Shloka 28
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
अन्तश्नादिश्व मध्यं च कृत्यानां च प्रपठडचनम् | मद: प्रमादो दर्पश्ष दम्भो धैर्य नयानयौ
bhīṣma uvāca | antaḥśnādiś ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapaṭhaḍacanam | madaḥ pramādo darpaś ca dambho dhairyaṃ nayānayau |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੰਦਰਲਾ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਮੱਧ; ਅਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ; ਮਦ, ਪ੍ਰਮਾਦ, ਦਰਪ, ਦੰਭ, ਧੀਰਜ—ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੀਤੀ—ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜੇ, ਦੰਡ ਦੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Daṇḍa (restraint/punitive authority) is not a single act but a broad governing principle that manifests through many conditions and opposites—virtue and vice, prudence and folly, strength and weakness—shaping social order and personal conduct.
In the Śānti Parva’s instruction on rāja-dharma, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira, explaining that the ruler’s instrument of order (daṇḍa) has many forms and is reflected in diverse human qualities and outcomes.