Adhyaya 79
Ulūpī–Citravāhinī Saṃvāda: Dhanaṃjaya-patana and Prāya-threat
Upa-parva: Āśvamedha-anuyāna (Sacrificial Horse Campaign) Episode
Vaiśaṃpāyana reports a sudden collapse: the lotus-eyed queen (Citravāhinī) laments intensely and faints from grief upon seeing Arjuna fallen on the battlefield. Regaining consciousness, she addresses Ulūpī, identifying Arjuna as slain ‘for your sake’ by her own young son, and challenges Ulūpī’s standing as dharma-knowing and devoted-wife (pativratā) given the outcome. She reframes the situation as a comprehensive fault that must be resolved through forgiveness and immediate restoration: she petitions Ulūpī to revive Dhanaṃjaya. The queen clarifies that her grief is not centered on the slain son but on the husband whose ‘hospitality’ (ātithya) has been repaid with death. Approaching Arjuna’s body, she urges him to rise and continue the Aśvamedha duty—pursuing the yajña-horse—since the Kurus’ lives depend upon him. She reiterates the accusation toward Ulūpī, yet also asserts that multiple wives are not inherently a male fault and urges Ulūpī not to hold a distorted view. She invokes an enduring, divinely-ordained bond of friendship, then issues an ultimatum: if Ulūpī does not show Arjuna alive that day, she will undertake prāya (fasting unto death). The chapter ends with her sitting in silent resolve, observed by others.
Chapter Arc: जनमेजय के समक्ष वैशम्पायन मणिपुर-राज्य का दृश्य रखते हैं: युधिष्ठिर के अश्वमेध का यज्ञीय अश्व लेकर अर्जुन सीमा पर आता है, और पुत्र बभ्रुवाहन ब्राह्मणों को आगे कर धन-दान सहित विनय से स्वागत करने निकल पड़ता है। → अर्जुन, क्षत्रधर्म का स्मरण कर, इस ‘सामनीति’ वाले स्वागत को अपमान मानता है। वह पुत्र को झिड़कता है—यज्ञीय अश्व की रक्षा करते हुए मैं युद्ध के लिए आया हूँ; अतिथि-सत्कार नहीं, रण-आह्वान चाहिए। पिता-पुत्र के बीच धर्म की परिभाषा पर टकराव तीखा होता जाता है और अंततः युद्ध अनिवार्य बन जाता है। → रण में अर्जुन दिव्य बाणों से बभ्रुवाहन के रथ का स्वर्ण-ध्वज काट गिराता है, पर प्रत्युत्तर में बभ्रुवाहन का घातक बाण अर्जुन के मर्म में प्रवेश कर उसे धराशायी कर देता है। विजयी पुत्र भी उसी क्षण मोह/मूर्च्छा में गिर पड़ता है। → अर्जुन के पतन का समाचार अंतःपुर तक पहुँचते ही शोक का विस्फोट होता है; चित्रांगदा (मणिपुर-नरेश की माता/अंतःपुर की प्रमुख) काँपती-रोती हुई निहत-से पड़े अर्जुन को देखती है। युद्ध-उत्साह का स्थान करुणा ले लेती है और सभा-भूमि शोक-भूमि बन जाती है। → अर्जुन अचेत/धराशायी है, बभ्रुवाहन भी मूर्च्छित—अब प्रश्न यह है कि यज्ञीय अश्व का मार्ग, पिता का प्राण, और पुत्र का धर्म—इन तीनों का समाधान किस उपाय से होगा?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! मणिपुरनरेश बशभ्रुवाहनने जब सुना कि मेरे पिता आये हैं, तब वह ब्राह्मणोंको आगे करके बहुत-सा धन साथमें लेकर बड़ी विनयके साथ उनके दर्शनके लिये नगरसे बाहर निकला
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਮਣਿਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਆਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ।
Verse 2
मणिपूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजय: । नाभ्यनन्दत् स मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन्,मणिपुर-नरेशको इस प्रकार आया देख परम बुद्धिमान् धनंजयने क्षत्रिय-धर्मका आश्रय लेकर उसका आदर नहीं किया
ਮਣਿਪੁਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਆਇਆ, ਪਰ ਮੈਧਾਵੀ ਧਨੰਜਯ ਨੇ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 3
उवाच च स धर्मात्मा समन्यु: फाल्गुनस्तदा । प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्व॑ क्षत्रधर्मत:,उस समय धर्मात्मा अर्जुन कुछ कुपित होकर बोले--“बेटा! तेरा यह ढंग ठीक नहीं है। जान पड़ता है, तू क्षत्रिय-धर्मसे बहिष्कृत हो गया है
ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਕੁਝ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ—“ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਢੰਗ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੂੰ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ।”
Verse 4
संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् । यज्ञियं विषयान्ते मां नायौत्सी: कि नु पुत्रक,“पुत्र! मैं महाराज युधिष्ठिरके यज्ञ-सम्बन्धी अश्वकी रक्षा करता हुआ तेरे राज्यके भीतर आया हूँ। फिर भी तू मुझसे युद्ध क्यों नहीं करता?
“ਪੁੱਤਰ! ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਯੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?”
Verse 5
धिक् त्वामस्तु सुद्दुर्बुद्धिं क्षत्रधर्मबहिष्कृतम् । यो मां युद्धाय सम्प्राप्तं साम्नैव प्रत्यगृह्नथा:
ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਤੇਰੀ ਉਸ ਸਦੁੱਬੁੱਧੀ ਨੂੰ—ਤੂੰ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਸਾਮ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 6
“तुझ दुर्बुद्धिको धिक्कार है, तू निश्चय ही क्षत्रियधर्मसे भ्रष्ट हो गया है, क्योंकि युद्धके लिये आये हुए मेरा स्वागत-सत्कार तू सामनीतिसे कर रहा है ।। न त्वया पुरुषार्थो हि कश्चिदस्तीह जीवता । यस्त्व॑ स्त्रीवद् यथाप्राप्तं मां साम्ना प्रत्यगृह्नथा:,“तूने संसारमें जीवित रहकर भी कोई पुरुषार्थ नहीं किया। तभी तो एक स्त्रीकी भाँति तू यहाँ युद्धके लिये आये हुए मुझे शान्तिपूर्वक साथ लेनेके लिये चेष्टा कर रहा है
ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ ਤੇਰੀ ਦੁਰਬੁੱਧੀ ਨੂੰ! ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਸਾਮ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਕੋਈ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਲਈ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ (ਯੁੱਧ ਲਈ), ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 7
यद्य॒हं न््यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते । प्रक्रियेयं भवेद् युक्ता तावत् तव नराधम,“दुर्बद्धे! नराधम! यदि मैं हथियार रखकर खाली हाथ तेरे पास आता तो इस ढंगसे मिलना ठीक हो सकता था”
ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ, ਹੇ ਨਰਾਧਮ! ਜੇ ਮੈਂ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਹੱਥਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਐਸਾ ਸਵਾਗਤ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
Verse 8
तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा | अमृष्यमाणा भिन्त्वोर्वीमुलूपी समुपागमत्,पतिदेव अर्जुन जब अपने पुत्र बभ्रुवाहनसे ऐसी बात कह रहे थे, उस समय नागकन्या उलूपी उस बातको सुनकर उनके अभिप्रायको जान गयी और उनके द्वारा किये गये पुत्रके तिरस्कारको सहन न कर सकनेके कारण वह धरती छेदकर वहाँ चली आयी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਗਕੰਨਿਆ ਉਲੂਪੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 9
सा ददर्श ततः पुत्र विमृशन््तमधोमुखम् । संतर्ज्यमानमसकृत् पित्रा युद्धार्थिना प्रभो,प्रभो! उसने देखा कि पुत्र बभ्रुवाहन नीचे मुँह किये किसी सोच-विचारमें पड़ा हुआ है और युद्धार्थी पिता उसे बारंबार डाँट-फटकार रहे हैं। तब मनोहर अंगोंवाली नागकन्या उलूपी धर्म-निपुण बभ्रुवाहनके पास आकर यह धर्मसम्मत बात बोली--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਾਂਟ-ਫਟਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 10
ततः सा चारुसर्वाज्री समुपेत्योरगात्मजा । उलूपी प्राह वचन धर्म्य धर्मविशारदम्,प्रभो! उसने देखा कि पुत्र बभ्रुवाहन नीचे मुँह किये किसी सोच-विचारमें पड़ा हुआ है और युद्धार्थी पिता उसे बारंबार डाँट-फटकार रहे हैं। तब मनोहर अंगोंवाली नागकन्या उलूपी धर्म-निपुण बभ्रुवाहनके पास आकर यह धर्मसम्मत बात बोली--
ਤਦੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਗਕੰਨਿਆ ਉਲੂਪੀ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ (ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ) ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸੰਗਤ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।
Verse 11
उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम् | कुरुष्व वचन पुत्र धर्मस्ते भविता पर:,“बेटा! तुम्हें विदित होना चाहिये कि मैं तुम्हारी विमाता नागकन्या उलूपी हूँ। तुम मेरी आज्ञाका पालन करो। इससे तुम्हें महान् धर्मकी प्राप्ति होगी”
ਪੁੱਤਰ! ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ—ਮੈਂ ਉਲੂਪੀ ਹਾਂ, ਨਾਗ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ। ਬਾਲਕ! ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਮੰਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 12
युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठ पितरं युद्धदुर्मदम् । एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशय:,“तुम्हारे पिता कुरुकुलके श्रेष्ठ वीर और युद्धके मदसे उन्मत्त रहनेवाले हैं। अतः इनके साथ अवश्य युद्ध करो। ऐसा करनेसे ये तुमपर प्रसन्न होंगे। इसमें संशय नहीं है”
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਮਸਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗਾ—ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 13
एवं दुर्मर्षितो राजा स मात्रा बश्रुवाहन: । मनश्षक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! माताके द्वारा इस प्रकार अमर्ष दिलाये जानेपर महातेजस्वी राजा बभ्रुवाहनने मन-ही-मन युद्ध करनेका निश्चय किया
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰਸ਼ ਭੜਕਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 14
संनहा काउ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत् । तूणीरशतसम्बाधमारुरोह रथोत्तमम्,सुवर्णमय कवच पहनकर तेजस्वी शिरस्त्राण (टोप) धारण करके वह सैकड़ों तरकसोंसे भरे हुए उत्तम रथपर आरूढ़ हुआ
ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਵਚ ਕੱਸ ਕੇ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾ ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਤੂਣੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ।
Verse 15
सर्वोपकरणोपेतं युक्तमश्वचिर्मनोजवै: । सचक्रोपस्करं श्रीमान् हेमभाण्डपरिष्कृतम्,उस रथमें सब प्रकारकी युद्ध-सामग्री सजाकर रखी गयी थी। मनके समान वेगशाली घोड़े जुते हुए थे। चक्र और अन्य आवश्यक सामान भी प्रस्तुत थे। सोनेके भाण्ड उसकी शोभा बढ़ाते थे। सुवर्णसे ही उस रथका निर्माण हुआ था। उसपर सिंहके चिह्नवाली ऊँची ध्वजा फहरा रही थी। उस परम पूजित उत्तम रथपर सवार हो श्रीमान् राजा बभ्रुवाहन अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़ा
ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਨ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਪਹੀਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਜੜਾਵਟ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਥ ਰਾਜਸੀ ਠਾਠ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੰਘ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ ਧੁਜਾ ਲਹਿਰਾਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਪਰਮ-ਪੂਜਿਤ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 16
परमार्चितमुच्छित्य ध्वजं सिंहं हिरण्मयम् | प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहन:,उस रथमें सब प्रकारकी युद्ध-सामग्री सजाकर रखी गयी थी। मनके समान वेगशाली घोड़े जुते हुए थे। चक्र और अन्य आवश्यक सामान भी प्रस्तुत थे। सोनेके भाण्ड उसकी शोभा बढ़ाते थे। सुवर्णसे ही उस रथका निर्माण हुआ था। उसपर सिंहके चिह्नवाली ऊँची ध्वजा फहरा रही थी। उस परम पूजित उत्तम रथपर सवार हो श्रीमान् राजा बभ्रुवाहन अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़ा
ਸਿੰਘ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਪਰਮ-ਪੂਜਿਤ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧੁਜਾ ਉੱਚੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 17
ततो<भ्येत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम् ग्राहयामास पुरुषैर्ठयशिक्षाविशारदै:,पार्थद्वारा सुरक्षित उस यज्ञसम्बन्धी अश्वके पास जाकर उस वीरने अश्वशिक्षाविशारद पुरुषोंद्वारा उसे पकड़वा लिया
ਫਿਰ ਉਹ ਵੀਰ ਪਾਰਥ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੇਠ ਯੱਗ-ਸੰਬੰਧੀ ਘੋੜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਵਾ ਲਿਆ।
Verse 18
गृहीतं वाजिन दृष्टवा प्रीतात्मा स धनंजय: । पुत्र रथस्थं भूमिष्ठ: संन्यवारयदाहवे,घोड़ेको पकड़ा गया देख अर्जुन मन-ही-मन बहुत प्रसन्न हुए। यद्यपि वे भूमिपर खड़े थे तो भी रथपर बैठे हुए अपने पुत्रको युद्धके मैदानमें आगे बढ़नेसे रोकने लगे
ਘੋੜਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 19
स तत्र राजा तं वीर॑ शरसंघैरनेकश: । अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमै:,राजा बभ्रुवाहनने वहाँ अपने वीर पिताको विषैले साँपोंके समान जहरीले और तेज किये हुए सैकड़ों बाण-समूहोंद्वारा बींधकर अनेक बार पीड़ित किया
ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਵੀਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਸਾਏ—ਉਹ ਤੀਰ ਤਿੱਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਵਰਗੇ ਘਾਤਕ। ਉਹਨਾਂ ਬਾਣ-ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬੇਧ ਕੇ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਪਹੁੰਚਾਈ।
Verse 20
तयो: समभवद् युद्ध पितु: पुत्रस्य चातुलम् । देवासुररणप्रख्यमुभयो: प्रीयमाणयो:,वे पिता और पुत्र दोनों प्रसन्न होकर लड़ रहे थे। उन दोनोंका वह युद्ध देवासुर-संग्रामके समान भयंकर जान पड़ता था। उसकी इस जगत्में कहीं भी तुलना नहीं थी
ਤਦ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਦਿਸਦਾ ਸੀ—ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 21
किरीटिनं प्रविव्याध शरेणानतपर्वणा । जन्रुदेशे नरव्याप्र॑ प्रहसन् बभ्रुवाहन:,बभ्रुवाहनने हँसते-हँसते पुरुषसिंह अर्जुनके गलेकी हँसलीमें झुकी हुई गाँठवाले एक बाणद्वारा गहरी चोट पहुँचायी
ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ ਕਿਰਿਟਧਾਰੀ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਗਲੇ/ਹੰਸਲੀ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
सो<भ्यगात् सह पुड्खेन वल्मीकमिव पन्नगः । विनिर्भिद्य च कौन्तेयं प्रविवेश महीतलम्,जैसे साँप बाँबीमें घुस जाता है, उसी प्रकार वह बाण अर्जुनके शरीरमें पंखसहित घुस गया और उसे छेदकर पृथ्वीमें समा गया
ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਬਾਂਬੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਤੀਰ ਪਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ।
Verse 23
स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम् | दिव्यं तेज: समाविश्य प्रमीत इव सो5भवत्,इससे अर्जुनको बड़ी वेदना हुई। बुद्धिमान् अर्जुन अपने उत्तम धनुषका सहारा लेकर दिव्य तेजमें स्थित हो मुर्देके समान हो गये
ਇਸ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਘੋਰ ਪੀੜ ਹੋਈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 24
स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभ: । पुत्र शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महाद्युति:,थोड़ी देर बाद होशमें आनेपर महातेजस्वी पुरुषप्रवर इन्द्रकुमार अर्जुनने अपने पुत्रकी प्रशंसा करते हुए इस प्रकार कहा--
ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ਕ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 25
साधु साधु महाबाहो वत्स चित्राड़्रदात्मज । सदृशं कर्म ते दृष्टवा प्रीतिमानस्मि पुत्रक,“महाबाहु चित्रांगदाकुमार! तुम्हें साधुवाद। वत्स! तुम धन्य हो। पुत्र! तुम्हारे योग्य पराक्रम देखकर मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ! ਮਹਾਬਾਹੁ, ਵਤਸ, ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰਾ ਵੰਸ਼-ਉਚਿਤ ਤੇ ਯੋਗ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ।”
Verse 26
विमुज्चाम्येष ते बाणान् पुत्र युद्धे स्थिरो भव | इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा,“अच्छा बेटा! अब मैं तुमपर बाण छोड़ता हूँ। तुम सावधान एवं स्थिर हो जाओ।” ऐसा कहकर शत्रुसूदन अर्जुनने बभ्रुवाहनपर नाराचोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਪੁੱਤਰ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਤੀਰ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਟ ਕੇ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੂਦਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਨਾਰਾਚ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 27
तान् स गाण्डीवनिर्मुक्तान् वज़्ाशनिसमप्रभान् । नाराचानच्छिनद् राजा भल्लै:सर्वास्त्रिधा द्विधा,परंतु राजा बभ्रुवाहनने गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए वज और बिजलीके समान तेजस्वी उन समस्त नाराचोंको अपने भल्लोंद्वारा मारकर प्रत्येकके दो-दो, तीन-तीन टुकड़े कर दिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ ਗਾਂਡੀਵ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ, ਵਜ੍ਰ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਨਾਰਾਚ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੱਲ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
तस्य पार्थ: शरैंदिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम् । सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद् रथात्,राजन्! तब पाण्डुपुत्र अर्जुनने हँसते हुए-से अपने क्षुर नामक दिव्य बाणोंद्वारा बभ्रुवाहनके रथसे सुनहरे तालवृक्षके समान ऊँची सुवर्णभूषित ध्वजा काट गिरायी। शत्रुदमन नरेश! साथ ही उन्होंने उसके महान् वेगशाली विशालकाय घोड़ोंके भी प्राण ले लिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੁਵਰਨ ਤਾੜ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗਾ ਉੱਚਾ ਧਵਜ ‘ਖ਼ਸ਼ੁਰ’ ਨਾਮਕ ਧਾਰਦਾਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
हयांश्वास्य महाकायान् महावेगानरिंदम । चकार राजन् निर्जीवान् प्रहसन्निव पाण्डव:,राजन्! तब पाण्डुपुत्र अर्जुनने हँसते हुए-से अपने क्षुर नामक दिव्य बाणोंद्वारा बभ्रुवाहनके रथसे सुनहरे तालवृक्षके समान ऊँची सुवर्णभूषित ध्वजा काट गिरायी। शत्रुदमन नरेश! साथ ही उन्होंने उसके महान् वेगशाली विशालकाय घोड़ोंके भी प्राण ले लिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਰਿੰਦਮ! ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਾਨੋ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਕਾਇ ਅਤੇ ਮਹਾਵੇਗੀ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਾਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
स रथादवतीर्याथ राजा परमकोपन: । पदाति: पितरं क्रुद्धो योधयामास पाण्डवम्,तब रथसे उतरकर परम क्रोधी राजा बभ्रुवाहन कुपित हो पैदल ही अपने पिता पाण्डुपुत्र अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤਦੋਂ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 31
सम्प्रीयमाण: पार्थानामृषभ: पुत्रविक्रमात् । नात्यर्थ पीडयामास पुत्र वज्रधरात्मज:,दुन्तीपुत्रोंमें श्रेष्ठ इन्द्रकुमार अर्जुन अपने बेटेके पराक्रमसे बहुत प्रसन्न हुए थे। इसलिये वे उसे अधिक पीड़ा नहीं देते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤਿਅਧਿਕ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 32
स मन्यमानो विमुखं पितरं बश्रुवाहन: । शरैराशीविषाकारै: पुनरेवार्दयद् बली,बलवान् बश्रुवाहन पिताको युद्धसे विरत मानकर विषधर सर्पोके समान विषैले बाणोंद्वारा उन्हें पुनः पीड़ा देने लगा
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 33
ततः स बाल्यात् पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा । निशितेन सुपुड्खेन बलवद् बश्रुवाहन:,उसने बालोचित अविवेकके कारण परिणामपर विचार किये बिना ही सुन्दर पाँखवाले एक तीखे बाणद्वारा पिताकी छातीमें एक गहरा आघात किया
ਫਿਰ ਬਾਲਸੁਭਾਵੀ ਅਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
विवेश पाण्डवं राजन् मर्म भित्त्वातिदुःखकृत् । स तेनातिभशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਤੀਰ ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਧੱਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕੁਰੁਨੰਦਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 35
महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन् धनंजय: । राजन! वह अत्यन्त दुःखदायी बाण पाण्बुपुत्र अर्जुनके मर्म-स्थलको विदीर्ण करके भीतर घुस गया। महाराज! पुत्रके चलाये हुए उस बाणसे अत्यन्त घायल होकर कुरुनन्दन अर्जुन मूर्च्छित हो पृथ्वीपर गिर पड़े ।। तस्मिन् निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ। ਮਹਾਰਾਜ, ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ ਬਾਣ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਿਆ। ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਉਸ ਬਾਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ ਅਰਜੁਨ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕੌਰਵਾਂ ਵਿਚ ਧੁਰੰਧਰ ਉਹ ਵੀਰ ਜਦ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਂ…
Verse 36
व्यायम्य संयुगे राजा दृष्टवा च पितरं हतम्,राजा बश्रुवाहन युद्धस्थलमें बड़ा परिश्रम करके लड़ा था। वह भी अर्जुनके बाणसमूहोंद्वारा पहलेसे ही बहुत घायल हो चुका था। अत: पिताको मारा गया देख वह भी युद्धके मुहानेपर अचेत होकर गिर पड़ा और पृथ्वीका आलिंगन करने लगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਕਰਕੇ ਲੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ, ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਘਾਇਲ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਰਣ-ਮੁਹਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ।
Verse 37
पूर्वमेव स बाणौघचैर्गाढविद्धो<र्जुनेन ह पपात सो5पि धरणीमालिड्ग्य रणमूर्थनि,राजा बश्रुवाहन युद्धस्थलमें बड़ा परिश्रम करके लड़ा था। वह भी अर्जुनके बाणसमूहोंद्वारा पहलेसे ही बहुत घायल हो चुका था। अत: पिताको मारा गया देख वह भी युद्धके मुहानेपर अचेत होकर गिर पड़ा और पृथ्वीका आलिंगन करने लगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਘਣੀ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਵਿਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੀ ਰਣ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ—ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਵਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਹਾਰ ਕੇ।
Verse 38
भर्तरें निहतं दृष्टवा पुत्रं च पतितं भुवि | चित्राड्भदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरे,पतिदेव मारे गये और पुत्र भी संज्ञाशून्य होकर पृथ्वीपर पड़ा है। यह देख चित्रांगदाने संतप्त हृदयसे समरांगणमें प्रवेश किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਸੁੱਧ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਰਣ-ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ।
Verse 39
शोकसंतप्तहृदया रुदती वेपती भृशम् | मणिपूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम्,मणिपुर-नरेशकी माताका हृदय शोकसे संतप्त हो उठा था! रोती और काँपती हुई चित्रांगदाने देखा कि पतिदेव मारे गये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ, ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਮਣਿਪੁਰ ਦੇ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਾ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 79
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अर्जुनबभ्रुवाहनयुद्धे एकोनाशीतितमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 356
सो<पि मोहं जगामाथ ततत्रित्राड्रदासुत: । कौरव-धुरंधर वीर अर्जुनके धराशायी होनेपर चित्रांगदाकुमार बश्रुवाहन भी मूर्च्छित हो गया
ਤਦ ਉਹ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ, ਕੌਰਵ-ਭਾਰ ਦਾ ਧੁਰੰਧਰ ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਢਹਿ ਪਿਆ।
Frequently Asked Questions
How to assign responsibility when relational counsel and familial action lead to lethal outcomes: the chapter stages a conflict between blame (culpability) and the dharmic demand for immediate restorative action to protect life and public duty.
Grief is acknowledged but must be ethically directed: the narrative privileges life-preserving remediation, forgiveness, and continuity of duty over prolonged recrimination, especially when communal stability depends on a key agent’s survival.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the chapter’s meta-function is contextual—demonstrating how post-war dharma operates through restoration, ritual obligation, and regulated emotion rather than through doctrinal reward statements.