Adhyaya 58

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ७२ श्लोक हैं।) अपन क्ाता छा 2 अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: श्रीकृष्ण और अर्जुनकी बातचीत तथा अर्नके के संकेतके अनुसार भीमसेनका गदासे दुर्योधनकी जाँघें तोड़कर उसे धराशायी करना एवं भीषण उत्पातोंका प्रकट होना संजय उवाच समुद्रीर्ण ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययो: । अथाब्रवीदर्जुनस्तु वासुदेवं॑ यशस्विनम्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਤਦ ਯਸ਼ਸਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 2

अनयोर्वीरियोर्युद्धे को ज्यायानू भवतो मतः । कस्य वा को गुणो भूयानेतद्‌ वद जनार्दन,“जनार्दन! आपकी रायमें इन दोनों वीरोंमेंसे इस युद्धस्थलमें कौन बड़ा है अथवा किसमें कौन-सा गुण अधिक है? यह मुझे बताइये”

ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਣ ਵੱਡਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੈ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 3

वायुदेव उवाच उपदेशो5नयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तर: । कृती यत्नपरस्त्वेष धार्तराष्ट्री वकोदरात्‌

ਵਾਸੁਦੇਵ ਬੋਲੇ—ਅਰਜੁਨ! ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਮਿਲੀ ਹੈ; ਪਰ ਭੀਮ ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ-ਪੁੱਤਰ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਵਕੋਦਰ ਨਾਲੋਂ ਅਭਿਆਸ, ਉਦਮ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੈ।

Verse 4

भीमसेनस्तु धर्मेण युद्धयमानो न जेष्यति । अन्यायेन तु युध्यन्‌ वै हन्यादेव सुयोधनम्‌

ਜੇ ਭੀਮਸੇਨ ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਧਰਮ-ਸੀਮਾ ਲੰਘ ਕੇ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁਯੋਧਨ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।

Verse 5

मायया निर्जिता देवैरसुरा इति न: श्रुतम्‌ । विरोचनस्तु शक्रेण मायया निर्जित: स वै,हमने सुना है कि देवताओंने पूर्वकालमें मायासे ही असुरोंपर विजय पायी थी और इन्द्रने मायासे ही विरोचनको परास्त किया था

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਇਆ (ਨੀਤੀ-ਯੁਕਤ ਉਪਾਅ) ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਰੋਚਨ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 6

मायया चाक्षिपत्‌ तेजो वृत्रस्य बलसूदन: । तस्मान्मायामयं भीम आतिष्ठतु पराक्रमम्‌,बलसूदन इन्द्रने मायासे वृत्रासुरके तेजको नष्ट कर दिया था, इसलिये भीमसेन भी यहाँ मायामय पराक्रमका ही आश्रय लें

ਬਲਸੂਦਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭੀਮ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਪ੍ਰਤਿਮਾਇਆ—ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ।

Verse 7

प्रतिज्ञातं च भीमेन द्यूतकाले धनंजय । ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम्‌

ਧਨੰਜਯ! ਜੂਏ ਦੇ ਵੇਲੇ ਭੀਮ ਨੇ ਸੁਯੋਧਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ—‘ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਦਾ ਨਾਲ ਤੇਰੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਤੋੜ ਦਿਆਂਗਾ।’

Verse 8

सो<यं प्रतिज्ञां तां चापि पालयत्वरिकर्षण: । मायाविन तु राजानं माययैव निकृन्ततु

ਅਰਿਕਰਸ਼ਣ ਭੀਮ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਭਾਵੇ; ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦੇਵੇ।

Verse 9

अतः शत्रुसूदन भीमसेन अपनी उस प्रतिज्ञाका पालन करें और मायावी राजा दुर्योधनको मायासे ही नष्ट कर डालें ।।

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ ਭੀਮਸੇਨ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰ ਅਤੇ ਮਾਇਆਵੀ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਉਹ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਕੜੀ ਨਿਆਂ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਫਿਰ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 10

पुनरेव तु वक्ष्यामि पाण्डवेय निबोध मे । धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम्‌,पाण्डुनन्दन! मैं पुन: यह बात कहे देता हूँ, तुम उसे ध्यान देकर सुनो। धर्मराजके अपराधसे हमलोगोंपर फिर भय आ पहुँचा है

ਹੇ ਪਾਂਡਵੇਯ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਡਰ ਮੁੜ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।

Verse 11

कृत्वा हि सुमहत्‌ कर्म हत्वा भीष्ममुखान्‌ कुरून्‌ | जय: प्राप्तो यशः प्राग्रयं वैरं च प्रतियातितम्‌

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ—ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ—ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਵੀ ਚੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

अबुद्धिरेषा महती धर्मराजस्य पाण्डव

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਾਂਡਵ ਧਰਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਅਵਿਵੇਕਤਾ ਹੈ।”

Verse 13

सुयोधन: कृती वीर एकायनगतस्तथा

ਸੁਯੋਧਨ ਕਰਮਠ ਹੈ, ਵੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਗ ਹੈ।

Verse 14

अपि चोशनसा गीत: श्रूयते5यं पुरातन: । श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदत: शृणु

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ) ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਤੀ-ਤੱਤ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਜੋ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਣੋ—ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਣੋ।”

Verse 15

पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम्‌ । भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हिते

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਵੈਰੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭੱਜ ਗਏ ਹੋਣ, ਪਰ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਆਉਣ ਲੱਗਣ—ਅਜਿਹੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਰਾਹ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ।”

Verse 16

साहसोत्पतितानां च निराशानां च जीविते । न शक्यमग्रतः स्थातुं शक्रेणापि धनंजय,धनंजय! जो जीवनकी आशा छोड़कर साहसपूर्वक युद्धमें कूद पड़े हों, उनके सामने इन्द्र भी नहीं ठहर सकते

ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਜੋ ਨਿਰਭੀਕ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 17

सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं हृदं गतम्‌ । पराजित वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने

ਇਹ ਸੁਯੋਧਨ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਰ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਗੁਆ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਢਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 18

अपि नो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधन:

ਕਿਤੇ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਾਡਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਸੁਯੋਧਨ ਮੁੜ ਛੀਨ ਲਵੇ।

Verse 19

यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रम: । चरत्यूर्थध्व च तिर्यक्‌ू च भीमसेनजिघांसया

ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਤੇ ਪਾਸੇ—ਇਧਰ-ਉਧਰ—ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਮੌਕਾ ਲੱਭਦਾ।

Verse 20

एनं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यति । एष व: कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति,यदि महाबाहु भीमसेन इसे अन्यायपूर्वक नहीं मारेंगे तो यह धृतराष्ट्रका पुत्र दुर्योधन ही आपका तथा समस्त कुरुकुलका राजा होगा

ਜੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮਸੇਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਰਮੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਮਾਰੇ, ਤਾਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ—ਦੁਰਯੋਧਨ—ਤੁਹਾਡਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 21

धनंजयस्तु श्रुत्वैतत्‌ केशवस्य महात्मन: । प्रेक्षतो भीमसेनस्य सव्यमूरूमताडयत्‌,महात्मा भगवान्‌ केशवका यह वचन सुनकर अर्जुनने भीमसेनके देखते हुए अपनी बायीं जाँघको ठोंका

ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਨੇ, ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਠੋਕਾ ਮਾਰਿਆ।

Verse 22

गृह संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद्‌ रणे । मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च,इससे संकेत पाकर भीमसेन रणभूमिमें गदाद्वारा यमक तथा अन्य प्रकारके विचित्र मण्डल दिखाते हुए विचरने लगे

ਫਿਰ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਭੀਮ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਯਮਕ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਮੰਡਲ-ਚਾਲਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ।

Verse 23

दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकम थापि च । व्यचरत्‌ पाण्डवो राजन्नरिं सम्मोहयज्निव,राजन! पाण्डुपुत्र भीमसेन आपके पुत्रको मोहित करते हुए-से दक्षिण, वाम और गोमूत्रक मण्डलसे विचरने लगे

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਾਂਡਵ ਭੀਮਸੇਨ ਮਾਨੋ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ—ਸੱਜਾ ਮੰਡਲ, ਖੱਬਾ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ‘ਗੋਮੂਤਰਕ’ ਮੰਡਲ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ।

Verse 24

तथैव तव पुत्रोडपि गदामार्गविशारद: । व्यचरल्लघु चित्र च भीमसेनजिघांसया,इसी प्रकार गदायुद्धकी प्रणालीका विशेषज्ञ आपका पुत्र भी भीमसेनके वधकी इच्छासे शीघ्रतापूर्वक विचित्र पैंतरे देता हुआ विचरने लगा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਦਾਅ-ਪੇਚ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ।

Verse 25

आधुन्वन्तो गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते । वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ

ਵੈਰ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਤੇ ਅਗਰੂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਭਿਆਨਕ ਗਦਾਵਾਂ ਘੁਮਾਉਂਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 26

अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ । युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ

ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀਰ, ਪੁਰਖ-ਸਿੰਘ ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਰੁੜ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 27

मण्डलानि विचित्राणि चरतोर्नृपभीमयो: । गदासम्पातजास्तत्र प्रजज्ञु: पावकार्चिष:,विचित्र मण्डलों (पैंतरों)-से विचरते हुए राजा दुर्योधन और भीमसेनकी गदाओंके टकरानेसे वहाँ आगकी लपटें प्रकट होने लगीं

ਵਿਚਿੱਤਰ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੀਆਂ ਗਦਾਵਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਭਰਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 28

सम॑ प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मथे । क्षुब्धयोर्वायुना राजन्‌ द्वयोरिव समुद्रयो:

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਸੂਰਮੇ ਇਉਂ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਏ ਦੋ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 29

तयो: प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुड्जरयोरिव । गदानिर्घातसंह्ाद: प्रहाराणामजायत

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਮਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਗਦਾਵਾਂ ਦੇ ਟੱਕਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ।

Verse 30

तस्मिंस्तदा सम्प्रहारे दारुणे संकुले भृशम्‌ । उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ,उस समय उस अत्यन्त भयंकर घमासान युद्धमें शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों वीर परस्पर युद्ध करते हुए बहुत थक गये

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਘਣੇ ਗੁੱਥੇ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਲੜਦਿਆਂ ਲੜਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਗਏ।

Verse 31

तौ मुहूर्त समाश्वस्य पुनरेव परंतप । अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्ा महती गदे

ਪਰੰਤਪ ਰਾਜੇ! ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸਾਹ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗਦਾਵਾਂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 32

तयो: समभवद्‌ युद्ध घोररूपमसंवृतम्‌ । गदानिपातेै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम्‌,राजेन्द्र! गदाकी चोटसे एक-दूसरेको घायल करते हुए उन दोनोंमें खुले तौरपर घोर युद्ध हो रहा था

ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਗਦਾਵਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਡਰਾਉਣਾ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।

Verse 33

समरे प्रद्रुती तो तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ । अन्योन्यं जष्नतुर्वीरी पड़कस्थौ महिषाविव

ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਬਲਦ-ਨੇਤਰ, ਬਲਵਾਨ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਦੋ ਭੈਂਸਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰਸਪਰ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 34

जर्जरीकृतसर्वाड्री रुधिरेणाभिसम्प्लुतौ | ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ

ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਸਨ; ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿਮਵਾਨ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਦੋ ਕਿੰਸ਼ੁਕ (ਪਲਾਸ਼) ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 35

दुर्योधनस्तु पार्थेन विवरे सम्प्रदर्शिते ईषदुन्मिषमाणस्तु सहसा प्रससार ह,जब अर्जुनने छिद्रकी ओर संकेत किया, तब कनखियोंसे उसे देखकर दुर्योधन सहसा भीमसेनकी ओर बढ़ा

ਜਦੋਂ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਨੇ ਉਹ ਖੁਲ੍ਹਾ ਸੁਰਾਖ਼ ਦਿਖਾਇਆ, ਤਦ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਅੱਧ-ਖੁੱਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਝਪਟ ਪਿਆ।

Verse 36

तमभ्याशगत प्राज्ञो रणे प्रेक्ष्य वृकोदर: । अवाक्षिपद्‌ गदां तस्मिन्‌ वेगेन महता बली,रणभूमिमें उसे निकट आया देख बुद्धिमान्‌ एवं बलवान्‌ भीमने उसपर बड़े वेगसे गदा चलायी

ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਨੇ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।

Verse 37

आक्षिपन्तं तु त॑ दृष्टवा पुत्रस्तव विशाम्पते । अवासर्पत्तत: स्थानात्‌ सा मोघा न्‍न्यपतद्‌ भुवि,प्रजानाथ! उन्हें गदा चलाते देख आपका पुत्र सहसा उस स्थानसे हट गया और वह गदा व्यर्थ होकर पृथ्वीपर गिर पड़ी

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਉਸ ਨੂੰ ਗਦਾ ਸੁੱਟਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਝੱਟ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਦਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।

Verse 38

मोक्षयित्वा प्रहारं त॑ सुतस्तव सुसम्भ्रमात्‌ भीमसेनं च गदया प्राहरत्‌ कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! उस प्रहारसे अपनेको बचाकर आपके पुत्रने भीमसेनपर बड़े वेगसे गदाद्वारा आघात किया

ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਦਾ ਦੁਆਰਾ ਭੀਮਸੇਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 39

तस्य विस्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजस: । प्रहारगुरुपाताच्च मूच्छेंव समजायत,उसकी चोटसे अमिततेजस्वी भीमके शरीरसे रक्तकी धारा बह चली। साथ ही उस प्रहारके गहरे आघातसे उन्हें मूर्च्छा-सी आ गयी

ਉਸ ਚੋਟ ਨਾਲ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭੀਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਚਲੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਭਾਰੀ, ਕੁਚਲਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੂਰਛਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 40

दुर्योधनो न तं वेद पीडितं पाण्डवं रणे । धारयामास भीमो5पि शरीरमतिपीडितम्‌

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ ਭੀਮਸੇਨ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।

Verse 41

अमन्यत स्थित होन॑ प्रहरिष्यन्तमाहवे । अतो न प्राहरत्‌ तस्मै पुनरेव तवात्मज:

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੱਜਣ ਹੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।’ ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ।

Verse 42

ततो मुहूर्तमाश्चस्य दुर्योधनमुपस्थितम्‌ । वेगेनाभ्यपतद्‌ राजन्‌ भीमसेन: प्रतापवान्‌

ਫਿਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਲ ਭਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਮਸੇਨ ਅਟੱਲ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।

Verse 43

राजन! तदनन्तर दो घड़ी सुस्ताकर प्रतापी भीमसेनने निकट आये हुए दुर्योधनपर बड़े वेगसे आक्रमण किया ।।

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ, ਅਪਾਰ ਬਲ ਵਾਲੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਧਾਵਾ ਕਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 44

अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस्तव महामना: । इयेषोत्पतितुं राजन्‌ छलयिष्यन्‌ वृकोदरम्‌

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਓਥੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਨੂੰ ਛਲਣ ਲਈ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਦੂਰ ਹਟ ਜਾਣਾ ਚਾਹਿਆ।

Verse 45

अबुद्धयद्‌ भीमसेनस्तु राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम्‌ । अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्तुश्य च सिंहवत्‌

ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਮਝ ਲਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਝਪਟਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਵੇਗ ਨਾਲ ਗਦਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ।

Verse 46

सृत्या वज्चयतो राजन पुनरेवोत्पतिष्यत: । ऊरुभ्यां प्राहिणोद्‌ राजन्‌ गदां वेगेन पाण्डव:

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਪੈਂਤਰੇ ਨਾਲ ਛਲ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉੱਛਲ ਕੇ ਉੱਠਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਤਦ ਪਾਂਡਵ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਗਦਾ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ।

Verse 47

सा वज्निष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा । ऊरू दुर्योधनस्याथ बभज्ज प्रियदर्शनी

ਭਿਆਨਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਭੀਮ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਉਹ ਗਦਾ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵੱਜਣ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗੀ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀਆਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਗਈ।

Verse 48

स पपात नरव्याप्रो वसुधामनुनादयन्‌ । भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते,पृथ्वीनाथ! इस प्रकार जब भीमसेनने उसकी जाँघें तोड़ डालीं, तब आपका पुत्र पुरुषसिंह दुर्योधन पृथ्वीको प्रतिध्वनित करता हुआ गिर पड़ा

ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਭੀਮਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਜੰਘਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰ-ਵਿਆਘਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 49

ववुर्वाता: सनिर्घाता: पांशुवर्ष पपात च | चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता

ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਹਵਾਵਾਂ ਵੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪੈਣ ਲੱਗੀ; ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ, ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਵੀ ਕੰਬ ਉੱਠੀ।

Verse 50

महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी

ਉਹ ਫਿਰ ਭੜਕ ਉਠਿਆ—ਵੱਡੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੱਜਦਾ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਸਮੇਤ, ਡਰਾਉਣਾ।

Verse 51

पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ । पृथ्वीपति दुर्योधनके गिर जानेपर आकाशसे पुनः महान्‌ शब्द और बिजलीकी कड़कके साथ प्रज्वलित, भयंकर एवं विशाल उल्का भूमिपर गिरी || ५० $ ।।

ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੜਕ ਨਾਲ ਇਕ ਜਵਲੰਤ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਲਕਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੀ—ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਦੈਵੀ ਸੰਕੇਤ ਸੀ, ਜੋ ਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਧਰਮ-ਚਲਿਤ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਅਨਿਆਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 52

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च

“ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦੇ ਵੀ…”

Verse 53

तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम्‌

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਘਬਰਾ ਉਠੇ; ਸਭ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 54

जज्ञे घोरतर: शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम्‌ | उस घोर शब्दके साथ बहुत-से पशुओं और पक्षियों-कती भयानक आवाज भी सम्पूर्ण दिशाओंमें गूँज उठी ।। ५३ ह ।। ये तत्र वाजिन: शेषा गजाश्न मनुजै: सह

ਫਿਰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਉੱਠੀ। ਉੱਥੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ।

Verse 55

मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते । वहाँ जो घोड़े, हाथी और मनुष्य शेष रह गये थे, वे सभी आपके पुत्रके मारे जानेपर महान्‌ कोलाहल करने लगे ।। भेरीशड्खमृदज्ञानाम भवच्च स्वनो महान्‌

ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਭੇਰੀਆਂ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਦੀ ਵੀ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ।

Verse 56

बहुपादैर्बहुभुजै: कबन्धैर्घोरदर्शनै:

ਵਾਯੁ-ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿਰ-ਵਿਹੂਣੇ ਧੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਈ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ।

Verse 57

ध्वजवन्तो<स्त्रवन्तश्न शस्त्रवन्तस्तथैव च

ਉਹ ਧੁੱਜਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜ्जਿਤ ਸਨ।

Verse 58

हृदा: कूपाश्व रुधिरमुद्वेमुर्नूपसत्तम,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि दुर्योधनवधेडष्टपञ्चाशत्तमो5 ध्याय: ।।

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਕੂਪ (ਕੂਏ) ਵੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਗਦਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਦੁਰਯੋਧਨ-ਵਧ ਸੰਬੰਧੀ ਅਠਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 59

पुल्लिज्जा इव नार्यस्तु स्त्रीलिड्रा पुरुषाभवन्‌

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਰਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਮਰਦ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 60

दुर्योधने तदा राजन्‌ पतिते तनये तव । राजन! आपके पुत्र दुर्योधनके धराशायी होनेपर स्त्रियोंमें पुरुषत्व और पुरुषोंमें स्त्रीत्वके सूचक लक्षण प्रकट होने लगे ।।

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਦ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ-ਸੂਚਕ ਉਤਪਾਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਚਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਚੇਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 61

ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा

ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲੇ ਗਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਏ।

Verse 62

कथयन्तो<द्धुतं युद्ध सुतयोस्तव भारत । भारत! तदनन्तर देवता, गन्धर्व और अप्सराओंके समूह आपके दोनों पुत्रोंके अद्भुत युद्धकी चर्चा करते हुए अपने अभीष्ट स्थानको चले गये ।।

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੇਰੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਦੀ ਗਾਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵਾਯੁਗਾਮੀ ਚਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਨਰਸਿੰਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ।

Verse 113

तदेवं विजय: प्राप्त: पुन: संशयित: कृत: । महान्‌ प्रयास करके भीष्म आदि कौरवोंको मारकर विजय एवं श्रेष्ठ यशकी प्राप्ति की गयी और वैरका पूरा-पूरा बदला चुकाया गया था। इस प्रकार जो विजय प्राप्त हुई थी

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਭੀਸ਼ਮ ਆਦਿ ਕੌਰਵ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਪਰਮ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਵੀ ਚੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਉਹ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਜਿੱਤ ਹੁਣ ਮੁੜ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।”

Verse 126

यदेकविजये युद्ध पणितं घोरमीदृशम्‌ । पाण्डुनन्दन! एककी ही हार-जीतसे सबकी हार-जीतकी शर्त लगाकर जो इन्होंने इस भयंकर युद्धको जूएका दाँव बना डाला, यह धर्मराजकी बड़ी भारी नासमझी है

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ! ਇਕੋ ਜੰਗੀ ਜਿੱਤ ਉੱਤੇ ਐਨਾ ਭਿਆਨਕ ਦਾਅ ਲਗਾਉਣਾ—ਇਕ ਦੀ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ ਜੋੜ ਦੇਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜੂਏ ਦਾ ਦਾਅ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਘੋਰ ਮੂਰਖਤਾ ਹੈ।”

Verse 173

को न्वेष संयुगे प्राज्ञ: पुनर्दन्द्धे समाह्नयेत्‌ । इस दुर्योधनकी सेना मारी गयी थी। यह परास्त हो गया था और अब राज्य पानेसे निराश हो वनमें चला जाना चाहता था; इसीलिये भागकर पोखरेमें छिपा था

ਵਾਯੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰੇਗਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ? ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ; ਉਹ ਪਰਾਜਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਐਸੇ ਟੁੱਟੇ-ਹਾਰੇ, ਨਿਰਾਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਕਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਕੌਣ ਵਿਵੇਕੀ ਸੱਦੇਗਾ?”

Verse 493

तस्मिन्‌ निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम्‌ । फिर तो समस्त भूपालोंके स्वामी वीर राजा दुर्योधनके धराशायी होनेपर वहाँ बिजलीकी गड़गड़ाहटके साथ प्रचण्ड हवा चलने लगी

ਸਾਰੇ ਭੂਪਾਲਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਉਹ ਵੀਰ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਜਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਉਠਿਆ; ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਵਾ ਵੱਗੀ; ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ।

Verse 513

ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते । भरतनन्दन! आपके पुत्रके धराशायी हो जानेपर इन्द्रने वहाँ रक्त और धूलिकी वर्षा की

ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਜਦ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਦ ਮਘਵਾਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਲਹੂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 523

अन्तरिक्षे महानाद: श्रूयते भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ उस समय आकाशमें यक्षों, राक्षमों तथा पिशाचोंका महान्‌ कोलाहल सुनायी देने लगा

ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਪਿਸਾਚਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 553

अन्तर्भूमिगतश्वैव तव पुत्रे निपातिते । राजन! जब आपका पुत्र मार गिराया गया, उस समय इस भूतलपर भेरी, शंखों और मृदंगोंका गम्भीर घोष होने लगा

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਦ ਇਸ ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਭੇਰੀਆਂ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜ ਉਠਣ ਲੱਗੀ।

Verse 563

नृत्यद्धिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्रा भवन्‌ नृप । नरेश्वर! वहाँ सम्पूर्ण दिशाओंमें नाचते हुए अनेक पैर और अनेक बाँहवाले घोर एवं भयंकर कबन्ध व्याप्त हो रहे थे

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਜਾਪਣ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਘੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਬੰਧ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਏ।

Verse 576

प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते । राजन! आपके पुत्रके धराशायी हो जानेपर वहाँ अस्त्र-शस्त्र और ध्वजावाले सभी वीर काँपने लगे

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਧੁਜਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 583

नद्यश्न सुमहावेगा: प्रतिस्रोतोवहा भवन्‌ । नृपश्रेष्ठी तालाबों और कूपोंमें रक्तका उफान आने लगा और महान्‌ वेगशालिनी नदियाँ उलटी अपने उद्गमकी ओर बहने लगीं

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਠ! ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਕੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਦਾ ਉਫਾਨ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਧਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 603

आविग्नमनस: सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ) उन अद्भुत उत्पातोंको देखकर पाण्डवोंसहित समस्त पाञ्चाल मन-ही-मन अत्यन्त उद्विग्न हो उठे

ਹੇ ਭਰਤਵ੍ਰਿਸ਼ਭ! ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਉਠੇ।