Adhyaya 200

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृष्टटुम्नवाक्यविषयक एक सौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १९७ ॥। अपना छा | अत्-४-णकात अष्टनवर्त्याधेकशततमोब् ध्याय: सात्यकि और धृष्टद्युम्नका परस्पर क्रोधपूर्वक वाग्बाणोंसे लड़ना तथा भीमसेन

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਸਮੇਤ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਨੁਰਵੇਦ ਇਉਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਹੋਵੇ।

Verse 2

यस्य प्रसादात्‌ कुर्वन्ति कर्माणि पुरुषर्षभा: । अमानुषाणि संग्रामे देवेरसुकराणि च

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਮਾਨਵੀ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੋਣ?

Verse 3

तस्समिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्ष पापकर्मणा । नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਂਛਨ ਲਗਾ ਕੇ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਪਾਪਕਰਮੀ, ਨੀਚ-ਮਨ, ਨਿਰਦਈ, ਛੋਟੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਾਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 4

नामर्ष तत्र कुर्वन्ति धिक क्षात्रं धिगमर्षिताम्‌ । धृतराष्ट्र बोले--संजय! जिन महात्माने विधिपूर्वक अंगोंसहित सम्पूर्ण वेदोंका अध्ययन किया था

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ—ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮਯੁਕਤ ਰੋਸ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ। ਐਸੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਅਤ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਸ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਅਪਮਾਨ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ। ਜਿਸ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਅਲੌਕਿਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਏ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸਨ, ਉਸੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਪਾਪੀ, ਨੀਚ, ਨਿਰਦਈ, ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਦ੍ਰੋਹੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿੰਦਦਾ ਹੈ—ਤੇ ਲੋਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ! ਐਸੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਮਰਸ਼ਹੀਨਤਾ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ!

Verse 5

संजय उवाच श्र॒त्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाच: क्रुरकर्मण:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਕ੍ਰੂਰਕਰਮੀ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਕੇਵਲ ਅਰਜੁਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਬੋਲਿਆ—“ਧਿੱਕਾਰ! ਧਿੱਕਾਰ!”

Verse 6

तूष्णीं बभूवू राजान: सर्व एव विशाम्पते | अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिद्दां विप्रेक्ष्य पार्षतम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਪૃਸ਼ਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ।

Verse 7

युधिष्ठिरश्न भीमश्न यमौ कृष्णस्तथापरे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮ, ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ (ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਉੱਥੇ) ਸਨ।

Verse 8

आसन सुव्रीडिता राजन्‌ सात्यकिस्त्वब्रवीदिदम्‌ । राजन! उस समय युधिष्ठिर, भीमसेन, नकुल, सहदेव, भगवान्‌ श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग भी अत्यन्त लज्जित हो चुप ही बैठे रहे, परंतु सात्यकि इस प्रकार बोल उठे-- ।।

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮਸੇਨ, ਨਕੁਲ, ਸਹਦੇਵ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਵੀ ਘੋਰ ਲੱਜਾ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲ ਉਠਿਆ—“ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਸ ਪਾਪੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੇ ਜਾਂ ਮੰਨ ਲਵੇ।”

Verse 9

एते त्वां पाण्डवा: सर्वे कुत्सयन्ति विकुत्सया

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਘੋਰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਰੁਸਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

एतत्‌ कृत्वा महत्‌ पाप॑ निन्दित: सर्वसाधुभि:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਸਭ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆਯੋਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਨੀਚ! ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ? ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਧੂ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਤੈਨੂੰ ਲਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਸੈਂਕੜੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੱਟਦੀ, ਤੇਰਾ ਮੱਥਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫਟ ਜਾਂਦਾ?

Verse 11

न लज्जसे कथं वक्तुं समितिं प्राप्प शोभनाम्‌ । कथं च शतधा जिद्ला न ते मूर्धा च दीर्यते

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਸੌ ਵਾਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫੱਟਦੀ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਿਰ ਜਾਂਦਾ?

Verse 12

वाच्यस्त्वमसि पार्थश्न सर्वेैश्ञान्धकवृष्णिभि:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਰਥਘਨ! ਸਾਰੇ ਆਂਧਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਗੇ।

Verse 13

अकार्य तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरु क्षिपन्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅਨੁਚਿਤ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੜਵੇ ਬਚਨ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 14

वध्यस्त्वं न त्वयार्थो5स्ति मुहूर्तमपि जीवता । “वैसा पापकर्म करके तू पुनः गुरुपर आक्षेप कर रहा है; अतः तू वध करनेके ही योग्य है। एक मुहूर्त भी तेरे जीवित रहनेका कोई प्रयोजन नहीं है ।।

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਤੇਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਐਸਾ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ—ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਹੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈਂ।”

Verse 15

सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निमज्जिता:

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਬੰਧੂ—ਸੱਤਾਂ ਦੇ ਸੱਤ—ਡੁੱਬ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।”

Verse 16

उक्तवांश्वापि यत्‌ पार्थे भीष्म प्रति नरर्षभम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ—ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਹੇ ਹੋਏ—ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਵੱਲ ਹੀ ਸਨ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਅਗੇਵਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਧਰਮ-ਬੋਧ ਨੂੰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਭਾਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना | तूने जो कुन्तीकुमार अर्जुनपर नरश्रेष्ठ भीष्मके वधका दोष लगाया है, वह भी व्यर्थ ही है; क्योंकि महात्मा भीष्मने स्वयं ही उसी प्रकार अपनी मृत्युका विधान किया था ।।

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹ ਅੰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ—ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸਗਾ ਭਰਾ ਹੀ ਘਾਤਕ ਹੈ, ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ।”

Verse 18

स चापि सृष्ट: पित्रा ते भीष्मस्यान्तकर: किल

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯਤ।”

Verse 19

शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मन: । 'यह प्रसिद्ध है कि उसे भी तेरे पिताने भीष्मका अन्त करनेके लिये उत्पन्न किया था; उन्होंने महात्मा भीष्मकी मूर्तिमान्‌ मृत्युके रूपमें ही शिखण्डीको सुरक्षित रखा था ।।

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਭੀਸ਼ਮ ਲਈ ਮਾਨੋ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਮੌਤ ਸੀ।

Verse 20

त्वां प्राप्प सहसोदर्य धिक्कृतं सर्वसाधुभि: । “तू और तेरा भाई दोनों समस्त साधु पुरुषोंके धिककारके पात्र हैं। तुम दोनोंको पाकर सारे पांचाल धर्मभ्रष्ट, नीच, मित्रद्रोही तथा गुरुद्रोही बन गये हैं ।।

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਸਹੋਦਰੀ! ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸਭ ਸਾਧੂ-ਜਨਾਂ ਦੇ ਧਿਕ्कार ਦੀ ਪਾਤਰ ਬਣੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਭਰਾ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਪਾਂਚਾਲ ਪੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਤਿਤ—ਨੀਚ, ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਦ੍ਰੋਹੀ—ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫਿਰ ਐਸੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇਂਗੀ…

Verse 21

शिरस्ते पोथयिष्यामि गदया वज्कल्पया । “यदि तू पुनः मेरे समीप ऐसी बात बोलेगा तो मैं अपनी इस वज्तुल्य गदासे तेरा सिर कुचल दूँगा ।। त्वां च ब्रह्म॒हणं दृष्टवा जन: सूर्यमवेक्षते

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫਿਰ ਐਸੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇਂਗੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਗਦਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਕੁਚਲ ਦਿਆਂਗਾ। ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਮਲਿਨ—ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

पाञज्चालक सुदुर्वत्त ममैव गुरुमग्रत:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਪਾਂਚਾਲਕ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਪੂਜਯ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 23

तिष्ठ तिष्ठ सहस्वैंकं गदापातमिमं मम

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਖੜਾ ਰਹੁ, ਖੜਾ ਰਹੁ! ਮੇਰੀ ਇਸ ਗਦਾ ਦਾ ਇਕ ਵਾਰ ਸਹਿ ਲੈ।

Verse 24

सात्वतेनैवमाक्षिप्त: पार्षत: परुषाक्षरम्‌

ਸਾਤਵਤ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪਾਰਸ਼ਤ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

Verse 25

संरब्धं सात्यकिं प्राह संक्रुद्ध: प्रहसन्निव । सात्वतवंशी सात्यकिके इस प्रकार कठोर वचन कहकर आक्षेप करनेपर धृष्टद्युम्न अत्यन्त कुपित हो उठे। फिर वे भी क्रोधमें भरे हुए सात्यकिसे हँसते हुए-से बोले ।।

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਤੰਜ਼ੀਅਾ ਹੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ— “ਹਾਂ, ਹਾਂ—‘ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ’; ਅਤੇ ‘ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’—ਇਹੀ ਤੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਾਧਵ!”

Verse 26

क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापो$हति क्षमाम्‌

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਫ਼ੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਾਪੀ ਮਾਫ਼ੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 27

स त्वं क्षुद्रसममाचारो नीचात्मा पापनिश्चय:

ਪਰ ਤੂੰ ਨੀਚ ਤੇ ਛੋਟੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੇਠਲੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ‘ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਹੈਂ।

Verse 28

यः स भूरिश्रवाश्छिन्नभुज: प्रायगतस्त्वया

ਉਹੀ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ—ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਕੱਟੀ ਗਈ—ਤੇਰੇ ਹੀ ਹੱਥੋਂ ਲਗਭਗ ਮੌਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 29

गाहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਯੁੱਧ ਦੇ ਘਮਸਾਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਕੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।”

Verse 30

अयुध्यमानं यस्त्वाजी तथा प्रायगतं मुनिम्‌

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮুনি ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਦੇ ਦਾਗ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

Verse 31

छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्‌ सात्यके स कथं वदेत्‌ । सात्यके! जो युद्धस्थलमें मुनिवृत्तिका आश्रय ले आमरण उपवासका निश्चय लेकर बैठ गया हो, जो अपने साथ युद्ध न कर रहा हो तथा जिसकी बाँह भी शत्रुओंद्वारा काट डाली गयी हो, ऐसे पुरुषको जो मार सकता है, वह दूसरेकी निन्‍दा कैसे कर सकता है? ।।

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ! ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਂਹ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ! ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਆਮਰਨ ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ—ਅਜੇਹੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧਿਕਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਯੋਧਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।”

Verse 32

त्वया पुनरनार्येण पूर्व पार्थेन निर्जित:

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ—ਅਨਾਰ੍ਯ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕੇ—ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।”

Verse 33

यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्‌

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਹੈ—ਤੁਰੰਤ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 34

किरन्‌ शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्पहम्‌ । द्रोणाचार्य जहाँ-जहाँ पाण्डव-सेनाको खदेड़ते थे, वहीं-वहीं मैं जा पहुँचता और सहस्रों बाणोंकी वर्षा करके उनके छक्के छुड़ा देता था ।।

ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰ ਛਿੜਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਰਣਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਉੱਠਦਾ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਦੌੜ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕਦਾ, ਓਥੇ ਮੈਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵੇਗ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਬਲ ਮੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਚਾਂਡਾਲ ਵਰਗਾ ਨੀਚ ਕਰਤੂਤ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 35

कर्ता त्वं कर्मणो हास्य नाहं वृष्णिकुलाधम

ਇਸ ਕਰਮ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਕੁਲਾਧਮ!

Verse 36

जोषमास्स्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्थत: परम्‌

ਚੁੱਪ ਰਹੁ; ਹੁਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 37

अथ वक्ष्यसि मां मौख्याद्‌ भूय: परुषमीदृशम्‌

ਕੀ ਤੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਐਸੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲੇਂਗਾ?

Verse 38

गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्‌ । यदि मूर्खतावश तू पुनः मुझसे ऐसी कठोर बातें कहेगा, तो युद्धमें बाणोंद्वारा मैं अभी तुझे यमलोक भेज दूँगा ।। न चैवं मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्‍्यते

ਜੇ ਤੂੰ ਮੂਰਖਤਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਐਸੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ-ਖ਼ਯ—ਯਮਲੋਕ—ਭੇਜ ਦਿਆਂਗਾ। ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਐਸੇ ਮੂਰਖ, ਹਠੀਲੇ ‘ਧਰਮ’ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 39

तेषामपि हाधर्मेण चेष्टितं शृूणु यादृशम्‌ । ओ मूर्ख! केवल धर्मसे ही युद्ध नहीं जीता जा सकता। उन कौरवोंकी भी जो अधर्मपूर्ण चेष्टाएँ हुई हैं, उन्हें सुन ले ।।

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੁਣ। ਹੇ ਮੂਰਖ! ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈ।

Verse 40

प्रत्राजिता वनं सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 41

सर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश । ओ मूर्ख! समस्त पाण्डवोंको जो द्रौपदीके साथ वनमें भेज दिया गया और उनका सर्वस्व छीन लिया गया, वह भी अधर्मका ही कार्य था || ४० $ ।। अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराज: परेरित:

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਬਾਲਿਸ਼! ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸਮੇਤ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧਨ-ਧਾਮ ਛੀਨ ਲੈਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਅਧਰਮ ਸੀ। ਅਤੇ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ।

Verse 42

इतोडप्यधर्मेण हतो भीष्म: परपुरंजय:

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਭੀਸ਼ਮ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵਾਲੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 43

भूरिश्रवा हधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः । इस पक्षसे भी अधर्मके द्वारा ही शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भीष्म मारे गये हैं और तू बड़ा धर्मज्ञ बनता है पर तूने भी अधर्मसे ही भूरिश्रवाका वध किया है ।।

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਬੋਲਿਆ—ਭੂਰਿਸ਼੍ਰਵਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਵਿਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹੀ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।

Verse 44

रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ैरपि सात्वत । सात्वत! इस प्रकार धर्मके जाननेवाले वीर पाण्डवों तथा शत्रुओंने भी युद्धके मैदानमें अपनी विजयको सुरक्षित रखनेके लिये समय-समयपर अधर्मपूर्ण बर्ताव किया है || ४३ ३ || दुर्ज्ञेयः स परो धर्मस्तथाधर्मश्न दुर्विद:

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਸਾਤ੍ਵਤ! ਜਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਧਰਮ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਆਚਰਨ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵੈਰੀ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਰਮ-ਕਲੂਸ਼ਿਤ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਵੀ ਦੁਰਗਮ ਹੈ।

Verse 45

संजय उवाच एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹੇ ਗਏ।

Verse 46

श्रुत्वा किमाहु: पाज्चाल्यं तन्‍्ममाचक्ष्य संजय । संजय! भूमण्डलके जो-जो धनुर्धर नरेश वहाँ उपस्थित थे

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲਿਆ— ਸੰਜਯ! ਪਾਂਚਾਲ੍ਯ (ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ) ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਧਨੁਰਧਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ। ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਜਿਵੇਂ ਹਿਲ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਲਈ।

Verse 47

विनिः:श्वस्य यथा सर्प: प्रणिधाय रथे धनु: । ततो$भिपत्य पाज्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਰਥ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪਾਂਚਾਲ੍ਯ ਵੱਲ ਝਪਟ ਕੇ, ਆਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 48

नत्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्‌ । संजय कहते हैं--राजन्‌! इस प्रकार कितने ही क्रूर एवं कठोर वचन धृष्टद्युम्नने श्रीमान्‌ सात्यकिको सुनाये। उन्हें सुनकर वे क्रोधसे काँपने लगे। उनकी आँखें लाल हो गयीं तथा उन्होंने सर्पषके समान लंबी साँस खींचकर धनुषको तो रथपर रख दिया और हाथमें गदा उठा ली। फिर वे धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर बड़े रोषके साथ इस प्रकार बोले--“अब मैं तुझसे कठोर वचन नहीं कहूँगा। तू वधके ही योग्य है

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਵਧ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈਂ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਚਾਨਕ ਝਪਟਿਆ। ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਕੂਦ ਪਿਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਯਮ ਸਮਾਨ ਬਣਿਆ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਜਦ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਭੀਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 49

पाज्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम्‌ । चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबल:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਪਾਂਚਾਲੀ ਦੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗਾ—ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਦਾ ਵੀ ਸੰਹਾਰਕ ਹੋਵੇ—ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 50

द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਉਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪਾਂਡਵ ਨੇ ਰਣ ਵਿਚ ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।

Verse 51

स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुज्भव:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗੱਡ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਨੀ-ਵੰਸ਼ਜ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਨੇ ਭੀਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕੀਤਾ।

Verse 52

अवरुह्य रथात्‌ तूर्ण प्रियमाणं बलीयसा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਪਿਆ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਹ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 53

अस्माकं पुरुषव्याप्र मित्रमन्यन्न विद्यते

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸਿੰਹ! ਅੰਧਕ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸਾਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ।

Verse 54

परमन्धकवृष्णिभ्य: पज्चालेभ्यश्व मारिष । तथैवान्धकवृष्णीनां तथैव च विशेषत:

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਕ, ਪਰਮ ਅੰਧਕ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਮਹਾ ਵੈਰ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਧਕ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੀ ਪਾਸੋਂ ਵੀ ਵੈਰ ਸੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ।

Verse 55

पंचालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्चताम्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਵਾਰ੍ਸ਼ਣੇਯ, ਉਹ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖੋਜਦੇ-ਖੋਜਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 56

स भवानीदृशं मित्र मन्‍्यते च यथा भवान्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

Verse 57

स एवं सर्वधर्मज्ञ मित्रधर्ममनुस्मरन्‌

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਸਰਬ-ਧਰਮ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਰੋਕੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਪਰਸਪਰ ਖ਼ਿਮਾ ਹੋਵੇ—ਤੁਸੀਂ ਪਾਰਸ਼ਤ-ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅਪਰਾਧ ਮਾਫ਼ ਕਰੇ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਖ਼ਿਮਾ ਦੇ ਯਾਚਕ ਹਾਂ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 58

नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात्‌ प्रशाम्य शिनिपुड्भव । पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां पार्षतश्न ते

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਸ਼ਿਨੀ-ਵੰਸ਼ਜ, ਪਾਂਚਾਲ-ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਰੋਕੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਪਾਰਸ਼ਤ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਤ-ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੇ।

Verse 59

प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ! ਜਦੋਂ ਸਹਦੇਵ ਸ਼ੈਨੇਯ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ…

Verse 60

मुछ्च मुछ्च शिने: पौत्र॑ भीम युद्धमदान्वितम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਭੀਮ, ਛੱਡ ਦੇ—ਛੱਡ ਦੇ—ਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਇਸ ਪੌਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੁੱਧ-ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੈ। ਹੇ ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ! ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਯੁੱਧ-ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਖੋਹ ਲਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਲੈ ਲਵਾਂਗਾ।”

Verse 61

आसादयतु मामेष धराधरमिवानिल: । यावदस्य शितैर्बाणै: संरम्भं विनयाम्यहम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਆ ਕੇ ਟੁੱਟ ਪਵੇ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਉਤਾਵਲਾ ਰੋਹ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਹੇ ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ, ਇਸੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਯੁੱਧ-ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਨ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”

Verse 62

कि नु शक्‍्यं मया कर्तु कार्य यदिदमुद्यतम्‌

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਹੁਣ ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ?”

Verse 63

अथवा फाल्गुन: सर्वान्‌ वारयिष्यति संयुगे

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦੇਵੇਗਾ।” ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਕਿਹਾ—“ਧਿਕ्कार! ਧਿਕ्कार!!”

Verse 64

अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकै: । मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे

ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਡਾਹ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਮੈਨੂੰ ਕੱਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

Verse 65

उत्सृजैनमहं चैनमेष वा मां हनिष्यति | “अथवा केवल अर्जुन युद्धके मैदानमें इन समस्त कौरवोंको रोकेंगे, तबतक मैं भी अपने बाणोंद्वारा इस सात्यकिका मस्तक काट गिराऊँगा। यह मुझे भी रणभूमिमें कटी हुई बाँहवाला भूरिश्रवा समझता है। तुम छोड़ दो इसे। या तो मैं इसे मार डालूँगा या यह मुझे” ।।

ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿਆਂਗਾ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ—ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗਾ ਜਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ। ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਣ ਲੱਗਾ।

Verse 66

तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ बाहुशालिनौ

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੇ ਵੀਰ, ਦੋ ਸਾਂਡਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਦਹਾੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਾਣਯੋਗ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 67

त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्न मारिष | यत्नेन महता वीरी वारयामासतुस्तत:

ਮਾਰਿਸ਼! ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੁਰੰਤ ਮਹਾਨ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ।

Verse 68

निवार्य परमेष्वासौ कोपसंरक्तलोचनौ । युयुत्सुनपरान्‌ संख्ये प्रतीयु: क्षत्रियर्षभा:

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਧਨੁਰਧਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਵੀਰ ਜੰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ।

Verse 86

भाषमाणमकल्याणं शीघ्र हन्यान्नराधमम्‌ । “क्या यहाँ कोई ऐसा पुरुष नहीं है, जो इस प्रकार अभद्रतापूर्ण वचन बोलनेवाले इस पापी नराधमको शीघ्र ही मार डाले

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਪਾਪੀ ਨਰਾਧਮ ਅਮੰਗਲ ਤੇ ਅਭਦ੍ਰ ਬਚਨ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੱਜ ਕੇ ਢਾਹ ਦੇਵੇ।

Verse 113

गुरुमाक्रोशत: क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे । “यह महान्‌ पाप करके तू समस्त श्रेष्ठ पुरुषोंकी दृष्टिमें निन्दाका पात्र बन गया है। साधु पुरुषोंकी इस सुन्दर सभामें पहुँचकर ऐसी बातें करते हुए तुझे लज्जा कैसे नहीं आती है? तेरी जीभके सैकड़ों टुकड़े क्यों नहीं हो जाते और तेरा मस्तक क्यों नहीं फट जाता? ओ नीच! गुरुकी निन्‍्दा करते हुए तेरा इस पापसे पतन क्यों नहीं हो जाता?

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨੀਚ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ? ਐਸਾ ਮਹਾਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਸਭ ਭਲੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਜੋਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਐਹੋ ਜਿਹੇ ਬਚਨ ਬੋਲਦਿਆਂ ਤੈਨੂੰ ਲਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ, ਤੇਰਾ ਮੱਥਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਫਟ ਜਾਂਦਾ? ਹੇ ਅਧਮ! ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਪਾਪ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪਤਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?

Verse 123

यत्‌ कर्म कलुषं कृत्वा शलाघसे जनसंसदि । 'तू पापकर्म करके जनसमाजमें जो इस तरह अपनी बड़ाई कर रहा है, इसके कारण तू कुन्तीके सभी पुत्रों तथा अन्धक और वृष्णिवंशके याददवोंद्वारा निन्दाके योग्य हो गया है

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਨਿੰਦਿਆ ਜੋਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ।

Verse 143

निगृहा केशेषु वर्ध॑ गुरोर्धर्मात्मन: सतः । 'पुरुषाधम! तेरे सिवा दूसरा कौन श्रेष्ठ पुरुष धर्मात्मा सज्जन गुरुके केश पकड़कर उनके वधका विचार भी मनमें लायेगा

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ! ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸੱਜਣ, ਬੁੱਢੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕੇਸ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 156

यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्प कुलपांसनम्‌ | “तुझ-जैसे कुलांगारको पाकर तेरे सात पीढ़ी पहलेके और सात पीढ़ी आगे होनेवाले बन्धु-बान्धव नरकमें डूब गये तथा सदाके लिये सुयशसे वंचित हो गये

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਕੁਲ ਦੀ ਮੈਲ! ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਕੁਲਾਂਗਾਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਯਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗੇ ਗਏ। ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਤੇਰੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਵੀ ਮਾਨੋ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਸੁਯਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 173

नान्य: पाज्चाल्यपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्‌ *वास्तवमें भीष्मका वध करनेवाला भी तेरा महान्‌ पापाचारी भाई ही है। इस पृथ्वीपर पांचालराजके पुत्रोंके सिवा दूसरा कोई ऐसा पाप करनेवाला नहीं है

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਂਚਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਐਸਾ ਘੋਰ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਤੇਰਾ ਉਹੀ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਭਰਾ ਹੈ; ਪਾਂਚਾਲਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਐਸਾ ਪਾਪਕਰਤਾ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 198

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि धृष्टद्युम्नसात्यकि- क्रोधेडष्टनवत्यधिकशततमो<5ध्याय:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਾਯਣਾਸਤਰ-ਮੋਖਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠਾਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।

Verse 216

ब्रह्महत्या हि ते पापं प्रायश्षित्तार्थमात्मन: । तुझे ब्रह्महत्याका पाप लगा है। तुझ ब्रह्महत्यारेको देखकर लोग अपने प्रायश्ित्तके लिये सूर्यदेवका दर्शन करते हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਆ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਕਲੰਕ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਲਈ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 223

गुरो्गुरुं च भूयो5पि क्षिपन्नैव हि लज्जसे । दुराचारी पांचाल! तू मेरे आगे मेरे ही गुरु तथा मेरे गुरुके भी गुरुपर बारंबार आक्षेप कर रहा है, तो भी तुझे लज्जा नहीं आती

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤਾਣੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਪਾਂਚਾਲ! ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਵਮਾਨਨਾ ਹੈ।

Verse 236

तव चापि सहिष्येड5हं गदापाताननेकश: । खड़ा रह, खड़ा रह', मेरी गदाकी यह एक ही चोट सह ले, फिर मैं तेरी गदाकी भी अनेक चोटें सहन करूँगा”

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਗਦਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ। ‘ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹ, ਖੜਾ ਰਹ—ਮੇਰੀ ਗਦਾ ਦਾ ਇਹ ਇਕੋ ਵਾਰ ਸਹਿ ਲੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗਦਾ ਦੇ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ।’

Verse 283

वार्यमाणेन हि हतस्तत: पापतरं नु किम्‌ | भूरिश्रवाकी बाँह काट डाली गयी थी। वे आमरण उपवासका नियम लेकर चुपचाप बैठे हुए थे। उस दशामें सबके मना करनेपर भी जो तूने उनका वध किया

ਸਭ ਦੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਕੱਟੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ (ਆਮਰਨ ਉਪਵਾਸ) ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਪਾਪ ਹੋਰ ਕੀ?

Verse 296

विसृष्टशस्त्रो निहतः कि तत्र क्रूर दुष्कृतम्‌ । ओ क्रूर! मैंने तो पहलेसे ही युद्धके मैदानमें दिव्यास्त्रद्वारा द्रोणाचार्यको मथ डाला था। फिर वे हथियार डालकर मारे गये, तो उसमें मैंने कौन-सा पाप कर डाला

ਜਿਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਜਾਂ ਦੁਰਕਰਮ ਹੈ? ਹੇ ਕ੍ਰੂਰ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਜੇ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ?

Verse 313

कि तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तम: । जिस समय पराक्रमी भूरिश्रवा तुझे लातसे मारकर धरतीपर घसीट रहे थे, तू बड़ा श्रेष्ठ पुरुष था, तो उसी समय उन्हें क्यों नहीं मार डाला?

ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ਸੱਤਮ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਾਰਿਆ? ਜਦੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾਸ ਤੈਨੂੰ ਲੱਤਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ?

Verse 323

यदा तदा हतः शूर: सौमदत्ति: प्रतापवान्‌ | जब अर्जुनने पहले ही प्रतापी शूरवीर सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाको परास्त कर दिया, उस समय तूने उनका वध किया। तू कितना नीच है?

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸੂਰਮਾ ਸੌਮਦੱਤੀ (ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾਸ) ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾਸ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ—ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਨੀਚ ਹੈਂ!

Verse 343

वक्तुम्हसि वक्तव्य: कस्मात्‌ त्वं परुषाण्यथ । जब तू स्वयं ही चाण्डालके समान ऐसा पाप-कर्म करके निन्दाका पात्र बन गया है, तब दूसरेको कटु वचन सुनानेका कैसे अधिकारी हो सकता है?

ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਹੱਕ ਹੈ? ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚਾਂਡਾਲ ਵਾਂਗ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਕਿਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈਂ?

Verse 353

पापानां च त्वमावास: कर्मणां मा पुनर्वद । वृष्णिकूलकलंक! तू ही ऐसे-ऐसे पाप करनेवाला और पाप-कर्मोंका भण्डार है, मैं नहीं। अत: फिर ऐसी बातें मुँहले न निकालना

ਤੂੰ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਹੀ ਆਵਾਸ ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰ। ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦੇ ਕਲੰਕ! ਐਸੇ ਪਾਪ ਤੂੰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਦੁਰਕਰਮਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਤੂੰ ਹੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੁੜ ਐਹੋ ਜਿਹੇ ਬੋਲ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲਣ।

Verse 366

अधरोत्तरमेतद्धि यन्मां त्वं वक्तुमहसि । चुपचाप बैठा रह; अब फिर ऐसी बातें तुझे नहीं कहनी चाहिये। तू मुझसे जो कुछ कहना चाहता है, वह तेरी बड़ी भारी नीचता है

ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਉਚਿਤ ਹੈ—ਹਰ ਹੱਦ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ—ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਐਸੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਰਹਿ; ਹੁਣ ਮੁੜ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਭਾਰੀ ਨੀਚਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 396

द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके । सात्यके! सबसे पहले पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको अधर्मपूर्वक छला गया। फिर अधर्मसे ही द्रौपदीको अपमानित किया गया

ਹੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ! ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਵੀ ਉਸੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਾਤ੍ਯਕੀ! ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਅਧਰਮਪੂਰਵਕ ਛਲ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਮੁੜ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 413

अधर्मेण तथा बाल: सौभद्रो विनिपातित: । शत्रुओंने अधर्मसे ही छलकर मद्रराज शल्यको अपने पक्षमें खींच लिया और सुभद्राके बालक पुत्र अभिमन्युको भी अधर्मसे ही मार डाला था

ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਭਦਰਾ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਸੌਭਦ੍ਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਛਲ ਨਾਲ ਮਦ੍ਰਰਾਜ ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਉਸ ਬਾਲਕ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਅਨਿਆਇ ਅਸਹਿਣ ਹੈ।

Verse 443

युध्यस्व कौरवै: सार्ध मा गा पितृनिवेशनम्‌ । उत्तम धर्मका स्वरूप जानना अत्यन्त कठिन है। अधर्म क्या है? इसे समझना भी सरल नहीं है। अब तू कौरवोंके साथ पूर्ववत्‌ युद्ध कर। मुझसे विवाद करके पितृलोकमें जानेकी तैयारी न कर

ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ। ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੌਰਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾ ਕਰ।

Verse 493

अवलप्लुत्य रथात्‌ तूर्ण बाहुभ्यां समवारयत्‌ | महाबली

ਰਥ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਯਮਰਾਜ ਸਮਾਨ ਮਹਾਬਲੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖ ਲਿਆ।

Verse 506

प्रस्पन्दमानमादाय जगाम बलिन॑ बलात्‌ | क्रोधपूर्वक आगे बढ़ते और झपटते हुए बलवान्‌ सात्यकिको महाबली पाए्डुपुत्र भीमने थामकर साथ-साथ चलना आरम्भ किया

ਛਟਪਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਤੇ ਝਪਟਦਾ ਬਲਵਾਨ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਭੀਮ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਗਰ ਦੌੜ ਠਹਿਰ ਗਈ।

Verse 513

निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वर: | फिर भीमने खड़े होकर अपने दोनों पैर जमा दिये और बलवानोंमें श्रेष्ठ शिनिप्रवर सात्यकिको छठे कदमपर बलपूर्वक काबूमें कर लिया

ਤਦ ਭੀਮ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਪੱਕੇ ਜਮਾ ਲਏ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਿਨੀ-ਪ੍ਰਵਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਕਦਮ ਤੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 523

उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशाम्पते । प्रजानाथ! इतनेहीमें सहदेव भी तुरंत ही रथसे उतर पड़े और महाबली भीमसेनके द्वारा पकड़े गये सात्यकिसे मधुर वाणीमें इस प्रकार बोले---

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ। ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਸਹਦੇਵ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਵੱਲੋਂ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ, ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 543

कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते । “माननीय पुरुषसिंह! अन्धक और वृष्णिवंशके यादवों तथा पांचालोंसे बढ़कर दूसरा कोई हमलोगोंका मित्र नहीं है। इसी प्रकार अन्धक और वृष्णिवंशके लोगोंका तथा विशेषत: श्रीकृष्णका हमलोगोंसे बढ़कर दूसरा कोई मित्र नहीं है

“ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਮਾਨਯੋਗ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਹ! ਅੰਧਕ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਿੱਤਰ ਸਾਡਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਧਕ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ, ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਿੱਤਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”

Verse 556

नान्यदस्ति परं मित्र यथा पाण्डववृष्णय: । वार्ष्णेय! पांचाल लोग भी यदि समुद्रतककी सारी पृथ्वी खोज डालें, तो भी उन्हें दूसरा कोई वैसा मित्र नहीं मिलेगा, जैसे उनके लिये पाण्डव और वृष्णिवंशके लोग हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਵੰਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੀ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਾਰ੍ਸ਼ਣੇਯ! ਜੇ ਪਾਂਚਾਲੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਖੰਗਾਲ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਵਰਗਾ ਦੂਜਾ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇਗਾ; ਇਹੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਹਨ।

Verse 563

भवन्तश्न यथास्माकं भवतां च तथा वयम्‌ | “आप भी हमारे ऐसे ही मित्र हैं, जैसा कि आप स्वयं भी मानते हैं। आपलोग जैसे हमारे मित्र हैं, वैसे ही हम भी आपके हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਹੋ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।

Verse 583

वयं क्षमयितारश्न किमन्यत्र शमाद्‌ भवेत्‌ । “सब धर्मोंके ज्ञाता शिनिप्रवर! इस प्रकार मित्रधर्मका विचार करके आप धूृष्टद्युम्नकी ओरसे अपने क्रोधको रोकें और शान्त हो जाय

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਾਫ਼ੀ ਦੇ ਯਾਚਕ ਹਾਂ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸ਼ਿਨੀਪ੍ਰਵਰ, ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਤਰ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਠੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਫ਼ੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 626

सुमहत्‌ पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवा: । 'परंतु मैं इस समय क्या कर सकता हूँ। पाण्डवोंका यह दूसरा ही महान्‌ कार्य उपस्थित हो गया। ये कौरव बढ़े चले आ रहे हैं

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੁਣ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਇਹ ਕੌਰਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 656

भीमबाद्न्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली । भीमसेनकी भुजाओंमें फँसे हुए बलवान्‌ सात्यकि धृष्टद्युम्नकी बातें सुनकर फुफकारते हुए सर्पके समान लंबी साँस खींचते हुए निरन्तर छूटनेकी चेष्टा कर रहे थे

ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭੀਮਸੇਨ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਕਸੇ ਹੋਏ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਬਲਵਾਨ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਲਗਾਤਾਰ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤੜਫ਼ਦਾ ਰਿਹਾ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਫੁੰਕਾਰਦੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਖਿੱਚਦਾ, ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 936

कर्मणा तेन पापेन श्वपाकं ब्राह्मणा इव । 'धृष्टद्युम्न! जैसे ब्राह्मण चाण्डालकी निन्दा करते हैं, उसी प्रकार ये समस्त पाण्डव उस पाप कर्मके कारण अत्यन्त घृणा प्रकट करते हुए तेरी निन्‍दा कर रहे हैं

ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ! ਉਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਤੈਨੂੰ ਤੀਬਰ ਘ੍ਰਿਣਾ ਨਾਲ ਧਿਕਕਾਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਵਪਾਕ (ਅੰਤ੍ਯਜ) ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 2536

सदानार्यो5शुभः साधु पुरुष क्षेप्तुमिच्छति । धृष्टद्युम्नने कहा--माधव! मैं तेरी यह बात सुनता हूँ

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਧਵ! ਤੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਤੇ ਅਨਾਰਯ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਧੂ ਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 2636

क्षमावन्तं हि पापात्मा जितो5यमिति मन्यते । यद्यपि लोकमें क्षमाभावकी प्रशंसा की जाती है

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਿਮਾਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ‘ਇਹ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਗਿਆ।’ ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਖ਼ਿਮਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧੀਰਜਵਾਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2736

आकेशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि । तू स्वयं ही दुराचारी, नीच और पापपूर्ण विचार रखनेवाला है। नखसे शिखातक पापमें डूबा होनेके कारण निन्दाके योग्य है, तथापि दूसरोंकी निन्‍्दा करना चाहता है

ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੋਂ ਨਖਾਂ ਦੀ ਨੋਕ ਤੱਕ ਤੂੰ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ! ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਨੀਚ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਨਖ ਤੋਂ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੈਂ।

Verse 5936

पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत्‌ । माननीय नरेश! जब सहदेव सात्यकिको इस प्रकार शान्त कर रहे थे, उस समय पांचालराजके पुत्रने हँसकर इस प्रकार कहा--

ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਬੋਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਹਦੇਵ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਾਂਚਾਲ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।