Adhyaya 32
Bhīma–Duryodhana Gadāyuddha Saṃkalpa (Resolve for the Mace Duel)
Upa-parva: Gadāyuddha-prastāva (Prelude to the Mace Duel)
Saṃjaya reports Duryodhana’s repeated roaring challenge. Vāsudeva Kṛṣṇa, angered on Yudhiṣṭhira’s behalf, criticizes the proposal that Yudhiṣṭhira might accept single combat to become king by killing only one opponent, characterizing it as a hazardous repetition of the earlier ‘uneven wager’ logic associated with dice-play. Kṛṣṇa assesses Duryodhana as exceptionally trained (kṛtī) in mace-fighting and doubts that Arjuna, Yudhiṣṭhira, or the Mādrī sons can match him in that weapon-domain; he warns that facing Duryodhana ‘by the rules’ introduces uncertainty. Bhīma responds by dispelling despondency, asserting superior equipment and confidence, and declaring his intent to end the enmity decisively. Kṛṣṇa then affirms Bhīma’s prior battlefield achievements and frames the duel as both strategic necessity and vow-fulfillment, advising sustained effort against a capable opponent. Bhīma addresses Yudhiṣṭhira, publicly reiterates grievances (Vāraṇāvata, the dice-hall episode, losses of elders and allies), and challenges Duryodhana directly. Duryodhana replies with counter-boasting, asserting readiness and superiority in gadā-yuddha. The allied forces respond with acclamation; the battlefield soundscape (drums, elephants, horses) marks formal escalation into the duel.
Chapter Arc: युधिष्ठिर की वाणी—राजधर्म की मर्यादा और युद्ध-न्याय की कसौटी—तालाब में छिपे दुर्योधन को ललकारती है: बाहर आओ, और किसी एक पाण्डव के साथ गदायुद्ध स्वीकार करो। → राजभाव से पूजित दुर्योधन पहली बार ऐसी कठोर फटकार सुनता है; उसका अभिमान आहत होता है—जिसके सिर पर छत्र की छाया रही, वह अब कटु वचन कैसे सहे? भीतर-भीतर प्रतिशोध की ज्वाला भड़कती है, और वह शर्तें व विकल्प रखता है कि पाण्डवों में से कोई भी एक उसके साथ गदा लेकर उतरे। → अन्तर्जल से वह नागेन्द्र-सा निःश्वास छोड़ता हुआ उभरता है—स्वर्णाभूषित अंगद, लोहे की भारी गदा हाथ में—और पंचाल-पाण्डव उसे देखकर हर्ष से तालियाँ बजाते हैं; दुर्योधन उसी क्षण उपहास का प्रतिफल चुकाने की प्रतिज्ञा करता है और यमलोक भेजने की धमकी देता है। → दुर्योधन औपचारिक रूप से गदायुद्ध के लिए प्रस्तुत होता है, गदा को अपना चुना हुआ आयुध घोषित करता है, और पाण्डव-पक्ष से किसी एक योद्धा को सामने आने की चुनौती देता है—युद्ध अब नियमबद्ध द्वंद्व की देहरी पर आ खड़ा होता है। → कौन उतरेगा—भीम, अर्जुन, या कोई अन्य—और क्या यह द्वंद्व धर्म-नियमों के भीतर रह पाएगा?
Shlokas
Verse 1
न२्चक्स्स्त्तािस्सि (9) £:-.१/०्ट द्वात्रिशोड्थ्याय: युधिष्ठिरके कहनेसे दुर्योधनका तालाबसे बाहर होकर किसी एक पाण्डवके साथ गदायुद्धके लिये तैयार होना धृतराष्ट्र रवाच एवं संतर्ज्यमानस्तु मम पुत्रो महीपति: । प्रकृत्या मन्युमान् वीर: कथमासीत् परंतप:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਂਟ ਕੇ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ— ਜੋ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧੀ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ— ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ? ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਕੀ ਸੀ?
Verse 2
न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कथठ्चन । राजभावेन मान्यश्व सर्वलोकस्य सो5भवत्,उसने पहले कभी किसी तरह ऐसी फटकार नहीं सुनी थी; क्योंकि राजा होनेके कारण वह सब लोगोंके सम्मानका पात्र था
ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਸੀ ਡਾਂਟ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ।
Verse 3
यस्यातपत्रच्छायापि स्वका भानोस्तथा प्रभा । खेदायैवाभिमानित्वात् सहेत् सैवं कथं गिर:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਛਤਰ ਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਚਮਕ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨ ਲਵੇ— ਉਹ ਐਹੋ ਜਿਹੇ ਬੋਲ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 4
अभिमानी होनेके कारण जिसके मनमें अपने छत्रकी छाया और सूर्यकी प्रभा भी खेद ही उत्पन्न करती थी, वह ऐसी कठोर बातें कैसे सह सकता था? ।।
ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛਤਰ ਦੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵੀ ਕੇਵਲ ਖੇਦ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਅਤੇ ਸੰਜਯ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਲੇੱਛਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕੀ ਅਤੇ ਕਾਇਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਐਸਾ ਗਰਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਕਟੁ ਬਚਨ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿੰਦਾ?
Verse 5
स तथा तर्ज्यमानस्तु पाण्डुपुत्रैर्विशेषत: । विहीनश् स्वकैर्भुत्यर्निर्जने चावृतो भूशम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ—ਕੜੀ ਝਿੜਕ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘਿਰ ਗਿਆ।
Verse 6
स श्रुत्वा कटुका वाचो जययुक्ता: पुनः पुनः । किमब्रवीत् पाण्डवेयांस्तन्ममाचक्ष्व संजय
ਵਿਜੈ-ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਕਟੁ ਬਚਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਸੰਜਯ।
Verse 7
इस समय वह अपने सेवकोंसे हीन हो चुका था और एकान्त स्थानमें घिर गया था। उस दशामें विशेषत: पाण्डवोंने जब उसे वैसी कड़ी फटकार सुनायी, तब शत्रुओंके विजयसे युक्त उन कटुवचनोंको बारंबार सुनकर दुर्योधनने पाण्डवोंसे क्या कहा? यह मुझे बताओ ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤਿੱਖੀ ਝਿੜਕ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਕੜੀ ਤਾੜਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 8
श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो नराधिप: । दीर्घमुष्णं च नि:श्वस्य सलिलस्थ: पुन: पुन:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਨਰਾਧਿਪ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੰਮੇ ਤੇ ਤਪਦੇ ਸਾਹ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 9
सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन् हस्तौ पुनः पुन: । मनश्लकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
संजयने कहा--राजाधिराज! राजन! उस समय भाइयोंसहित युधिष्ठिरने जब इस प्रकार फटकारा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਂਟਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੰਮੇ ਤੇ ਤਪਦੇ ਸਾਹ ਭਰੇ। ਵਿਸ਼ਮ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਦੁਰਯੋਧਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਹਿਰੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਹਿਲਾਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪਾਰਥੋ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ ਹੋ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜ्ज ਹੋ; ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਥ-ਵਿਹੀਣ, ਵਾਹਨ-ਵਿਹੀਣ ਹਾਂ।”
Verse 11
आत्तशस्त्रै रथोपेतैर्बहुभि: परिवारित: । कथमेकः पदातिः सन्नशस्त्रो योद्धुमुत्सहे
ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਪੈਦਲ ਤੇ ਨਿਹੱਥਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰਾਂ?
Verse 12
एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर । न होको बहुभिववीरिर्याय्यो योधयितुं युधि
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੋ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਨਿਆਂਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 13
विशेषतो विकवच: श्रान्तश्षापत्समाश्रित: । भृशं विक्षतगात्रश्न श्रानन््लवाहनसैनिक:
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਵਚ ਦੇ ਹੋਵੇ, ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਵਾਹਨ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਵੀ ਸ਼੍ਰਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ—ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਨਹੀਂ।
Verse 14
न मे त्वत्तो भयं राजन् न च पार्थाद् वकोदरात् । फाल्गुनाद् वासुदेवाद् वा पञज्चालेभ्यो5थवा पुन:
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਤੋਂ; ਨਾ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਤੋਂ, ਨਾ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਤੋਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਤੋਂ।
Verse 15
यमाभ्यां युयुधानाद् वा ये चान्ये तव सैनिका: । एक: सर्वानहं क्रुद्धो वारयिष्ये युधि स्थित:
ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਪੁੱਤਰ (ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ) ਹੋਣ ਜਾਂ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ), ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਲਸ਼ਕਰ ਦੇ ਹੋਰ ਜੋ ਵੀ ਯੋਧੇ ਹੋਣ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 16
धर्ममूला सतां कीर्तिर्मिनुष्याणां जनाधिप । धर्म चैवेह कीर्ति च पालयन् प्रबवीम्पहम्
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਧਰਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ—ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 17
अहमुत्थाय सर्वान् वै प्रतियोत्स्यामि संयुगे । अनुगम्यागतान् सवनितून् संवत्सरो यथा
ਮੈਂ ਉੱਠ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਜੋ-ਜੋ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਆਵੇਗਾ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੰਵਤਸਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
अद्य वः सरथान् साथ्वानशस्त्रो विरथोडपि सन् | नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਰਥ-ਹੀਣ; ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਸਤ੍ਰ; ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਖੜੇ ਹੋਵੋ—ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਉਂ ਮਾਤ ਦੇਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿੱਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
अद्यानण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਯਸ਼ਸਵੀ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 20
बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मन: । जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयो:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—(ਉਸ ਨੇ) ਬਾਹਲੀਕ, ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ; ਮਹਾਤਮਾ ਕਰਨ; ਸ਼ੂਰ ਜਯਦ੍ਰਥ; ਅਤੇ ਭਗਦੱਤ—ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ (ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ)।
Verse 21
मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च | पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुने: सौबलस्य च
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, (ਉਸ ਨੇ) ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ, ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਦਾ, ਅਤੇ ਸੁਬਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ (ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ)।
Verse 22
मित्राणां सुह्ृदां चैव बान्धवानां तथैव च । आनृण्यमद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभि: सह
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗਾ—ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਕੇ।
Verse 23
युधिछिर उवाच दिष्ट्या त्वमपि जानीषे क्षत्रधर्म सुयोधन
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਯੋਧਨ! ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
Verse 24
दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर्युद्धायैव महाभुज । दिष्ट्या शूरोडसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम्
ਮਹਾਬਾਹੋ! ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਹੀ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਕੌਰਵ! ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈਂ; ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਰੀਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
Verse 25
युधिष्ठिर बोले--सुयोधन! सौभाग्यकी बात है कि तुम भी क्षत्रिय-धर्मको जानते हो। महाबाहो! यह जानकर प्रसन्नता हुई कि अभी तुम्हारा विचार युद्ध करनेका ही है। कुरुनन्दन! तुम शूरवीर हो और युद्ध करना जानते हो--यह हर्ष और सौभाग्यकी बात है ।।
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਯੋਧਨ! ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਮਹਾਬਾਹੋ! ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹर्ष ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਤੂੰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਰੀਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ—ਇਹ ਹर्ष ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਭ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਭਿੜ; ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਤੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਚੁਣ ਲੈ।
Verse 26
स्वयमिष्टं च ते काम॑ वीर भूयो ददाम्यहम्
ਅਤੇ ਹੇ ਵੀਰ! ਜੋ ਵਰ ਤੈਨੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
दुर्योधन उवाच एकश्चेद् योद्धुमाक्रन्दे शूरोडद्य मम दीयताम्
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਇਸ ਰਣ-ਨਾਦ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਲਈ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 28
हन्तैक॑ भवतामेक: शक्यं मां योडभिमन्यते
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ—“ਆਓ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰੇ।”
Verse 29
पदातिर्गदया संख्ये स युध्यतु मया सह | मैं हर्षक साथ कह रहा हूँ कि 'तुममेंसे कोई भी एक वीर जो मुझ अकेलेको जीत सकनेका अभिमान रखता हो, वह रणभूमिमें पैदल ही गदाद्वारा मेरे साथ युद्ध करे' ।।
“ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ, ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਮੈਂ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਵੀਰ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਹੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਭਿੜੇ। ਰਥ-ਯੁੱਧ ਤਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ; ਹੁਣ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਜੰਗ ਨੇ ਅਜੀਬ ਮੋੜ ਲਏ ਹਨ।”
Verse 30
|| अस्त्राणामपि पर्यायं कर्तुमिच्छन्ति मानवा:
“ਮਨੁੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਰੀ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੋੜਨਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ।”
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापवरमें दुर्योधन-युधिष्ठिरसंवादविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਮੈਂ ਗਦਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗਾ। ਪਾਂਚਾਲ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ—ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 32
पज्चालान् सृञ्जयांश्वैव चे चान्ये तव सैनिका: । न हि मे सम्भ्रमो जातु शक्रादपि युधिष्ठिर
“ਪਾਂਚਾਲ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ—ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ—ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 33
युधिछ्िर उवाच उत्तिषोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन । एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਯੋਧਨ! ਉੱਠ, ਉੱਠ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਤੂੰ ਬਲਵਾਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵੀਰ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਭਿੜ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੌਰੁਸ਼ ਦਿਖਾ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ।
Verse 34
पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहित: । अद्य ते जीवितं नास्ति यदीन्द्रोडपि तवाश्रयः
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਮਰਦ ਬਣ; ਸਥਿਰ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗੀ—ਭਾਵੇਂ ਇੰਦਰ ਹੀ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।
Verse 35
संजय उवाच एतत् स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मज: । सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਖੱਡੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ, ਭਾਰੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 36
तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमान: पुनः पुनः । वचो न ममृषे राजन्नुत्तमाश्वचः कशामिव
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਕੋੜੇ ਵਰਗੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੁਭਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉਹ ਗੱਲ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ ਚਾਬੁਕ ਦੀ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ।
Verse 37
संक्षो भ्य सलिलं वेगाद् गदामादाय वीर्यवान् | अद्विसारमयीं गुर्वीं काड्चनाड्रद भूषणाम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ—ਅਡੋਲ ਕਠੋਰ ਧਾਤ ਦੀ ਬਣੀ, ਭਾਰੀ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਗਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।
Verse 38
स भिवत्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन््धे कृत्वा5ड5यसीं गदाम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਯਮਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ ਯੋਧੇ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਤਾ ਦਿਸੀ—ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਕਰਮ ਰੀਤ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 39
ततः शैक्यायसीं गुर्वी जातरूपपरिष्कृताम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸੀ—ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।
Verse 40
गदाहस्तं तु तं दृष्टवा सशृुदड्भमिव पर्वतम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਫੜੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ ਪਹਾੜ, ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਤੀਬਰਤਾ ਵਧਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ—ਜਿੱਥੇ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਹੀ ਪਲ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 41
प्रजानामिव संक़्रुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम् । हाथमें गदा लिये हुए दुर्योधनको पाण्डवोंने इस प्रकार देखा, मानो कोई शुंगयुक्त पर्वत हो अथवा प्रजापर कुपित होकर हाथमें त्रिशूल लिये हुए रुद्रदेव खड़े हों ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰਦੇਵ ਖੜੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਗਦਾਧਾਰੀ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ ਵੀਰ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਉਸ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਮਹਾਬਾਹੁ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ—ਮਾਨੋ ਦੰਡਧਾਰੀ ਯਮਰਾਜ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ।
Verse 42
तमुत्तीर्ण महाबाहुं गदाहस्तमरिंदमम् | मेनिरे सर्वभूतानि दण्डपाणिमिवान्तकम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਵੀਰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡਧਾਰੀ ਯਮਰਾਜ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੀਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਇੱਕ ਯੋਧੇ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਡਰ ਦੀ ਛਾਂ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਸਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਦੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਵੇ।
Verse 43
वज्हस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम् । ददृशु: सर्वपञ्चाला: पुत्रं तव जनाधिप,नरेश्वर! सम्पूर्ण पांचालोंने आपके पुत्रको वज्रधारी इन्द्र और त्रिशूलधारी रुद्रके समान देखा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹਰ (ਰੁਦ੍ਰ) ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ।
Verse 44
तमुत्तीर्ण तु सम्प्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वश: । पज्चाला: पाण्डवेयाश्व तेडन्योन्यस्य तलान् ददुः,उसे जलसे बाहर निकला देख समस्त पांचाल और पाण्डव हर्षसे खिल उठे और एक- दूसरेसे हाथ मिलाने लगे
ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ-ਪੁੱਤਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਉਠੇ; ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 45
अवहासं तु त॑ मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव । उद्वृत्य नयने क्रुद्धों दिधक्षुरिव पाण्डवान्
ਮਹਾਰਾਜ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਪਹਾਸ ਸਮਝਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲ ਐਸੇ ਤੱਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 46
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छद: । प्रत्युवाच ततस्तान् वै पाण्डवान् सह केशवान्,उसने अपनी भौंहोंको तीन जगहसे टेढ़ी करके दाँतोंसे ओठको दबाया और श्रीकृष्णसहित पाण्डवोंसे इस प्रकार कहा
ਉਸ ਨੇ ਭੌਂਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਸਿਕੋੜ ਕੇ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੋਠ ਦਬਾ ਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਸਮੇਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 47
दुर्योधन उवाच अस्यावहासस्य फल प्रतिभोक्ष्यथ पाण्डवा: । गमिष्यथ हता: सद्यः: सपञ्चाला यमक्षयम्
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵੋ! ਇਸ ਉਪਹਾਸ ਦਾ ਫਲ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਭੋਗੋਗੇ; ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵੋਗੇ।
Verse 48
संजय उवाच उत्थितश्न जलात् तस्मात् पुत्रो दुर्योधनस्तव । अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षित:,संजय कहते हैं--राजन्! आपका पुत्र दुर्योधन उस जलसे निकलकर हाथमें गदा लिये खड़ा हो गया। वह रक्तसे भीगा हुआ था
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 49
तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम् शरीरं सम तदा भाति ख्रवन्निव मही धर:,उस समय खूनसे लथपथ हुए दुर्योधनका शरीर पानीसे भीगकर जलका स्रोत बहानेवाले पर्वतके समान प्रतीत होता था
ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।
Verse 50
तमुद्यतगदं वीर मेनिरे तत्र पाण्डवा: | वैवस्वतमिव क्ुद्धं शूलपाणिमिव स्थितम्
ਉੱਥੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵੀਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਸਮਝਿਆ।
Verse 51
स मेघनिनदो हर्षन्नर्दन्निव च गोवृष: । आजुहाव ततः: पार्थान् गदया युधि वीर्यवान्
ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨ ਕੱਢਦਾ, ਹੂੰਕਾਰਦੇ ਸਾਂਡ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਪਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਣ ਲੱਗਾ।
Verse 52
दुर्योधन उवाच एकैकेन च मां यूयामासीदत युधिष्छिर । न होको बहुभिन्याय्यो वीरो योधयितुं युधि
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਤੁਸੀਂ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਓ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਨਹੀਂ।
Verse 53
न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश्नाप्सु परिप्लुत: । भृशं विक्षतगात्रश्न हतवाहनसैनिक:
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਵੀਰ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕਵਚ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਥੱਕ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਰਾਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ/ਵਾਹਨ ਤੇ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ—ਅਜੇਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਟੋਲੀ ਬਣਾਕੇ, ਜੰਗ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 54
अवश्यमेव योद्धव्यं सर्वरेव मया सह । युक्त त्वयुक्तमित्येतद् वेत्सि त्वं चैव सर्वदा
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੋਗੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਅਯੋਗ—ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
Verse 55
युधिछिर उवाच मा भूदियं तव प्रज्ञा कथमेवं सुयोधन । यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर्युधि महारथा:
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਯੋਧਨ, ਐਸੀ ‘ਸਿਆਣਪ’ ਤੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਦੋਂ ਕਈ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਉੱਠਿਆ?
Verse 56
क्षत्रधर्म भृशं क्रूरं निरपेक्षं सुनिर्धणम् । अन्यथा तु कथं हन्युरभिमन्युं तथा गतम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਹੈ—ਨਿਰਪੇਖ, ਬੇਨਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਏ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ?
Verse 57
सर्वे भवन्तो धर्मज्ञा: सर्वे शूरास्तनुत्यज: । वास्तवमें क्षत्रियधर्म बड़ा ही क्रूर, किसीकी भी अपेक्षा न रखनेवाला तथा अत्यन्त निर्दय है; अन्यथा तुम सब लोग धर्मज्ञ, शूरवीर तथा युद्धमें शरीरका विसर्जन करनेको उद्यत रहनेवाले होकर भी उस असहाय-अवस्थामें अभिमन्युका वध कैसे कर सकते थे ।।
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਸੂਰਮੇ ਹੋ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ—ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਧਰਮਜਾਣੂ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਵਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ? ਜੋ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਗਤੀ ਸ਼ਕ੍ਰਲੋਕ (ਇੰਦਰਲੋਕ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 58
यद्येकस्तु न हन्तव्यो बहुभिर्धर्म एव तु । तदाभिमन्युं बहवो निजघ्नुस्त्वन्मते कथम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਧਰਮ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਹੀ ਨਿਰਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਧ ਕੀਤਾ? ਤੂੰ ਨਿਆਂਪੂਰਵਕ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਇੰਦਰਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਤਾਂ ਨਿਆਂਯੁੱਧ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
Verse 59
सर्वो विमृशते जन्तुः कृच्छुस्थो धर्मदर्शनम् । पदस्थ: पिद्ठितं द्वारं परलोकस्य पश्यति
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਰ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਦ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜਿਵੇਂ ਬੰਦ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
आमुज्च कवचं वीर मूर्थजान् यमयस्व च । यच्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारत
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵੀਰ, ਆਪਣਾ ਕਵਚ ਉਤਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੰਯਮ ਕਰ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਲੈ ਲੈ।
Verse 61
वीर भरतनन्दन! तुम कवच धारण कर लो, अपने केशोंको अच्छी तरह बाँध लो तथा युद्धकी और कोई आवश्यक सामग्री जो तुम्हारे पास न हो, उसे भी ले लो ।।
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵੀਰ, ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਤੂੰ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਹੋਰ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਲੈ ਲੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਲੜਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਜਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਵਰਗਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ! ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਰੀਏ?
Verse 62
त॑ हत्वा वै भवान् राजा हतो वा स्वर्गमाप्रुहि । ऋते च जीवितादू वीर युद्धे कि कर्म ते प्रियम्
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਇਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਜਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਹੇ ਵੀਰ! ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਰੀਏ?
Verse 63
संजय उवाच ततस्तव सुतो राजन् वर्म जग्राह काउ्चनम् | विचित्र च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम्,संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर आपके पुत्रने सुवर्णमय कवच तथा स्वर्णजटित विचित्र शिरस्त्राण धारण किया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੁਵਰਨਮਈ ਕਵਚ ਪਹਿਨਿਆ ਅਤੇ ਜਾਮਬੂਨਦ-ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰਾਣ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 64
सो<वबद्धशिरस्त्राण: शुभकाञ्चनवर्म भृत् । रराज राजन पुत्रस्ते काउ्चन: शैलराडिव,महाराज! शिरस्त्राण बाँधकर सुन्दर सुवर्णमय कवच धारण करके आपका पुत्र स्वर्णमय गिरिराज मेरुके समान शोभा पाने लगा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰਾਣ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੁਵਰਨਮਈ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਬਤ-ਰਾਜ ਮੇਰੂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 65
संनद्ध: सगदो राजन् सज्ज: संग्राममूर्धनि । अब्रवीत् पाण्डवान् सर्वान् पुत्रो दुर्योधनस्तव
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਕਵਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਸਭ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—
Verse 66
भ्रातृणां भवतामेको युध्यतां गदया मया । सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा
ਤੁਹਾਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੇ। ਸਹਦੇਵ ਹੋਵੇ, ਭੀਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਕੁਲ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਲੜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।
Verse 67
योत्स्ये5हं संगरं प्राप्प विजेष्ये च रणाजिरे
ਰਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸਮਰ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਹ! ਅੱਜ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਮੈਂ ਵੈਰ ਦੇ ਉਸ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।
Verse 68
अहमटद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम् । गदया पुरुषव्याप्र हेमपट्टनिबद्धया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਵੈਰ ਦੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਪੁਰਖ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 69
गदायुद्धे न मे कश्चित् सदृशो5स्तीति चिन्तये । गदया वो हनिष्यामि सर्वानेव समागतान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ, ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 70
न मे समर्था: सर्वे वै योद्धुं न््यायेन केचन । न युक्तमात्मना वक्तुमेवं गर्वोद्धतं वच: । अथवा सफल होतत् करिष्ये भवतां पुर:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤਾਂ ਛੱਡੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣਾ ਮੈਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਬਚਨ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ? ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ।
Verse 71
अस्मिन् मुहुर्ते सत्यं वा मिथ्या वै तद् भविष्यति । गृह्नातु च गदां यो वै योत्स्यतेडद्य मया सह
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਪਲ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠ। ਅੱਜ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਉਹ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਵੇ।
Verse 183
तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवा: । 'पाण्डवो! स्थिर होकर खड़े रहो। आज मैं अस्त्र-शस्त्र एवं रथसे हीन होकर भी घोड़ों और रथोंपर चढ़कर आये हुए तुम सब लोगोंको उसी तरह अपने तेजसे नष्ट कर दूँगा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਡਟ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੋ, ਹੇ ਪਾਂਡਵੋ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਥ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 226
एतावदुकक््त्वा वचनं विरराम जनाधिप: । “भरतश्रेष्ठ) आज मैं भाइयोंसहित तुम्हारा वध करके उन यशस्वी क्षत्रियोंक ऋणसे उऋण हो जाऊँगा। बाह्लीक
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। “ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਯਸ਼ਸਵੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਣ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਬਾਹਲੀਕ, ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਸ਼ਮ, ਮਹਾਮਨਾ ਕਰਣ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਜਯਦ੍ਰਥ, ਭਗਦੱਤ, ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ, ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਸੁਬਲ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕੁਨੀ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉਣ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 253
तत् त्वमादाय युध्यस्व प्रेक्षकास्ते वयं स्थिता: । तुम रणभूमिमें अकेले ही एक-एकके साथ भिड़कर हम सब लोगोंसे युद्ध करना चाहते हो तो ऐसा ही सही। जो हथियार तुम्हें पसंद हो
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਭ ਨਾਲ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ—ਭਿੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਅਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਾਂਗੇ।”
Verse 263
हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गमाप्तुहि | वीर! मैं स्वयं ही पुनः तुम्हें यह अभीष्ट वर देता हूँ कि “हममेंसे एकका भी वध कर देनेपर सारा राज्य तुम्हारा हो जायगा अथवा यदि तुम्हीं मारे गये तो स्वर्गलोक प्राप्त करोगे”
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਵੀਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਇਹ ਮਨ-ਭਾਵਨ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇ ਤੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਤੇਰਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।”
Verse 293
इदमेकं गदायुद्ध॑ भवत्वद्याद्भुतं महत् । रथके विचित्र युद्ध तो पग-पगपर हुए हैं। आज यह एक अत्यन्त अद्भुत गदायुद्ध भी हो जाय
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਅੱਜ ਇਹ ਇਕ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਬਣੇ। ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੁੱਧ ਤਾਂ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅੱਜ ਇਹ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵੀ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹੋਵੇ।”
Verse 306
युद्धानामपि पर्यायो भवत्वनुमते तव | मनुष्य बारी-बारीसे एक-एक अस्त्रका प्रयोग करना चाहते हैं; परंतु आज तुम्हारी अनुमतिसे युद्ध भी क्रमश: एक-एक योद्धाके साथ ही हो
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੇਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਯੋਧਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਯੋਧਾ—ਹੋਵੇ।”
Verse 373
अन्तर्जलात् समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव नि:श्वसन् । वह पराक्रमी वीर बड़े वेगसे सोनेके अंगदसे विभूषित एवं लोहेकी बनी हुई भारी गदा हाथमें लेकर पानीको चीरता हुआ उसके भीतरसे उठ खड़ा हुआ और सर्पराजके समान लंबी साँस खींचने लगा
ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾਗਰਾਜ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਗਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਣੀ ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਫੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਸਾਹ ਭਰਿਆ।
Verse 383
उदतिष्ठत पुत्रस्ते प्रतपन् रश्मिवानिव । कंधेपर लोहेकी गदा रखकर बँधे हुए जलका भेदन करके आपका वह पुत्र प्रतापी सूर्यके समान ऊपर उठा
ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ—ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ। ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ—ਸੂਰਜ ਸਮ ਚਮਕਦਾ।
Verse 393
गदां परामृशद् धीमान् धार्तराष्ट्री महाबल: । इसके बाद महाबली बुद्धिमान् दुर्योधनने लोहेकी बनी हुई वह सुवर्णभूषित भारी गदा हाथमें ली
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਣੀ ਉਹ ਭਾਰੀ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਈ।
Verse 663
अथवा फाल््गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ । “भरतश्रेष्ठ! तुम्हारे भाइयोंमेंसे कोई एक मेरे साथ गदाद्वारा युद्ध करे। मैं सहदेव, नकुल, भीमसेन, अर्जुन अथवा स्वयं तुमसे भी युद्ध कर सकता हूँ
ਜਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਜ ਫਾਲਗੁਨ ਨਾਲ—ਜਾਂ ਤੂੰ ਆਪ—ਯੁੱਧ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ। ਮੈਂ ਸਹਦੇਵ, ਨਕੁਲ, ਭੀਮਸੇਨ, ਅਰਜੁਨ ਜਾਂ ਤੂੰ ਆਪ—ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ।
Verse 2736
आयुधानामियं चापि वृता त्वत्सम्मते गदा । दुर्योधन बोला--राजन्! यदि ऐसी बात है तो इस महासमरमें मेरे साथ लड़नेके लिये आज किसी भी एक शूरवीरको दे दो और तुम्हारी सम्मतिके अनुसार हथियारोंमें मैंने एकमात्र इस गदाका ही वरण किया है
ਦੁਰਯੋਧਨ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜਨ! ਜੇ ਗੱਲ ਐਸੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਮਹਾਸਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਹਿਮਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗਦਾ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Whether it is ethically and strategically defensible for Yudhiṣṭhira to accept a ‘win-the-kingdom-by-killing-one’ proposal when the opponent is a specialist in mace combat—raising the tension between duty to conclude war and duty to avoid reckless, unfairly stacked contests.
Competence and context matter in dharmic action: righteous intent does not substitute for prudent means. Leadership must evaluate skill asymmetry, procedural legitimacy, and vow-bound responsibilities before committing to irreversible decisions.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-ethical rather than ritual-promissory, positioning the duel as a morally charged culmination of earlier actions and vows within the epic’s karmic logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.