमनुवर्णयन्‌ । स्वामवस्थां समीक्ष्याथ साम्नैव प्रत्यपूजयत्‌

ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਗੱਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੁਹਰਾਈ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਸਾਮ’ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 67

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचन: । मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोडब्रवीत्‌

ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਦੇ ਦੰਦ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੇ ਅਤੇ ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਲੋਮਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਬਿੱਲੀ ਚੂਹੇ ਵੱਲ ਹੌਲੀ ਨਿਗਾਹ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 68

नन्दामि सौम्य भद्र ते यो मां जीवितुमिच्छसि । श्रेयक्ष॒ यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय

ਸੌਮ੍ਯ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰ ਦੇ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਲਟਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਲਿਆ।

Verse 69

अहं हि भृशमापतन्नस्त्वमापन्नतरो मम । द्वयोरापन्नयो: संधि: क्रियतां मा चिराय च

ਮੈਂ ਭਾਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਧਿ ਹੋਵੇ—ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੇ।

Verse 70

विधास्ये प्राप्तकालं यत्‌ कार्य सिद्धिकरं विभो । मयि कृच्छाद्‌ विनिर्मुक्ते न विनड्क्ष्यति ते कृतम्‌

ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀਤਾ ਉਪਕਾਰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ; ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਜ਼ਰੂਰ ਚੁਕਾਵਾਂਗਾ।

Verse 71

न्यस्तमानो5स्मि भक्तो5स्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्‌ तथा । निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गत:

ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਾਂਗਾ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 72

इत्येवमुक्त: पलितो मार्जारं वशमागतम्‌ । वाक्‍्यं हितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवित्‌,बिलावके ऐसा कहनेपर अपने प्रयोजनको समझनेवाले पलितने वशमें आये हुए उस बिलावसे यह अभिप्रायपूर्ण हितकर बात कही--

ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਲਿਤ ਨੇ, ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਸ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 73

उदार यद्‌ भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे । विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थ शृणु तं मम

ਹੇ ਭਰਾ ਬਿੱਲੀ! ਤੂੰ ਜੋ ਉਦਾਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲਈ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਜੋ ਰਾਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 74

अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्‌ भयम्‌ । त्रायस्व भो मा वधीस्त्वं शक्तोडस्मि तव रक्षणे

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਵਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਨਕੁਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ। ਹੇ ਮਹੋਦਯ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ—ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਦੇਈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।

Verse 75

'भैया! इस नेवलेसे मुझे बड़ा डर लग रहा है। इसलिये मैं तुम्हारे पीछे इस जालमें प्रवेश कर जाऊँगा, परंतु दादा! तुम मुझे मार न डालना, बचा लेना; क्योंकि जीवित रहनेपर ही मैं तुम्हारी रक्षा करनेमें समर्थ हूँ ।।

ਉਸ ਨੀਚ ਉੱਲੂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਦਾ ਪਿਆਸਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਖਾ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 76

तद्गचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत्‌ | हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्‌

ਉਸ ਦੀ ਸੁਗਠਿਤ, ਯੁਕਤਿਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਰਥਭਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਲੋਮਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਧੌਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪਲਿਤ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 77

त॑ सम्पूज्याथ पलितं मार्जार: सौहदे स्थित: । स विचिन्त्याब्रवीद्‌ धीर: प्रीतस्त्वरित एव च

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲਿਤ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਕੇ, ਸੌਹਾਰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਧੀਰ ਬਿੱਲਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਬੋਲ ਪਿਆ।

Verse 78

शीघ्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसम: सखा । तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि प्राय: प्राप्स्पामि जीवितम्‌

ਛੇਤੀ ਆ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਸਖਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਸੰਭਵਤಃ ਜੀਵਨ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ।

Verse 79

यद्‌ यदेवंगतेनाद्य शक्‍यं कर्तु मया तव । तदाज्ञापय कर्तास्मि संधिरेवास्तु नौ सखे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਖਾ! ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੋ-ਜੋ ਸੇਵਾ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਧਿ ਤੇ ਸੌਹਾਰਦ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।

Verse 80

अस्मात्‌ तु संकटान्मुक्त: समित्रगणबान्धव: । सर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च,“इस संकटसे मुक्त होनेपर मैं अपने सभी मित्रों और बन्धु-बान्धवोंके साथ तुम्हारे सभी प्रिय एवं हितकर कार्य करता रहूँगा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ—ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ।

Verse 81

मुक्तश्न व्यसनादस्मात्‌ सौम्याहमपि नाम ते । प्रीतिमुत्पादयेयं च प्रीतिकर्तुश्न॒ सत्क्रियाम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਇਸ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਜਗਾਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 82

प्रत्युपकुर्वन्‌ बह्मपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्य: । एक: करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेडन्य:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵਧਾ ਕੇ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਕੀਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ—ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ—ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 83

भीष्म उवाच ग्राहयित्वा तु तं॑ स्वार्थ मार्जार मूषिकस्तथा । प्रविवेश तु विश्रभ्य क्रोडमस्य कृतागस:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੂਹੇ ਨੇ ਬਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਵਾਰਥ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮਨਵਾ ਲਈ; ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਪੀ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਾ।

Verse 84

एवमाश्वचासितो विद्वान्‌ माजरिण स मूषिक: । मार्जारोरसि विस्रब्ध: सुष्वाप पितृमातृवत्‌

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਚੂਹਾ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ ਗਿਆ।

Verse 85

लीन तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्य च मूषिकम्‌ | दृष्टवा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम्‌,चूहेको बिलावके अंगोंमें छिपा हुआ देख नेवला और उल्लू दोनों निराश हो गये

ਪਰ ਚੂਹਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਲੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਨੇਵਲਾ ਅਤੇ ਉੱਲੂ—ਦੋਵੇਂ—ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।

Verse 86

तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ । दृष्टवा तयो: परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਝਪਕੀ ਵੀ ਛਾ ਗਈ। ਚੂਹੇ ਤੇ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਉਹ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪ੍ਰੀਤ ਵੇਖ ਕੇ ਨੇਵਲਾ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਪਰਮ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।

Verse 87

बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ | अशक्तौ तु नयात्‌ तस्मात्‌ सम्प्रधर्षयेतुं बलातू

ਉਹ ਬਲਵਾਨ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ; ਪਰ ਨੀਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ।

Verse 88

कार्यार्थ कृतसंधी तौ दृष्टवा मार्जारमूषिकौ । उलूकनकुलौ तूर्ण जग्मतुस्ती स्वमालयम्‌

ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਸੰਧੀ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉੱਲੂ ਅਤੇ ਨੇਵਲਾ ਦੋਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ।

Verse 89

लीन: स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित्‌ । चिच्छेद पाशान्‌ नृपते कालापेक्षी शनै: शनै:

ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਸ-ਕਾਲ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਧੂਸਰ ਚੂਹਾ ਪਲਿਤ ਢੁੱਕਵੇਂ ਵੇਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫਾਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਕਤਰ ਕੇ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 90

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम्‌ । छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वित:

ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਫਾਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਕੱਟਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਚੂਹਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਆਪ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਲੱਗੀ।

Verse 91

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तथा । संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं तदा

ਤਦ ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਫਾਹੇ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਲਿਤ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 92

कि सौम्य नातित्वरसे कि कृतार्थोडवमन्यसे । छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति च

“ਸੌਮ੍ਯ! ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ! ਸ਼ਵਪਚ (ਚੰਡਾਲ) ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦੇ।”

Verse 93

इत्युक्तस्त्वरता तेन मतिमान्‌ पलितो<ब्रवीत्‌ । मार्जारमकृतप्रज्ञं पथ्यमात्महितं वच:

ਉਸ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪਲਿਤ ਬੋਲਿਆ। ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨੀਅਤ ਵਾਲੀ ਉਸ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਚਿਤ, ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।

Verse 94

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न सम्भ्रम: | वयमेवात्र कालज्ञा न काल: परिहास्यते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸੌਮ੍ਯ, ਚੁੱਪ ਰਹੋ; ਨਾ ਜਲਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਕਾਲ ਦਾ ਮਖੌਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।”

Verse 95

'सौम्य चुप रहो, तुम्हें जल्दी नहीं करनी चाहिये, घबरानेकी कोई आवश्यकता नहीं है। मैं समयको खूब पहचानता हूँ, ठीक अवसर आनेपर मैं कभी नहीं चूकूँगा ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਸੌਮ੍ਯ, ਚੁੱਪ ਰਹੋ; ਜਲਦੀ ਨਾ ਕਰੋ—ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਾਲ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਠੀਕ ਵੇਲਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਾਂਗਾ। ਬੇਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹੀ ਕੰਮ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 96

अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत्‌ | तस्मात्‌ काल प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੇ ਤੂੰ ਬੇਵੇਲੇ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਿੱਤਰ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ; ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਕਿਉਂ?”

Verse 97

यदा पश्यामि चाण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम्‌ | ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्‌ प्राप्ते साधारणे भये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ ਕਿ ਚੰਡਾਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜੇਹਾ ਵੀ ਸਧਾਰਣ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਤੇਰੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 98

तस्मिन्‌ काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरो क्ष्यसे । न हि ते जीवितादन्यत्‌ किंचित्‌ कृत्यं भविष्यति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੁੱਟਦੇ ਹੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ।”

Verse 99

ततो भवत्यफक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमश । अहं बिल प्रवेक्ष्यामि भवान्‌ शाखां भजिष्यति

ਤਦ, ਹੇ ਲੋਮਸ਼! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਵੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇਂਗਾ।

Verse 100

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम्‌ । वचन वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामति:

ਚੂਹੇ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦਾ ਮਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਬਿੱਲਾ—ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ—ਬੋਲਿਆ।

Verse 101

अथात्मकृत्ये त्वरित: सम्यक्‌ प्रश्नितमाचरन्‌ । उवाच लोमशो वाक्‍्यं मूषिकं चिरकारिणम्‌

ਫਿਰ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਿਆਂ, ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ‘ਚਿਰਕਾਰੀਨ’ ਨਾਮਕ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 102

लोमशको अपना काम बनानेकी जल्दी लगी हुई थी; अतः वह भलीभाँति विनयपूर्ण बर्ताव करता हुआ विलम्ब करनेवाले चूहेसे इस प्रकार कहने लगा-- ।।

ਸੱਜਣ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਫੌਰਨ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ; ਮਿੱਤਰ-ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵੇਲਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 103

तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्य हित॑ मम । यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा रक्षा5डवयोर्भवेत्‌

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਐਸਾ ਯਤਨ ਕਰ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ।

Verse 104

अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्‌ काल॑ जिहीषसि । पश्य दुष्कृतकर्मस्त्वं व्यक्तमायु:क्षयं तव

ਜਾਂ ਤੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਪਾਪਕਰਮੀ, ਵੇਖ—ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਸਾਫ਼ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 105

यदि किंचिन्मयाज्ञानात्‌ पुरस्ताद्‌ दुष्कृंत कृतम्‌ । न तन्मनसि कर्ताव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे

ਜੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ।

Verse 106

तमेवंवादिन प्राज्ञ: शास्त्रबुद्धिसमन्वित: । उवाचेदं वच: श्रेष्ठ मार्जार मूषिकस्तदा

ਤਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਉਹ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਚੂਹਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਬਿੱਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 107

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थ परिगृह्नत: । ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थ परिगृह्नत:

ਹੇ ਬਿੱਲੇ! ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ।

Verse 108

यम्सित्रं भीतवत्साध्यं यन्मित्र॑ भयसंहितम्‌ । सुरक्षितव्यं तत्‌ कार्य पाणि: सर्पमुखादिव

ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਿੱਤਰਤਾ ਆਪ ਵੀ ਡਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰੋ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ—ਜਿਵੇਂ ਸਪੇਰਾ ਸੱਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੱਥ ਬਚਾ ਕੇ ਹੀ ਖੇਡ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 109

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति । अपथ्यमिव तद्‌ भुक्तं तस्य नार्थाय कल्पते,'जो व्यक्ति बलवानसे संधि करके अपनी रक्षाका ध्यान नहीं रखता, उसका वह मेल- जोल खाये हुए अपथ्य अन्नके समान हितकर नहीं होता

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਬਲਵਾਨ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਗਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਉਹ ਤਾਂ ਅਪਥ੍ਯ ਭੋਜਨ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਖਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 110

न वश्चित्‌ कस्यचिन्मित्रं न कश्नित्‌ कस्यचिद्‌ू रिपु: | अर्थतस्तु निबद्धयन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜਨਮਜਾਤ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜਨਮਜਾਤ ਵੈਰੀ। ਧਨ-ਹਿਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬੱਝਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰ ਵੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ।

Verse 111

नच वक्चित्‌ कृते कार्य कर्तारें समवेक्षते

ਅਤੇ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਣਾ (ਸ਼੍ਰੇਯ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਬੰਨ੍ਹਣਾ) ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

Verse 112

तस्मात्‌ सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्‌ । काम पूरा हो जानेपर कोई भी उसके करनेवालेको नहीं देखता--उसके हितपर नहीं ध्यान देता; अतः सभी कार्योंको अधूरे ही रखना चाहिये || १११ ह ।।

ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਕੰਮ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਲੋਕ ਨਾ ਕਰਤਾ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਹਿਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ-ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ।

Verse 113

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्‍यं तन्तुरेको5वशेषितः

ਬਹੁਤੇ ਧਾਗੇ ਕੱਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਕ ਧਾਗਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 114

छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वतो भव लोमश । “मैंने बहुतसे तंतु काट डाले हैं, केवल एक ही डोरी बाकी रख छोड़ी है। उसे भी मैं शीघ्र ही काट डालूँगा; अत: लोमश! तुम शान्त रहो, घबराओ न' ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੰਤੂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਡੋਰੀ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਲੋਮਸ਼! ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ—ਘਬਰਾਓ ਨਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਉਹੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 115

ततः प्रभातसमये विकृत:ः कृष्णपिड्रल

ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਪਿਡ੍ਰਲ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ।

Verse 116

स्थूलस्फिग्‌ विकृतो रूक्ष: श्वयूथपरिवारित: । शंकुकर्णो महावक्त्रो मलिनो घोरदर्शन:

ਉਹ ਨਿਤੰਬਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੂਲ੍ਹਾ, ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾ ਸੀ; ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਨੁਕੀਲੇ, ਮੂੰਹ ਵਿਸ਼ਾਲ; ਉਹ ਮੈਲਾ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।

Verse 117

परिघो नाम चाण्डाल: शस्त्रपाणिरदृश्यत | तदनन्तर प्रातःकाल परिघ नामक चाण्डाल हाथमें हथियार लेकर आता दिखायी दिया। उसकी आकृति बड़ी विकराल थी। शरीरका रंग काला और पीला था। उसका नितम्ब भाग बहुत स्थूल था। कितने ही अंग विकृत हो गये थे। वह स्वभावका रूखा जान पड़ता था। कुत्तोंसे घिरा हुआ वह मलिनवेषधारी चाण्डाल बड़ा भयंकर दिखायी दे रहा था

ਪਰਿਘ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਡਾਲ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਫੜੇ ਦਿੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਪਰਿਘ ਨਾਮਕ ਚੰਡਾਲ ਮੁੜ ਹਥਿਆਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤਿ ਵਿਕਰਾਲ ਸੀ—ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਤੰਬ ਬਹੁਤ ਥੂਲ੍ਹੇ, ਕਈ ਅੰਗ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਸੁਭਾਉ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਪਣ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਿਆ, ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਭਿਆਨਕ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਨ ਜਿਵੇਂ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਠੋਕੇ ਖੂੰਟਿਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯਮਦੂਤ ਅਤੇ ਮਾਰਜਾਰੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ।

Verse 118

अथ तावपि संत्रस्तौ तं दृष्टवा घोरसंकुलम्‌

ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਉਸ ਘੋਰ ਅਤੇ ਹਲਚਲ ਭਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਗਏ; ਉਹ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।

Verse 119

बलिनौ मतिमन्तौ च संघाते चाप्युपागतौ

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਪਏ ਸਨ।

Verse 120

कार्यार्थे कृतसंधानौ दृष्टवा मार्जारमूषिकौ

ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਆਪਸੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਬੈਠੇ ਬਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ—ਸਾਂਝੇ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਰੀ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਐਸੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ ਆਚਰਨ-ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

Verse 121

ततश्रिच्छेद तं पाशं मार्जारस्थ च मूषिक:

ਫਿਰ ਚੂਹੇ ਨੇ ਉਹ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਲ ਤੋਂ ਛੁਟਦੇ ਹੀ ਬਿੱਲੀ ਉਸੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਘਬਰਾਹਟ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਪਲਿਤ ਆਪਣੇ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਮਸ਼ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਬੈਠਾ।

Verse 122

विप्रमुक्तो5थ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्‌ द्रुमम्‌ । स तस्मात्‌ सम्भ्रमावर्तान्मुक्तो घोरेण शत्रुणा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਛੁਟਦੇ ਹੀ ਬਿੱਲੀ ਉਸੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੱਲ ਝਪਟੀ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਉਲਝਣ ਦੇ ਭੰਵਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਕਲ ਆਈ।

Verse 123

उन्माथमप्यथादाय चाण्डालो वीक्ष्य सर्वश:,भरतश्रेष्ठ] चाण्डालने उस जालको लेकर उसे सब ओरसे उलट-पलटकर देखा और निराश होकर क्षणभरमें उस स्थानसे हट गया और अन्तमें अपने घरको चला गया

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਉਹ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਕੇ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਭ ਜਾਂ ਆਸ ਨਾ ਦਿੱਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਹੱਕ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਲਾਭ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 124

विहताश: क्षणेनास्ते तस्माद्‌ देशादपाक्रमत्‌ । जगाम स स्वभवनं चाण्डालो भरतर्षभ

ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚਾਂਡਾਲ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 125

ततस्तस्माद्‌ भयान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्प जीवितम्‌ । बिलस्थं पादपाग्रस्थ: पलितं लोमशोडब्रवीत्‌,उस भारी भयसे मुक्त हो दुर्लभ जीवन पाकर वृक्षकी शाखापर बैठे हुए लोमशने बिलके भीतर बैठे हुए चूहेसे कहा--

ਫਿਰ ਉਸ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁਲੱਭ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਲਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 126

अकृत्वा संविदं काज्चित्‌ सहसा समवपष्लुत: । कृतज्ञं कृतकर्माणं कच्चिन्मां नाभिशंकसे

ਵੀਰ! ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਘੁੱਸ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਕ੍ਰਿਤੱਗ ਹਾਂ; ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?

Verse 127

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम्‌ | मित्रोपभोगसमये किं मां त्वं नोपसर्पसि

ਮਿੱਤਰ! ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚਾਈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?

Verse 128

कृत्वा हि पूर्व मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति । न स मित्राणि लभते कृच्छास्वापत्सु दुर्मति:

ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਠਿਨ ਆਫ਼ਤਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਦੁੱਖ ਵੇਲੇ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 129

सत्कृतो<हं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मन: सखे | स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमहसि

ਹੇ ਸਖਾ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 130

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च सम्बन्धिबान्धवा: । सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम्‌

ਮੇਰੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਮਿੱਤਰ, ਸਬੰਧੀ ਅਤੇ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਨਗੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਪੂਜ੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 131

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम्‌ | जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञ: को न पूजयेत्‌

ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ—ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਸਦਾ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਮਨੁੱਖ ਐਸਾ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰੇ?

Verse 132

ईश्वरो मे भवानस्तु स्वशरीरगृहस्य च । अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव

ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦਾ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੋ ਜਾ। ਮੇਰੀ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਸੰਪੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਤੇਰੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਬਣ।

Verse 133

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम्‌ । न ते5स्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मन: शपे

ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ) ਬਣ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਤਵ੍ਯ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ (ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ) ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।

Verse 134

बुद्धया त्वमुशना साक्षाद्‌ बलेनाधिकृता वयम्‌ । त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दत्त्वा जीवितमद्य मे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਵਰਗਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈਂ; ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 135

एवमुक्त: परां शान्तिं माजरिण स मूषिक: । उवाच परमन्त्रज्ञ: श्लक्षणमात्महितं वच:,बिलावकी ऐसी परम शान्तिपूर्ण बातें सुनकर उत्तम मन्त्रणाके ज्ञाता चूहेने मधुर वाणीमें अपने लिये हितकर वचन कहा--

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਅਤਿ ਸ਼ਾਂਤ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਚੂਹੇ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।

Verse 136

यद्‌ भवानाह तत्‌ सर्व मया ते लोमश श्रुतम्‌ ममापि तावद्‌ ब्रुवतः शृणु यत्‌ प्रतिभाति मे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਲੋਮਸ਼! ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਸਭ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਵੀ ਸੁਣ।”

Verse 137

वेदितव्यानि मित्राणि विज्ञेयाश्वापि शत्रव: | एतत्‌ सुसूक्ष्मं लोके5स्मिन्‌ दृश्यते प्राज्ञ सम्मतम्‌

ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ-ਵੈਰੀ ਦੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 138

शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्न शत्रव: । संधितास्ते न बुद्धयन्ते कामक्रोधवशं गता:

ਸੁਹਿਰਦ ਵੀ ਵੈਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਧੀ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਹਨ ਜਾਂ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ।

Verse 139

नास्ति जातु रिपुर्नाम मित्र नाम न विद्यते । सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा,“न कभी कोई शत्रु होता है और न मित्र होता है। आवश्यक शक्तिके सम्बन्धसे लोग एक दूसरेके मित्र और शत्रु हुआ करते हैं

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮਜਾਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮਜਾਤ ਮਿੱਤਰ। ਤਾਕਤ, ਲੋੜ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ।

Verse 140

यो यस्मिन्‌ जीवति स्वार्थ पश्येत्‌ पीडां न जीवति । स तस्‍्य मित्र तावत्‌ स्याद्‌ यावन्न स्याद्‌ विपर्यय:

ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਆਪਣਾ ਸਵਾਰਥ ਸਿਧ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 141

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम्‌ । अर्थयुक्त्यानुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

ਮਿੱਤਰਤਾ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਵੀ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਲਾਭ-ਹਿਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਮਿੱਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ।

Verse 142

मित्र च शत्रुतामेति कम्मिंश्चित्‌ कालपर्यये । शन्रुश्न मित्रतामेति स्वार्थों हि बलवत्तर:,“कभी-कभी समयके फेरसे मित्र शत्रु बन जाता है और शत्रु भी मित्र बन जाता है; क्योंकि स्वार्थ बड़ा बलवान्‌ होता है

ਕਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਾਰਥ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 143

यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु । अर्थयुक्तिमविज्ञाय य: प्रीती कुरुते मन:

ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਲਾਭ-ਹਿਤ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੇਵਿਵੇਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।

Verse 144

मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मति: । “जो मनुष्य स्वार्थके सम्बन्धका विचार किये बिना ही मित्रोंपर केवल विश्वास और शत्रुओंपर केवल अविश्वास करता जाता है तथा जो शत्रु हो या मित्र

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਤਰੂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਣਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਹੀ ਜਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਚੰਚਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਣਭਰੋਸੇਯੋਗ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਤਿ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। (ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਚੂਹੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਚਾਂਡਾਲ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।)

Verse 145

अर्थयुकत्या हि जायन्ते पिता माता सुतस्तथा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 146

मातुला भागिनेयाश्व तथा सम्बन्धिबान्धवा: । “माता-पिता, पुत्र, मामा, भांजे, सम्बन्धी तथा बन्धु-बान्धव-इन सबमें स्वार्थके सम्बन्धसे ही स्नेह होता है ।। पुत्र हि मातापितरौ त्यजत: पतितं प्रियम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਮਾ, ਭਾਣਜਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਬੰਧੂ-ਬਾਂਧਵ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ, ਮਾਮਾ, ਭਾਣਜਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਜਿਤਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਨੇਹ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 147

सामान्या निष्कृति:ः प्राज्ञ यो मोक्षात्‌ प्रत्यनन्तरम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 148

कृतं मृगयसे शत्रुं सुखोपायमसंशयम्‌ । “बुद्धिमानू लोमश! जो तुम आज जालके बन्धनसे छूटनेके बाद ही कृतज्ञतावश मुझ अपने शत्रुको सुख पहुँचानेका असंदिग्ध उपाय ढूँढ़ने लगे हो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਤੇ ਕੋਮਲ ਉਪਾਅ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਸੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੱਜ ਜਾਲ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਦੇ ਹੀ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ—ਸੁਖ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਿਉਂ ਖੋਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ? ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਾਡੀ-ਤੇਰੀ ਹਾਲਤ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਜੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਛਡਾਇਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸੀ ਹੀ ਵਿਪੱਤੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਉਪਕਾਰ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਇੰਨਾ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?

Verse 149

आत्मनश्वपलो नास्ति कुतो<न्येषां भविष्यति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਨ ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਚਲਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠੇਗੀ?”

Verse 150

ब्रवीषि मधुरं यच्च प्रियो मे5द्य भवानिति

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੂੰ ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ—‘ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ’—ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮਿੱਤਰ! ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਸੁਣ। ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।”

Verse 151

तम्मित्र कारणं सर्व विस्तरेणापि मे शूणु । कारणात्‌ प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਿੱਤਰ! ਇਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਿਆਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ।”

Verse 152

अर्थार्थी जीवलोको<यं न कश्रित्‌ कस्यचित्‌ प्रिय: । सख्यं सोदर्ययोर्भ्रन्रोर्दम्पत्योर्वां परस्परम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਜੀਵ-ਜਗਤ ਸਵਾਰਥ ਦਾ ਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਸਗੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸਨੇਹ—ਉਹ ਵੀ ਅਕਸਰ ਪਰਸਪਰ ਲਾਭ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 153

कस्यचितन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह । “यह जीव-जगत्‌ स्वार्थका ही साथी है। कोई किसीका प्रिय नहीं है। दो सगे भाइयों तथा पति और पत्नीमें भी जो परस्पर प्रेम होता है, वह भी स्वार्थवश ही है। इस जगत्‌में किसीके भी प्रेमको मैं निष्कारण (स्वार्थरहित) नहीं समझता ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਰਣ (ਨਿਸ਼ਕਾਮ) ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।”

Verse 154

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापर:

ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੰਮ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ, ਹੋਮ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 155

उत्पन्ना कारणे प्रीतिरासीन्नौ कारणान्तरे

ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੀਤ ਉਪਜੀ ਸੀ, ਕਾਰਨ ਬਦਲ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰੀਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰਹੀ।

Verse 156

कि नु तत्‌ कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रिय:

ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਮੈਂ ਕੀ ਸਮਝਾਂ—ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ?

Verse 157

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते

ਸਮਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਉਸ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।

Verse 158

स्वार्थ प्राज्ञोडभिजानाति प्राज्ञं लोको<नुवर्तते । न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विदुषि स्वार्थपण्डिते

ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਸਵਾਰਥ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 159

अकाले हि समर्थस्य स्नेहहेतुरयं तव । तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्‌ सुस्थिर: संधिविग्रहे

ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਇਹ ਬੇਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਨੇਹ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਵਾਰਥ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਤੋਂ ਡੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਸੰਧਿ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਨਿਸਚਯ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।

Verse 160

अभ्राणामिव रूपाणि विकुर्वन्ति क्षणे क्षणे । अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव मे सुहत्‌

ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵੀ ਪਲ ਪਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅੱਜ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 161

पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम्‌ । “मित्रता और शत्रुताके रूप तो बादलोंके समान क्षण-क्षणमें बदलते रहते हैं। आज ही तुम मेरे शत्रु होकर फिर आज ही मेरे मित्र हो सकते हो और उसके बाद आज ही पुनः शत्रु भी बन सकते हो। देखो, यह स्वार्थका सम्बन्ध कितना चंचल है? ।।

ਫਿਰ ਵੇਖੋ, ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਯੁਕਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀ ਚੰਚਲ ਹਨ—ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਵੈਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸੇ ਦਿਨ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਰਥ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਨਾਤਾ ਕਿੰਨਾ ਅਸਥਿਰ ਹੈ! ਸਾਡੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਰਹੀ ਜਿੰਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ।

Verse 162

सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना । “पहले जब उपयुक्त कारण था, तब हम दोनोंमें मैत्री हो गयी थी, किंतु कालने जिसे उपस्थित कर दिया था उस कारणके निवृत्त होनेके साथ ही वह मैत्री भी चली गयी ।।

ਉਹ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ ਜੋ ਕਾਲ ਨੇ ਉਪਜਾਇਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੈਂ; ਕੇਵਲ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।

Verse 163

तत्‌ कृत्यमभिनिर्वर्त्य प्रकृति: शत्रुतां गता । “तुम जातिसे ही मेरे शत्रु हो, किंतु विशेष प्रयोजनसे मित्र बन गये थे। वह प्रयोजन सिद्ध कर लेनेके पश्चात्‌ तुम्हारी प्रकृति फिर सहज शत्रुभावको प्राप्त हो गयी ।।

ਉਹ ਕੰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮੁੜ ਵੈਰ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਅਤੇ ਮੈਂ—ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵਤಃ ਜਾਣ ਕੇ—

Verse 164

त्वद्वीर्येण प्रमुक्तो5हं मद्वीयेण तथा भवान्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੇਰੇ ਵੀਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।”

Verse 165

त्वं हि सौम्य कृतार्थोड्द्य निर्वत्तार्थास्तथा वयम्‌

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ—ਹੁਣ ਕੋਈ ਕਰਤੱਬ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ।

Verse 166

न ते>स्त्यद्य मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात्‌ | 'सौम्य! अब तुम्हारा काम बन गया और मेरा प्रयोजन भी सिद्ध हो गया; अतः अब मुझे खा लेनेके सिवा मेरे द्वारा तुम्हारा दूसरा कोई प्रयोजन सिद्ध होनेवाला नहीं है ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ, ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਭੱਖ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਅੰਨ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਭੋਗਤਾ। ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਬਲਵਾਨ ਹੈਂ।”

Verse 167

स मन्येऊहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्‌ प्रत्यनन्तरम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਿੱਖੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਤੁਰੰਤ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 168

भक्ष्यार्थ हवबद्धस्त्वं स मुक्त: पीडित: क्षुधा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਭੋਜਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਤੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਿਹਾ।”

Verse 169

शास्त्रजां मतिमास्थाय नून॑ भक्षयिताद्य माम्‌ । जानामि क्षुधितं तु त्वामाहारसमयश्च ते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨੀਅਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਅੱਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਭੁੱਖਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਹ ਤੇਰਾ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।

Verse 170

स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः । “आहारकी खोजके लिये ही निकलनेपर तुम इस जालमें फँसे थे और अब इससे छूटकर भूखसे पीड़ित हो रहे हो। निश्चय ही शास्त्रीय बुद्धिका सहारा लेकर अब तुम मुझे खा जाओगे। मैं जानता हूँ कि तुम भूखे हो और यह तुम्हारे भोजनका समय है; अतः तुम पुनः मुझसे संधि करके अपने लिये भोजनकी तलाश करते हो ।। १६८-१६९ $ ।। त्वं चापि पुत्रदारस्थो यत्‌ संधिं सृजसे मयि

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਖਾਣ ਯੋਗ ਆਹਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ—ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ—ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 171

शुश्रूषां यतसे कर्तु सखे मम न तत्‌ क्षमम्‌ । “सखे! तुम जो बाल-बच्चोंके बीचमें बैठकर मुझपर संधिका भाव दिखा रहे हो तथा मेरी सेवा करनेका यत्न करते हो, वह सब मेरे योग्य नहीं है ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਿੱਤਰ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 172

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्तो हेतु: समागमे

ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਠ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

Verse 173

शत्रोरनार्य भूतस्य क्लिष्टस्य क्षुधितस्यथ च

ਜੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਅਨਾਰਯ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭੁੱਖਾ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ (ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ) ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 174

स्वस्ति ते5स्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्धिजे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਹੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 175

विश्वस्तं वा प्रमत्तं वा एतदेव कृतं भवेत्‌ । बलवत्संनिकर्षो हि न कदाचित्‌ प्रशस्थते

ਕੋਈ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹ—ਨਤੀਜਾ ਇੱਕੋ ਹੈ: ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 176

“तुम्हारा कल्याण हो। अब मैं चला जाऊँगा। मुझे दूरसे भी तुमसे डर लगता है। मेरा यह पलायन विश्वासपूर्वक हो रहा हो या प्रमादके कारण; इस समय यही मेरा कर्तव्य है। बलवानोंके निकट रहना दुर्बल प्राणीके लिये कभी अच्छा नहीं माना जाता ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਲੋਮਸ਼, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰੱਖ।

Verse 177

प्रशान्तादपि मे पापाद्‌ भेतव्यं बलिन: सदा । यदि स्वार्थ न ते कार्य ब्रूहि किं करवाणि ते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਤੋਂ ਸਦਾ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਸਵਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 178

“जो बलवान्‌ और पापी हो, वह शान्तभावसे रहता हो तो भी मुझे सदा उससे डरना चाहिये। यदि तुम्हें मुझसे कोई स्वार्थ सिद्ध नहीं करना है तो बताओ मैं तुम्हारा (इसके अतिरिक्त) कौन-सा कार्य करूँ? ।।

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੇਂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ; ਪਰ ਆਪਣਾ ਆਪ (ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਸੁਆਧੀਨਤਾ) ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸੰਤਾਨ, ਰਾਜ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਧਨ ਵੀ ਤਿਆਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 179

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रे निवर्तताम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਜ, ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਦੌੜ-ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਮੁੜ ਆਉਣ।

Verse 180

न त्वात्मन: सम्प्रदानं धनरत्नवदिष्यते

ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਣਾ—ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਜਾਂ ਰਤਨ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ।

Verse 181

आत्मरक्षणतन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम्‌

ਜੋ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਾਅਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—

Verse 182

आपदो नोपपद्चन्ते पुरुषाणां स्वदोषजा: । 'जो आत्मरक्षामें तत्पर हैं और भलीभाँति परीक्षापूर्वक निर्णय करके काम करते हैं, ऐसे पुरुषोंको अपने ही दोषसे उत्पन्न होनेवाली आपत्तियाँ नहीं प्राप्त होती हैं ।।

ਜੋ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਵਜੋਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 183

इत्यभिव्यक्तमेवं स पलितेनाभिभर्त्सित:,पलितने जब इस प्रकार स्पष्टरूपसे कड़ी फटकार सुनायी, तब बिलावने लज्जित होकर पुनः उस चूहेसे इस प्रकार कहा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦ-ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੜੀ ਡਾਂਟ ਪਾਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਚੂਹੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 184

माजरि व्रीडितो भूत्वा मूषिकं वाक्यमब्रवीत्‌,पलितने जब इस प्रकार स्पष्टरूपसे कड़ी फटकार सुनायी, तब बिलावने लज्जित होकर पुनः उस चूहेसे इस प्रकार कहा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਕੜੀ ਝਿੜਕ ਪਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਮਨ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸ ਚੂਹੇ ਨਾਲ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।

Verse 185

लोमश उवाच सत्यं शपे त्वयाहं वै मित्रद्रोहो विगर्हित: | तन्मन्ये5हं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रत:

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਰਾ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ: ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।

Verse 186

उक्तवानर्थतत्त्वेन मया सम्मभिन्नदर्शन: । न तु मामन्यथा साधो त्वं ग्रहीतुमिहाहसि

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਤੂੰ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬੋਲਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੈ; ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ।

Verse 187

प्राणप्रदानजं त्वत्तो मयि सौहृदमागतम्‌ । धर्मज्ञोडस्मि गुणज्ञोडस्मि कृतज्ञोडस्मि विशेषत:

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੌਹਾਰਦ ਜਾਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਹਾਂ।

Verse 188

मित्रेषु वत्सलश्षास्मि त्वद्धक्तश्न विशेषत: । तस्मादेवं पुनः साधो मय्याचरितुमरहसि

ਮੈਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਤਸਲ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਭਗਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਉਂ ਹੀ ਵਰਤਾਵ ਕਰ—ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਰੱਖ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰ।

Verse 189

त्वया हि वाच्यमानो<हं जहां प्राणान्‌ सबान्धव: । विश्रम्भो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਨਸਵੀ ਪੁਰਖ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।”

Verse 190

तदेतद्‌ धर्मतत्त्वज्ञ न त्वं शंकितुमहसि । अत: धर्मके तत्त्वको जाननेवाले पलित! तुम्हें मुझपर संदेह नहीं करना चाहिये ।। १८९ इ || इति संस्तूयमानो5पि माजरिण स मूषिक:

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ! ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਧਰਮਸਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪੂਜਨੀਯ ਵృద్ధ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ।” ਫਿਰ ਵੀ ਇਉਂ ਸਿਫ਼ਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਚੂਹਾ ਬਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਹੀ ਰਿਹਾ।

Verse 191

मनसा भावगम्भीरो मार्जारं वाक्यमब्रवीत्‌ | बिलावके द्वरा इस प्रकारकी स्तुति की जानेपर भी चूहा अपने मनसे गम्भीर भाव ही धारण किये रहा। उसने मार्जारसे पुनः इस प्रकार कहा-- || १९० इ ।।

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਚੂਹੇ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰਤਾ ਧਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਭਰਾ, ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਧੂ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਲੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਧਨ ਲੁਟਾ ਦੇ— ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਮਿੱਤਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।”

Verse 192

संस्तवैर्वा धनौधैर्वा नाहं शक्‍्य: पुनस्त्वया । नह्ामित्रे वशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਨਾ ਚਾਟੁਕਾਰੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਮਿੱਤਰ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।”

Verse 193

अस्मिन्नर्थ च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते । शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधि बलीयसा

“ਇਸੇ ਅਰਥ ਬਾਰੇ ਉਸ਼ਨਸ ਰਚਿਤ ਦੋ ਗਾਥਾਵਾਂ ਸੁਣੋ— ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਸਾਂਝੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਵਾਨ ਪੱਖ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।”

Verse 194

समाहितकश्चरेद्‌ युक्‍त्या कृतार्थश्न न विश्वसेत्‌ । “इस विषय में शुक्राचार्यने दो गाथाएँ कही हैं। उन्हें ध्यान देकर सुनो। जब अपने और शत्रुपर एक-सी विपत्ति आयी हो

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯੁਕਤੀ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਅਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਿੱਸੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ।

Verse 195

तस्मात्‌ सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मन:

ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 196

संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वास: परो मत:

ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਇਹ ਹੈ—ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ; ਚੌਕਸ ਅਭਰੋਸਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਨੀਤੀ ਹੈ।

Verse 197

नृषु तस्मादविश्वास: पुष्कलं हितमात्मन: । 'संक्षेपमें नीतिशास्त्रका सार यह है कि किसीका भी विश्वास न करना ही उत्तम माना गया है; इसलिये दूसरे लोगोंपर विश्वास न करनेमें ही अपना विशेष हित है ।।

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।

Verse 198

त्वद्विधेभ्यो मया ह्ात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा

ਲੋਮਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਾਰਜਾਰ (ਬਿੱਲੀ)! ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 199

स तसय ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वस:

ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੇ ਸੰਤ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ, ਉਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।

Verse 200

ततः शान्‍्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मन:

ਫਿਰ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਰਥ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ—ਤਾਂ ਜੋ ਆਵੇਗ ਨਹੀਂ, ਸਹੀ ਬੋਧ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ।