Shloka 30
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
अनुतं ज्ञानिता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च | क्लीबता व्यवसायक्षु लाभालाभौ जयाजयौ
bhīṣma uvāca | anṛtaṃ jñānitā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca | klībatā vyavasāyaś ca lābhālābhau jayājayau |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਝੂਠ ਅਤੇ ਸੱਚ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਰਧਾ, ਨਪੁੰਸਕਤਾ/ਕਾਇਰਤਾ ਅਤੇ ਉਦਮ/ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸਚੈ, ਲਾਭ ਅਤੇ ਅਲਾਭ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਾਰ—ਇਹ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦੋਹਰੇ ਭਾਵ ਦੰਡ (ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ-ਸਿਧਾਂਤ) ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames the many opposites that govern human experience—truth/falsehood, faith/doubt, resolve/weakness, gain/loss, victory/defeat—as manifestations of daṇḍa: the regulating principle of restraint and consequence that sustains social and moral order.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs Yudhishthira on statecraft and dharma. Here he emphasizes that daṇḍa is not merely physical punishment but a pervasive ordering force seen through the paired outcomes and conditions that shape behavior in the world.