Adhyaya 122
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on the Duties of Kings)
Bhīṣma introduces an ancient exemplum: in Aṅga, the dharma-observant king Vasuhoma practices austerity with his queen at Muñjapṛṣṭha, a sacred Himalayan locale associated with ṛṣis and Rudra’s presence. King Māndhātṛ visits Vasuhoma respectfully and requests instruction in the political-ethical science attributed to Bṛhaspati and Uśanas, specifically asking how daṇḍa arises, what principle “wakes first,” and how coercive authority becomes established among kṣatriyas. Vasuhoma explains daṇḍa as a timeless instrument for loka-saṃgraha—protecting and disciplining subjects in alignment with dharma. A cosmogonic account follows: during Brahmā’s rite, daṇḍa becomes concealed, leading to social confusion where categories of right/wrong and permissible/impermissible collapse and mutual harm proliferates. The creator then petitions the supreme divine authority; through contemplation, daṇḍa and daṇḍanīti (personified with Sarasvatī as policy-wisdom) are manifested, and specific domains receive appointed rulers (e.g., Indra, Yama, Varuṇa), establishing administrative differentiation. The transmission of daṇḍa proceeds through divine and sage lineages (Viṣṇu, Aṅgiras, Marīci, Bhṛgu, ṛṣis, lokapālas, Kṣupa, Manu), grounding royal punishment in a received tradition. The chapter enumerates graded penalties—censure, restraint, bonds, fines, bodily sanctions, exile, and capital measures—insisting on proportionality and lawful procedure. It then presents a hierarchy of “vigilance” (jāgarti), mapping protective wakefulness from daṇḍa through deities and cosmic principles up to Brahmā and Śiva, concluding that daṇḍa is the regulator enabling subjects to live within dharma. Bhīṣma closes with a phala-oriented note: one who hears and practices Vasuhoma’s teaching attains desired ends through right conduct.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के सामने राजधर्म का सबसे कठोर प्रश्न उठता है—राजा का दण्ड (दण्डनीति) क्या केवल भय का उपकरण है, या समस्त लोक-व्यवस्था का दिव्य आधार? → वक्ता दण्ड की सर्वव्यापकता का विस्तार करता है: देव, ऋषि, पितृ, यक्ष-राक्षस-पिशाच, साध्य—और तिर्यग्योनियों तक—सबके लिए दण्ड ही वह तेजस्वी नियम है जो लोक को बिखरने से रोकता है। फिर दण्ड को शास्त्र, ब्राह्मण-मन्त्र, धर्मपाल, अक्षर-देव और सत्य-गति जैसे नामों से जोड़कर उसे केवल राजकीय नहीं, वैदिक-धार्मिक सत्ता के रूप में प्रतिष्ठित किया जाता है। → निर्णायक उद्घोष: ‘व्यवहार’ (न्याय-प्रक्रिया/लोक-आचरण) स्वयं वेदात्मा है—और ‘धर्म का ही दूसरा नाम व्यवहार है’; इसलिए दण्ड का प्रयोजन प्रतिशोध नहीं, धर्म की रक्षा है। इसी शिखर पर यह भी स्पष्ट किया जाता है कि राजा के लिए कोई भी अदण्डनीय नहीं—माता, पिता, भाई, पत्नी, पुरोहित तक, यदि वे धर्म से च्युत हों। → दण्डनीति को ब्रह्मा-कन्या के रूप में, लक्ष्मी-वृत्ति-सरस्वती-जगद्धात्री जैसे अनेक रूपों में समझाकर यह निष्कर्ष दिया जाता है कि दण्ड के विविध रूप (लाभ-हानि, जय-पराजय, सुख-दुःख, धर्म-अधर्म आदि के निर्णय) लोक-कल्याण हेतु हैं; सतर्क राजा के द्वारा धर्म का लोप न हो—इसी हेतु दण्ड-व्यवस्था अनिवार्य है।
Shlokas
Verse 1
- 'इमावेव गौतमभरद्वाजौ” इत्यादि श्रुतिके अनुसार सम्पूर्ण ज्ञानेन्द्रियोंका गौतम
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਪਿਤਾਮਹ! ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਰਾਜਧਰਮ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਦੰਡ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 2
देवतानामृषीणां च पितृणां च महात्मनाम् । यक्षरक्ष:पिशाचानां साध्यानां च विशेषत:
ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼-ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਾਧ੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ (ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ)।
Verse 3
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यग्योनिनिवासिनाम् | सर्वव्यापी महातेजा दण्ड: श्रेयानिति प्रभो
ਪ੍ਰਭੋ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ—ਤਿਰ੍ਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ—ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦੰਡ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 4
प्रभो! देवता, ऋषि, पितर, महात्मा, यक्ष, राक्षस, पिशाच तथा साध्यगण एवं पशु- पक्षियोंकी योनिमें निवास करनेवाले जगत्के समस्त प्राणियोंके लिये भी सर्वव्यापी महातेजस्वी दण्ड ही कल्याणका साधन है ।।
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪ੍ਰਭੂ! ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਮਹਾਤਮਾ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਸਾਧ੍ਯਗਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦੰਡ ਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ-ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਚਰਾਚਰ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੰਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
को दण्ड: कीदृशो दण्ड: किंरूप: किंपरायण: । किमात्मक: कथंभूत: कथंमूर्ति: कथ॑ं प्रभो
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ— ਦੰਡ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪਰਮ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹ ਕਿਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਕਾਰ/ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 6
जागर्ति च कथं दण्ड: प्रजास्ववहितात्मक: । कश्न पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ— ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਵ-ਅਪਰ ਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 7
कश्न विज्ञायते पूर्व को वरो दण्डसंज्ञित: । किंसंस्थश्नव भवेद् दण्ड: का वास्य गतिरुच्यते,पहले इसे किस नामसे जाना जाता था? कौन दण्ड प्रसिद्ध है? दण्डका आधार क्या है? तथा उसकी गति क्या बतायी गयी है?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ— ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ? ਕਿਹੜਾ ਉੱਤਮ ਤੱਤ ‘ਦੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੰਡ ਕਿਹੜੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ/ਪਰਿਣਤੀ ਕੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ?
Verse 8
भीष्म उवाच शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च स: । यस्मिन् हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवल:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਕੌਰਵ, ਸੁਣ। ਦੰਡ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ (ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵਿਹਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ‘ਦੰਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते । तस्य लोप: कथ॑ं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मन:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ (ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਯੋਗ ਆਚਰਨ) ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਧਰਮ ਦਾ ਪਤਨ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਹੋਵੇ?
Verse 10
अपि चैतत् पुरा राजन् मनुना प्रोक्तमादित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹੀ ਨੀਤੀ ਆਦਿਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਸੀ: ਜੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਦੰਡ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਤੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਕਾਜ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 11
राजन! पूर्वकालमें मनुने यह उपदेश दिया है कि जो राजा प्रिय और अप्रियके प्रति समान भाव रखकर--किसीके प्रति पक्षपात न करके दण्डका ठीक-ठीक उपयोग करते हुए प्रजाकी भलीभाँति रक्षा करता है, उसका वह कार्य केवल धर्म है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਨੂ ਨੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: ਜੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸਮ्यਕ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਕਾਜ ਹੀ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੈ।
Verse 12
यथोक्तमेतद् वचन प्रागेव मनुना पुरा । यन्मयोक्तं मनुष्येन्द्र ब्रह्मणो वचन महत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਬਚਨ ਮਨੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਚਨ ਹੈ। ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਗਵਚਨ’ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰ—ਲੋਕ-ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना । प्रजा रक्षति य: सम्यग्धर्म एव स केवल:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੁਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਏ ਹੋਏ ਦੰਡ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸਮ्यਕ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਇਕੱਲਾ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਬਚਨ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਗਵਚਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰ—ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਆਚਾਰ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 14
दण्डे त्रिवर्ग: सततं सुप्रणीते प्रवर्तते दैवं हि परमो दण्डो रूपतो5ग्निरिवोत्थित:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਦੰਡ (ਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਸਜ਼ਾ) ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਿਧ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
नीलोत्पलदलश्यामश्नतुर्वष्ट श्वतुर्भुज: । अष्टपान्नैकनयन: शंकुकर्णोर्ध्वरीमवान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦੰਦ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਹਨ; ਅੱਠ ਪੈਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਖੂੰਟਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ, ਵਿਸਮਯਜਨਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
जटी द्विजिहद्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छद: । एतद् रूपं बिभर्त्युग्रंं दण्डो नित्यं दुराधर:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਟਾਧਾਰੀ, ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਵਾਲਾ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ (ਸਿੰਘ) ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗਾ ਆਵਰਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਦੁਰਧਰਸ਼ ਦੰਡ ਸਦਾ ਇਹੀ ਉਗਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 17
इसके सिरपर जटा है, मुखमें दो जिद्वाएँ हैं, मुखका रंग ताँबेके समान है, शरीरको ढकनेके लिये उसने व्याप्रचर्म धारण कर रखा है, इस प्रकार दुर्धर्ष दण्ड सदा यह भयंकर रूप धारण किये रहता हैः ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਟਾਂ ਹਨ; ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜੀਭਾਂ ਹਨ; ਚਿਹਰਾ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਢੱਕਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਰਧਰਸ਼ ਦੰਡ ਸਦਾ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਲਵਾਰ, ਧਨੁਸ਼, ਗਦਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਮੁਦਗਰ, ਬਾਣ, ਮੁਸਲ, ਪਰਸ਼ੂ, ਚੱਕਰ, ਪਾਸ਼, ਦੰਡ, ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤੋਮਰ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰਯੋਗ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦੰਡ ਹੀ ਮੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 18
सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित् । दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰਯੋਗ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਹੀ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਰਵਾਤਮਾ ਦੰਡ ਮੂਰਤ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਦਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਕੇ।
Verse 19
भिन्दंश्छिन्दन् रुजन् कृन्तन् दारयन् पाटयंस्तथा । घातयन्नभिधावंश्व दण्ड एव चरत्युत
ਦੰਡ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਦਦਾ, ਛੇਦਦਾ, ਪੀੜ੍ਹ ਦਿੰਦਾ, ਕੱਟਦਾ, ਚੀਰਦਾ, ਫਾੜਦਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਮਾਰ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡ ਹੀ ਨਿਰੰਤਰ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 20
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्षणवर्मा दुराधर: । श्रीगर्भो विजय: शास्ता व्यवहार: सनातन:
ਧਰਮ ਮਾਨੋ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਲਵਾਰ ਹੈ; ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਬਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਸਹਿਣ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਝੱਲਣਾ ਦੁਰਾਧਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਜੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਸ਼ਾਸਤਾ ਵਾਂਗ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਤਨ ਮਿਆਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 21
शास्त्र ब्राह्मणमन्त्राश्व॒ शास्ता प्राग्वदतां वर: । धर्मपालो5क्षरो देव: सत्यगो नित्यगोडग्रज:
ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਪੁਰਾਤਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਾਸਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਕ, ਅਖੰਡ ਦੇਵ, ਸਤਿ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਨਿਤ੍ਯ ਅਡੋਲ—ਅਗਰਜ ਹੈ।
Verse 22
असंगो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठ: शिवंकर: । नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिछिर
ਅਸੰਗ, ਰੁਦ੍ਰਤਨਯ, ਜੇਠਾ ਮਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵੰਕਰ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ ਦੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 23
युधिष्ठि! असि, विशसन, धर्म, तीक्ष्णवर्मा, दुराधर, श्रीगर्भ, विजय, शास्ता, व्यवहार, सनातन, शास्त्र, ब्राह्मण, मन्त्र, शास्ता, प्राग्वदतांवर, धर्मपाल, अक्षर, देव, सत्यग, नित्यग, अग्रज, असंग, रुद्रतनय, मनु, ज्येष्ठ और शिवंकर--ये दण्डके नाम कहे गये हैं || २०-- २२ || दण्डो हि भगवान् विष्णुर्दण्डो नारायण: प्रभु: । शश्वद् रूपं महद् बिशभ्रन्महान् पुरुष उच्यते
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਅਸੀ, ਵਿਸ਼ਸਨ, ਧਰਮ, ਤੀਖ਼ਣਵਰਮਾ, ਦੁਰਾਧਰ, ਸ਼੍ਰੀਗਰਭ, ਵਿਜੈ, ਸ਼ਾਸਤਾ, ਵਿਹਾਰ, ਸਨਾਤਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੰਤ੍ਰ, ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਦਤਾਂਵਰ, ਧਰਮਪਾਲ, ਅਖ਼ਰ, ਦੇਵ, ਸਤ੍ਯਗ, ਨਿਤ੍ਯਗ, ਅਗਰਜ, ਅਸੰਗ, ਰੁਦ੍ਰਤਨਯ, ਜੇਠਾ ਮਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵੰਕਰ—ਇਹ ਦੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੰਡ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ; ਦੰਡ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ‘ਮਹਾਪੁਰਖ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
दण्ड सर्वत्र व्यापक होनेके कारण भगवान् विष्णु है और नरों (मनुष्यों) का अयन (आश्रय) होनेसे नारायण कहलाता है। वह प्रभावशाली होनेसे प्रभु और सदा महत् रूप धारण करता है, इसलिये महान् पुरुष कहलाता है ।।
ਦੰਡ ਦਾ ਤੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਯਨ—ਆਸਰਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ-ਸਥਾਨ—ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਭੂ’ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ‘ਮਹਾਪੁਰਖ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸਰੂਪ ‘ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਡਨੀਤੀ ਜਗਤ ਦੀ ਧਾਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੰਡ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
इसी प्रकार दण्डनीति भी ब्रह्माजीकी कन्या कही गयी है। लक्ष्मी, वृत्ति, सरस्वती तथा जगद्धात्री भी उसीके नाम हैं। इस प्रकार दण्डके बहुत-से रूप हैं ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਲਕਸ਼ਮੀ’, ‘ਵ੍ਰਿੱਤੀ’, ‘ਸਰਸਵਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਜਗੱਧਾਤ੍ਰੀ’—ਇਹ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ—ਅਰਥ-ਅਨਰਥ, ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਬਲ-ਅਬਲ; ਦੌਰਭਾਗ੍ਯ-ਸੌਭਾਗ੍ਯ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ, ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ; ਕਾਮ-ਅਕਾਮ; ਰਿਤੁ-ਮਾਸ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਛਣ; ਪ੍ਰਮਾਦ-ਅਪ੍ਰਮਾਦ; ਹਰਖ-ਕ੍ਰੋਧ; ਸ਼ਮ-ਦਮ; ਦੈਵ-ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ; ਬੰਧਨ-ਮੋਖ; ਭੈ-ਅਭੈ; ਹਿੰਸਾ-ਅਹਿੰਸਾ; ਤਪ-ਯਜ੍ਞ; ਸੰਯਮ; ਵਿਸ਼-ਅਵਿਸ਼; ਆਦਿ-ਅੰਤ-ਮੱਧ; ਕਾਰਜ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ; ਮਦ, ਬੇਖ਼ਬਰੀ, ਦਰਪ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਧੀਰਜ; ਨੀਤੀ-ਅਨੀਤੀ; ਸ਼ਕਤੀ-ਅਸ਼ਕਤੀ; ਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤਬਧਤਾ; ਵਿਆਯ-ਅਵਿਆਯ; ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਦਾਨ; ਕਾਲ-ਅਕਾਲ; ਸੱਚ-ਝੂਠ; ਗਿਆਨ; ਸ਼ਰਧਾ-ਅਸ਼ਰਧਾ; ਆਲਸ ਅਤੇ ਉਦਮ; ਲਾਭ-ਹਾਨੀ; ਜੈ-ਪਰਾਜੈ; ਤੀਖ਼ਣਤਾ-ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ; ਮੌਤ; ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ; ਵਿਰੋਧ-ਅਵਿਰੋਧ; ਕਰਤੱਬ-ਅਕਰਤੱਬ; ਸਮਰੱਥਤਾ-ਨਿਰਬਲਤਾ; ਅਸੂਆ-ਅਨਸੂਆ; ਲੱਜਾ-ਅਲੱਜਾ; ਸੰਪੱਤੀ-ਵਿਪੱਤੀ; ਸਥਾਨ, ਤੇਜ, ਕਰਮ, ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ, ਵਾਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵਬੋਧ—ਇਹ ਸਭ ਦੰਡ ਦੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਕੁਰੂਨੰਦਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
कामाकामावृतुर्मास: शर्वरी दिवस: क्षण: | अप्रमाद: प्रमादश्न हर्षक्रोधौ शमो दम:
ਕਾਮ-ਅਕਾਮ; ਰਿਤੁ-ਮਾਸ; ਰਾਤ-ਦਿਨ; ਛਣ; ਅਪ੍ਰਮਾਦ-ਪ੍ਰਮਾਦ; ਹਰਖ-ਕ੍ਰੋਧ; ਸ਼ਮ-ਦਮ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 27
दैवं पुरुषकारश्न मोक्षामोक्षौ भयाभये । हिंसाहिंसे तपो यज्ञ: संयमो5थ विषाविषम्
ਦੈਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ; ਮੋਖ ਅਤੇ ਬੰਧਨ; ਭੈ ਅਤੇ ਅਭੈ; ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ; ਤਪ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ; ਸੰਯਮ; ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼—ਇਹ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜੋੜੇ ਦੰਡ ਦੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡ-ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਆਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 28
अन्तश्नादिश्व मध्यं च कृत्यानां च प्रपठडचनम् | मद: प्रमादो दर्पश्ष दम्भो धैर्य नयानयौ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੰਦਰਲਾ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਮੱਧ; ਅਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ; ਮਦ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਦਰਪ, ਦੰਭ, ਧੀਰਜ—ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੀਤੀ—ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜੇ, ਦੰਡ ਦੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ । विनयश्न विसर्गश्ष कालाकालौ च भारत
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਅਸਮਰਥਤਾ ਤੇ ਸਮਰਥਤਾ, ਮਾਨ ਤੇ ਕਠੋਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਖਰਚ ਤੇ ਅਖਰਚ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਦਾਨ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਤੇ ਬੇਵਕਤੀ ਕੀਤਾ ਕੰਮ—ਇਹ ਦੋਹਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹੀ ਦੰਡ (ਸ਼ਾਸਨ-ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ) ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ (ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮਚਾਰੀ) ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਧਰਮ ਵੱਲ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
अनुतं ज्ञानिता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च | क्लीबता व्यवसायक्षु लाभालाभौ जयाजयौ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਝੂਠ ਅਤੇ ਸੱਚ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਰਧਾ, ਨਪੁੰਸਕਤਾ/ਕਾਇਰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਮ/ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸਚੈ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਅਲਾਭ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਾਰ—ਇਹ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦੋਹਰੇ ਭਾਵ ਦੰਡ (ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਸਿਧਾਂਤ) ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा । विरोधश्चाविरोधश्व् कार्याकार्ये बलाबले
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੀਖ਼ਾਪਣ ਅਤੇ ਨਰਮੀ, ਮੌਤ, ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਆਉਣਾ, ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਅਵਿਰੋਧ, ਕਰਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਰਣਯੋਗ, ਬਲ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲਤਾ—ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਪੁੰਨ-ਪਾਪ, ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ, ਕਾਮ-ਅਕਾਮ ਵਰਗੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੋਹਰੇ ਭਾਵ—ਦੰਡ (ਸ਼ਾਸਨ-ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ) ਦੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 32
असूया चानसूया च धर्माधर्मा तथैव च । अपत्रपानपत्रपे द्वीक्ष सम्पद्धविपत्पदम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਨਿਰਈਰਖਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਅਤੇ ਲਾਜ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਪਤਾ—ਇਹ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਦੋਹਰੇ ਭਾਵ ਦੰਡ (ਸ਼ਾਸਨ-ਨਿਯਮਨ) ਦੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵ-ਉਤਰਾਵ ਰਾਹੀਂ ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 33
तेज: कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता | एवं दण्डस्य कौरव्य लोके5स्मिन् बहुरूपता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ! ਤੇਜ, ਕਰਮ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ), ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ, ਵਾਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਬੁੱਧੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੀ ਬਹੁ-ਰੂਪਤਾ ਹੈ।
Verse 34
न स्याद् यदीह दण्डो वै प्रमथेयु: परस्परम् । भयाद् दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ-ਕੁੱਟਣ ਅਤੇ ਵਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੁਕਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरह: प्रजा: । राजानं वर्धयन्तीह तस्माद् दण्ड: परायणम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੰਡ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਪ੍ਰਜਾ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲਦੀ-ਫੂਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਆਧਾਰ ਹੈ।
Verse 36
व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोक॑ नरेश्वर । सत्ये व्यवस्थितो धर्मों ब्राह्म॒णेष्ववतिष्ठते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਦੰਡ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਧਰਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च । बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञ: प्रीणाति देवता:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
प्रीताश्न॒ देवता नित्यमिन्द्रे परिवदन्त्यपि । अन्न ददाति शक्रश्नाप्यनुगृह्नन्निमा: प्रजा:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੰਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਨਿੱਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
प्राणाश्न सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिता: । तस्मात् प्रजा: प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਕਾਇਮ ਤੇ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੰਡ—ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
एवंप्रयोजनश्वैव दण्ड: क्षत्रियतां गत: । रक्षन् प्रजा: स जागर्ति नित्यं स्ववहितो$क्षर:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਦੰਡ ਖੱਤਰੀ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 41
ईश्वर: पुरुष: प्राण: सत्त्वं चित्तं प्रजापति: । भूतात्मा जीव इत्येवं नामश्रि: प्रोच्यतेडष्टभि:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਦੰਡ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਈਸ਼ਵਰ, ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਾਣ, ਸੱਤਵ, ਚਿੱਤ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਭੂਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਜੀਵ। ਇਸ ਨਾਮਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੰਡ ਕੇਵਲ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ; ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ-ਸਥਾਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 42
अददद् दण्डमेवास्मै धृतमैश्चर्यमेव च । बलेन यश्न संयुक्त: सदा पडचविधात्मक:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਸੈਨਿਕ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ, ਵਿਵਹਾਰ, ਦੰਡ, ਈਸ਼ਵਰ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਭਾਵ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ।
Verse 43
कुलं बहुधनामात्या: प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु । आहार्यमष्ट कैद्रव्यै्बलमन्यद् युधिष्ठिर
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਆਹਾਰ੍ਯ। ਕੁਲ, ਬਹੁਤ ਧਨ, ਅਮਾਤ੍ਯ (ਮੰਤਰੀ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਬਲ ਹਨ। ਆਹਾਰ੍ਯ ਬਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਅੱਠ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅੱਠ-ਵਿਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
हस्तिनो<श्वा रथा: पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च । देशिकाश्चनाविकाश्वैव तदष्टाड़ं बल॑ स्मृतम्,हाथी, घोड़े, रथ, पैदल, नौका, बेगार, देशकी प्रजा तथा भेड़ आदि पशु--ये आठ अंगोंवाला बल आहार्य माना गया है
ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ; ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ; ਬੇਗਾਰ (ਵਿਸ਼ਟੀ); ਦੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ; ਅਤੇ ਮਲਾਹ—ਇਹ ਸਭ ‘ਆਹਾਰ੍ਯ’ ਅਰਥਾਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 45
अथवाडूस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिन: । अश्वारोहा: पदाताक्ष मन्त्रिणो रसदाश्ष ये
ਜਾਂ ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਜੀ-ਸਵਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਰਥੀ, ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰ, ਘੋੜੇ-ਸਵਾਰ ਅਤੇ ਪੈਦਲ; ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਰਸਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
भिक्षुका: प्राड्विवाकाश्व मौहूर्ता दैवचिन्तका: । कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च
ਭਿਖਾਰੀ/ਸੰਨਿਆਸੀ, ਪ੍ਰਾਡਵਿਵਾਕ (ਵਿਦਵਾਨ ਵਕੀਲ), ਮੁਹੂਰਤ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਦੈਵ-ਚਿੰਤਕ; ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਮਿੱਤਰ, ਅਨਾਜ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ—ਇਹ ਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਥਾਮਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
सप्तप्रकृति चाष्टाड़ं शरीरमिह यद् विदु: । राज्यस्य दण्डमेवाडुं दण्ड: प्रभव एव च
ਇੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੇ ‘ਸ਼ਰੀਰ’ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਦੰਡ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੰਡ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਵ-ਕਾਰਣਤਾ ਹੈ।
Verse 48
ईश्वरेण प्रयत्नेन कारणात् क्षत्रियस्य च | दण्डो दत्त: समानात्मा दण्डो हीद॑ सनातनम्
ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀਏ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਾਰਣ-ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ—ਸਮਭਾਵ-ਸਵਰੂਪ ਦੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਦੰਡ-ਤੱਤ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
Verse 49
ईश्वरने यत्नपूर्वक धर्मरक्षाके लिये क्षत्रियके हाथमें उसके समान जातिवाला दण्ड समर्पित किया है; इसलिये दण्ड ही इस सनातन व्यवहारका कारण है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੈਸियत ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੁਹਾਉਂਦਾ ਦੰਡ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ ਹੀ ਸਨਾਤਨ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਧਰਮ ਨਹੀਂ—ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਹੀ ਧਰਮੀ ਦੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ।
Verse 50
भर्तप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापर: । तस्माद् यः स हितो दृष्टो भर्तप्रत्ययलक्षण:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਾਲਕ/ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਰੋਸੇਮੰਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਆਂਕ ਕਾਰਵਾਈ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਤਿਵਾਦੀ ਦੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਾਂ ਦੰਡ ‘ਭਰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ-ਲਕਸ਼ਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 51
व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते । मौलश्न नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्न तथा पर:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵੇਦ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਕ ‘ਮੌਲ’ (ਮੂਲ/ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਵਾਜੀ) ਮਾਪਦੰਡ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਮਾਪਦੰਡ ਵੀ ਹੈ—ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 52
नरश्रेष्ठ! वेदप्रतिपादित दोषोंका आचरण करने-वाले अपराधीके लिये जो व्यवहार या विचार होता है, वह वेदप्रत्यय कहलाता है (यह दूसरा भेद है) और कुलाचार भंग करनेके अपराधपर किये जानेवाले विचार या व्यवहारको मौल कहते हैं (यह तीसरा भेद है)। इसमें भी शास्त्रोक्त दण्डका ही विधान किया जाता है ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵੇਦ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੂਜਾ ਭੇਦ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਅਪਰਾਧ ਕੂਲਾਚਾਰ (ਕੁਲ/ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੀਤ) ਤੋੜਨ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ‘ਮੌਲ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤੀਜਾ ਭੇਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਦੰਡ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ‘ਭਰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ-ਲਕਸ਼ਣ’ ਦੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਸਮਝੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਦੰਡ—ਦੋਵੇਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
Verse 53
दण्ड: प्रत्ययदृष्टोडपि व्यवहारात्मक: स्मृत: । व्यवहार: स्मृतो यश्चव॒ स वेदविषयात्मक:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦੰਡ ਭਾਵੇਂ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰ (ਨਿਆਂਕ ਕਾਰਵਾਈ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 54
यश्न वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शन: । धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यथाधर्म कृतात्मभि:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਗੁਣ—ਅਰਥਾਤ ਭਲਾਈ ਦੇ ਫਲ—ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦੰਡ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
व्यवहार: प्रजागोप्ता ब्रह्म॒ुदिष्टो युधिष्ठिर । त्रीन् धारयति लोकान् वै सत्यात्मा भूतिवर्धन:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਸਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 56
यश्च दण्ड: स दृष्टो नो व्यवहार: सनातन: । व्यवहारश्न दृष्टो यः: स वेद इति निश्चितम्,जो दण्ड है, वही हमारी दृष्टिमें सनातन व्यवहार है। जो व्यवहार देखा गया है, वही वेद है, यह निश्चितरूपसे कहा जा सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਦੰਡ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਤਨ ਵਿਵਹਾਰ (ਵਿਵਸਥਾ) ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਵਹਾਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਦ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।
Verse 57
यश्ष वेद: स वै धर्मो यक्ष धर्म: स सत्पथ: । ब्रह्मा पितामहः पूर्व बभूवाथ प्रजापति:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਵੇਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸਤਮਾਰਗ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ।
Verse 58
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् । समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਭੂਤਕ੍ਰਿਤ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਵਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ—ਹੈ।
Verse 59
वे ही देवता, मनुष्य, नाग, असुर तथा राक्षसोंसहित सम्पूर्ण लोकोंके कर्ता तथा समस्त प्राणियोंके स्रष्टा हैं ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਭਰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ (ਰੱਖਿਅਕ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ) ਰਾਜ-ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਇਹ ਹੋਰ ਢੰਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਕ ਉਚਾਰਿਆ।
Verse 60
माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहित: । नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मे न तिष्ठति
ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ—ਜੋ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਦੰਡ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ।
Verse 96
इत्येवं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते । महाराज! धर्मका ही दूसरा नाम व्यवहार है। लोकमें सतत सावधान रहनेवाले पुरुषके धर्मका किसी तरह लोप न हो
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ‘ਵਿਹਾਰਤਵ’ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ! ਧਰਮ ਹੀ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਲਈ ਦੰਡ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਲੋੜ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਅਸਲ ‘ਵਿਹਾਰਤਵ’ ਹੈ।
Verse 120
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वरमें राजधर्मका वर्णनविषयक एक सौ बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 121
“माता, पिता, भाई, स्त्री तथा पुरोहित कोई भी क्यों न हो, जो अपने धर्ममें स्थिर नहीं रहता, उसे राजा अवश्य दण्ड दे, राजाके लिये कोई भी अदण्डनीय नहीं है” ।।
“ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ—ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੰਡ ਦੇਵੇ। ਰਾਜੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਅਦੰਡਯ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦੇ ਕਥਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how coercive power can be justified without arbitrariness: daṇḍa must prevent disorder yet remain bounded by dharma, proportionality, and purpose (public protection rather than personal will).
Order is not self-sustaining; disciplined authority is necessary, but it is legitimate only when rooted in ethical norms and transmitted wisdom—daṇḍa functions as dharma’s protective instrument, not as uncontrolled force.
Yes. Bhīṣma indicates that hearing and correctly practicing Vasuhoma’s teaching leads to successful outcomes for a ruler—framing the discourse as actionable instruction with beneficial results through proper conduct.