Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 12
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
यथोक्तमेतद् वचन प्रागेव मनुना पुरा । यन्मयोक्तं मनुष्येन्द्र ब्रह्मणो वचन महत्
bhīṣma uvāca | yathoktam etad vacanaṃ prāg eva manunā purā | yan mayoktaṃ manuṣyendra brahmaṇo vacanaṃ mahat ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਬਚਨ ਮਨੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਚਨ ਹੈ। ਮਨੂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਗਵਚਨ’ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰ—ਲੋਕ-ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ—ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵ੍ਯਵਹਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma grounds his instruction in recognized authority: the same rule was taught earlier by Manu and ultimately reflects Brahmā’s great pronouncement. Because it guides practical dealings and adjudication, it is classified under vyavahāra—dharma as applied to real-world conduct and legal order.
In the Śānti Parva dialogue, Bhishma continues advising the king (Yudhiṣṭhira). Here he clarifies that his present teaching is not novel: it is an ancient doctrine already stated by Manu and traceable to Brahmā, thereby reinforcing its legitimacy for governance and social/legal practice.