Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे वंशानुवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः // ७४// समाप्तश्चायं तृतीयः पादः अथोत्तरभागप्रारमभः श्रुत्वा पादं तृतीयं तु क्रान्तं सूतेन धीमता / ततश्चतुर्थं पप्रच्छुः पादं वै ऋषिसत्तमाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੁ-ਪ੍ਰੋਕਤ ਮੱਧਮ ਭਾਗ ਦੇ ਤੀਜੇ ਉਪੋੱਧਾਤ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ‘ਵੰਸ਼ਾਨੁਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤੀਜਾ ਪਾਦ ਵੀ ਸਮਾਪਤ; ਹੁਣ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧੀਮਾਨ ਸੂਤ ਤੋਂ ਤੀਜਾ ਪਾਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 2

पादः क्रान्तस्तृतीयो ऽयमनुषङ्गेण नस्त्वया / चतुर्थं विस्तरात्पादं संहारं पारिकीर्त्तय

ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗਵਸ਼ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਤੀਜਾ ਪਾਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਚੌਥਾ ਪਾਦ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰ।

Verse 3

मन्वन्तराणि सर्वाणि पूर्वाण्येवापरैः सह / सप्तर्षीणामथैतेषां सांप्रतस्यान्तरे मनोः

ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮਨੂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 4

विस्तरावयवं चैव निसर्गस्य महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च सर्वमेव ब्रवीहि नः

ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

Verse 5

सूत उवाच भवतां कथयिष्यामि सर्वमेतद्यथातथम् / पादं त्विमं ससंहारं चतुर्थं मुनिसत्तमाः

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਇਹ ਚੌਥਾ ਪਾਦ ਸੰਹਾਰ ਸਮੇਤ ਹੈ।

Verse 6

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतस्य महात्मंनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਮੌਜੂਦਾ ਮਹਾਤਮਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੀ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 7

मन्वन्तराणां संक्षेपं भविष्यैः सह सप्तभिः / प्रलयं चैव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत

ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝੋ।

Verse 8

एतान्युक्तानि वै सम्यक्सप्तसप्तसु वै प्रजाः / मन्वन्तराणि संक्षेपाच्छृणुता नागतानि मे

ਸੱਤ-ਸੱਤ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮੁਖੋਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਸੁਣੋ।

Verse 9

सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह / भविष्यस्य भविष्यं तु समासात्तन्निबोधत

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਵਰਣ ਮਨੂ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਲਵੋ।

Verse 10

अनागताश्च सप्तैव स्मृतास्त्विह महर्षयः / कौशिको गालवश्चैव जामदग्न्यश्च भार्गवः

ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ—ਕੌਸ਼ਿਕ, ਗਾਲਵ, ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ।

Verse 11

द्वैपायनो वशिष्टश्च कृपः शारद्वतस्तथा / आत्रेयो दीप्तिमांश्चैव ऋषयशृङ्गस्तु काश्यपः

ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸ਼ਾਰਦ੍ਵਤ ਕ੍ਰਿਪ; ਆਤ੍ਰੇਯ, ਦੀਪਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ—ਇਹ ਵੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ)।

Verse 12

भरद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महायशाः / एते सप्त महात्मानो भविष्याः परमर्षयः / सुतपाश्चामिताभाश्च सुखाश्चैव गणास्त्रयः

ਭਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਣੀ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ। ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਤਮਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਸੁਤਪਾ, ਅਮਿਤਾਭ ਅਤੇ ਸੁਖ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਣ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 13

तेषां गणस्तु देवानामेकैको विंशकः स्मृतः / नामतस्तु प्रवक्ष्यामि निबोधध्वं समाहिताः

ਉਹਨਾਂ ਦੇਵ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਗਣ ਵੀਹ-ਵੀਹ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹਾਂਗਾ; ਤੁਸੀਂ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਣੋ।

Verse 14

ऋतुस्तपश्च शुक्रश्च कृतिर्नेमिः प्रभाकरः / प्रभासो मासकृद्धर्मस्तेजोरश्मिः क्रतुर्विराट्

਋ਤੁ, ਤਪ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਕ੍ਰਿਤੀ, ਨੇਮਿ, ਪ੍ਰਭਾਕਰ; ਪ੍ਰਭਾਸ, ਮਾਸਕ੍ਰਿਤ, ਧਰਮ, ਤੇਜੋਰਸ਼ਮੀ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ।

Verse 15

अर्चिष्मान् द्योतनो भानुर्यशः कीर्त्तिर्बुधो धृतिः

ਅਰਚਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੋਤਨ, ਭਾਨੁ, ਯਸ਼, ਕੀਰਤੀ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ।

Verse 16

विंशतिः सुतपा ह्येते नामभिः परिकीर्त्तिताः / प्रभुर्विभुर्विभासश्च जेता हन्ता रिहा ऋतुः

ਸੁਤਪਾ ਨਾਮ ਦੇ ਇਹ ਵੀਹ (ਦੇਵ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ—ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਭੂ, ਵਿਭਾਸ, ਜੇਤਾ, ਹੰਤਾ, ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਋ਤੁ।

Verse 17

सुमतिः प्रमतिर्दीप्तिः समाख्यातो महो महान् / देही मुनिरिनः पोष्टा समः सत्यश्च विश्रुतः

ਸੁਮਤੀ, ਪ੍ਰਮਤੀ, ਦੀਪਤੀ, ਸਮਾਖ੍ਯਾਤ, ਮਹ, ਮਹਾਨ; ਦੇਹੀ, ਮੁਨੀ, ਰਿਨ, ਪੋਸ਼ਟਾ, ਸਮ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ।

Verse 18

इत्येतेह्यमिताभास्तु विंशतिः परिकीर्त्तिताः / दामो दानी ऋतः सोमो वित्तं वैद्यो यमो निधिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਿਤ-ਪ੍ਰਭ ਵਾਲੇ ਇਹ ਵੀਹ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਗਏ—ਦਾਮ, ਦਾਨੀ, ਰਿਤ, ਸੋਮ, ਵਿਤ্ত, ਵੈਦ੍ਯ, ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਧਿ।

Verse 19

होमो हव्यं हुतं दानं देयं दाता तपः शमः / ध्रुवं स्थानं विधानं च नियमश्चेति विंशतिः

ਹੋਮ, ਹਵ੍ਯ, ਹੁਤ, ਦਾਨ, ਦੇਯ, ਦਾਤਾ, ਤਪ, ਸ਼ਮ; ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਸਥਾਨ, ਵਿਧਾਨ, ਨਿਯਮ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀਹ ਹਨ।

Verse 20

सुखा ह्येते समाख्याताः सावर्ण्ये प्रथर्मेतरे / मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः

ਸਾਵਰਣੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਸੁਖ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ, ਮਰੀਚੀ-ਵੰਸ਼ਜ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 21

सांप्रतस्य भविष्यन्ति षष्टिर्देवास्तदन्तरे / सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नवैव तु

ਉਸ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਸੱਠ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੇਵਲ ਨੌਂ ਹੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 22

विरजाश्चार्वरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथा परे / नव चान्येषु वक्ष्यामि सावर्णेष्वन्तरेषु वै

ਵਿਰਜ, ਚਾਰਵਰੀਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮੋਕ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੀ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਸਾਵਰਣੀ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨੌਂ-ਨੌਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 23

सावर्णमनवश्चान्ये भविष्या ब्रह्मणः सुताः / मेरुसावर्णितस्ते वै चत्वारो दिव्यदृष्टयः

ਸਾਵਰਣ ਨਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਮਨੂ ਵੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ‘ਮੇਰੂ-ਸਾਵਰਣੀ’ ਕਹਲਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 24

दक्षस्य ते हि वौहित्राः क्रियाया दुहितुः सुताः / महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौ जसः

ਉਹ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਨਾਤੀ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ। ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹਨ।

Verse 25

ब्रह्मादिभिस्तेजनिता दक्षेणैव च धीमता / महर्लोकं गता वृत्ता भविष्या मेरुमाश्रिताः

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਧੀਮਾਨ ਦਕਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਨਮੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ।

Verse 26

महानुभावास्ते पूर्वं जज्ञिरे चाक्षुषेन्तरे / जज्ञिरे मनवस्ते हि भविष्यानागतान्तरे

ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ। ਉਹੀ ਮਨੂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ।

Verse 27

प्राचेतसस्य दक्षस्य दौहित्रा मनवस्तु ये / सावर्णा नामतः पञ्च चत्वारः परमर्षिजाः

ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਜੋ ਨਾਤੀ ਮਨੂ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਮ ਤੋਂ ‘ਸਾਵਰਣ’ ਹਨ—ਪੰਜ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ।

Verse 28

संज्ञापुत्रस्तु सावर्णिरेको वैवस्वतस्तथा / ज्येष्ठः संज्ञासुतो नाम मुर्वैवस्वतः प्रभुः

ਸੰਜ्ञਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਸਾਵਰਣੀ’ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ‘ਵੈਵਸਵਤ’; ਸੰਜ्ञਾਸੁਤ ਜੇਠਾ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਮੁਰ-ਵੈਵਸਵਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 29

वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते समुत्पत्तिस्तयोः शुभा / चतुर्दशैते मनवः कीर्तिता कीर्तिवर्द्धनाः

ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ; ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਕਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 30

वेदे स्मृतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः / प्रजानां पतयः सर्वे भूतानां पतयः स्थिताः

ਵੇਦ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ‘ਪ੍ਰਭਵਿਸ਼ਣੁ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 31

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना / पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਰੇਸ਼ਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ—ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਪੂਰੇ ਯੁਗ-ਸਹਸ੍ਰ ਤੱਕ ਪਾਲੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 32

प्रजाभिस्तपसा चैव विस्तरस्तेषु वक्ष्यते / चतुर्द्दशैते विज्ञेयाः सर्गाः स्वायंभुवादयः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਆਦਿ ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਸਰਗ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 33

मन्वन्तराधिकारेषु वर्त्तन्ते ऽत्र सकृत्सकृत् / विनिवृत्ताधिकारास्ते महार्लोकं समाश्रिताः

ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਕਾਰ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਰਲੋਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

समतीतास्तु ये तेषामष्टौ षट् च तथापरे / पूर्वेषु सांप्रतश्चायं शास्ति वैवस्वतः प्रभुः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਠ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੇ ਵੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਵੈਵਸਵਤ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

ये शिष्टास्तान्प्रवक्ष्यामि सह देवर्षिदानवैः / सह प्रजा निसर्गेण सर्वांस्ते ऽनागतान्द्विजः

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਿਸਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਸਮੇਤ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 36

वैवस्वत निसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अनूना नातिरिक्तास्ते यस्मात्मर्वे विवस्वतः

ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਘੱਟ ਹਨ ਨਾ ਵੱਧ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਵਿਵਸਵਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।

Verse 37

पुनरुक्तबहुत्वात्तु न वक्ष्ये तेषु विस्तरम् / मन्वन्तरेषु भाव्येषु भूतेष्वपि तथैव च

ਪੁਨਰੁਕਤੀ ਬਹੁਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 38

कुलेकुले निसर्गास्तु तस्माज्ज्ञेया विभागशः / तेषामेव हि सिद्ध्यर्थं विस्तरेण क्रमेण च

ਹਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਇਹ ਵਰਣਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

दक्षस्य कन्या धर्मिष्ठा सुव्रता नाम विश्रुता / सर्वकन्यावरिष्ठा तु ज्येष्ठा या वीरिणीसुता

ਦਕਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਧੀ ‘ਸੁਵ੍ਰਤਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੇਠੀ ਅਤੇ ਵੀਰਿਣੀ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।

Verse 40

गृहीत्वा तां पिता कन्यां जगाम ब्रह्मणो ऽतिके / वैराजस्थमुपासीनं धर्मेण च भवेन च

ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਵੈਰਾਜ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਉਪਾਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 41

भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्माभ्यभाषत / दक्ष कन्या तवेयं वै जनयिष्यति सुव्रता

ਭਵ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਦਕਸ਼, ਤੇਰੀ ਇਹ ਧੀ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ।”

Verse 42

चतुरो वै मनून्पुत्रांश्चातुर्वर्ण्यकराञ्छुभान् / ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा

ਚਾਰ ਸ਼ੁਭ ਪੁੱਤਰ—ਚਾਰ ਮਨੂ—ਜੋ ਚਾਤੁਰਵਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਕਸ਼, ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।

Verse 43

तां कन्यां मनसा जग्मुस्त्रयस्ते ब्रह्मणा सह / सत्याभिध्यायिनां तेषां सद्यः कन्या व्यजायत

ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਸ ਕੁੰਵਾਰੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਕਨਿਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 44

सदृशानूपतस्तेषां चतुरो वै कुमारकान् / संसिद्धाः कार्यकरणे संभूतास्ते श्रियान्विताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ।

Verse 45

उपभोगासमर्थैश्च सद्योजातैः शरीरकैः / ते दृष्ट्वा तान्स्वयंभूतान्ब्रह्मव्याहारिणस्तदा

ਨਵਜਾਤ ਦੇਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭੋਗ ਲਈ ਅਸਮਰਥ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਾਣੀ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤਦ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ।

Verse 46

सरंब्धा वै व्यकर्षन्त मम पुत्रो ममेत्युत / अभिध्यायात्मनोत्पन्नानूचुर्वै ते परस्परम्

ਉਹ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਤਾਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—“ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ!” ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।

Verse 47

यो यस्य वपुषा तुल्यो भजतां सततं सुतम् / यस्य यः सदृशश्चापि रूपे वीर्ये च मानतः

ਜੋ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰੇ; ਜੋ ਜਿਸ ਦੇ ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਵੇ—ਰੂਪ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 48

तं गृह्णातु स भद्रं वो वर्णतो यस्य यः समः / ध्रुवं रूपं पितुः पुत्रः सो ऽनुरुध्यति सर्वदा

ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਲਈ ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ, ਜੋ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ; ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਧ੍ਰੁਵ ਰੂਪ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

तस्मादात्मसमः पुत्रः पितुर्मातुश्च वीर्यतः / एवं ते समयं कृत्वा सर्वेषां जगृहः सुतान्

ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵੀਰਯ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਉਂ ਨਿਯਮ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ।

Verse 50

चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वतस्य ह / रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नामाभवत्सुतः

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਬੀਤਣ ਤੇ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਰੌਚ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 51

भूत्यामुत्पादितो यस्तु भौत्यो नाम कवेः सुतः / वैवस्वतेंऽतरे जातौ द्वौ मनू तु विवस्वतः

ਭੂਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਵੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਭੌਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ; ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਦੋ ਮਨੂ ਜਨਮੇ।

Verse 52

वैवस्वतो मनुर्यश्च सावर्णो यश्च वै श्रुतः / ज्ञेयः संज्ञासुतो विद्वान्मनुर्वैवस्वतः प्रभुः

ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਅਤੇ ਸਾਵਰਣ ਮਨੂ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਣ ਕਿ ਸੰਜ्ञਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਨੂ ਹੀ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਹੈ।

Verse 53

सवर्णायाः सुतश्चान्यः स्मृतो वैवस्वतो मनुः / सावर्णम नवो ये च चत्वारस्तु महर्षिजाः

ਸਾਵਰਣਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਵਰਣ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 54

तपसा संभृतात्मानः स्वेषु मन्वन्तरेषु वै / भविष्येषु भविष्यन्ति सर्वकार्यार्थसाधकाः

ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕਾਰਜ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 55

प्रथमे मेरुसावर्णेदक्षपुत्रस्य वै मनोः / परामरीचिगर्भाश्च सुधर्माणश्च ते त्रयः / संभूताश्च महात्मानः सर्वे वैवस्वतेन्तरे

ਪਹਿਲੇ ਮੇਰੁ-ਸਾਵਰਣ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਦਕਸ਼-ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪਰਾਮਰੀਚਿਗਰਭ ਅਤੇ ਸੁਧਰਮਾਣ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।

Verse 56

दक्षपुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः / भविष्यन्ति भविष्यास्तु एकैको द्वादशो गणः

ਉਹ ਦਕਸ਼-ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੋਹਿਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ‘ਭਵਿੱਖ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣਗੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਰਾਂ-ਬਾਰਾਂ ਗਣ ਹੋਣਗੇ।

Verse 57

ऐश्वरश्च ग्रहो राहुर्वाकुर्वंशस्तथैव च / पारा द्वादश विज्ञेया उत्तरांस्तु निबोधत

ਐਸ਼ਵਰ, ਗ੍ਰਹ, ਰਾਹੁ ਅਤੇ ਵਾਕੁਰਵੰਸ਼ ਆਦਿ ‘ਪਾਰਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਰਾਂ (ਗਣ) ਜਾਣੋ; ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ (ਉੱਤਰ) ਨਾਮ ਸੁਣੋ।

Verse 58

वाजिपो वाजिजिच्चैव प्रभूतिश्च ककुद्यथ / दधिक्रावा विपक्वश्च प्रणीतो विजयो मधुः

ਵਾਜਿਪ, ਵਾਜਿਜਿਤ, ਪ੍ਰਭੂਤੀ ਅਤੇ ਕਕੁਦ—ਤਥਾ ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਾ, ਵਿਪਕ੍ਵ, ਪ੍ਰਣੀਤ, ਵਿਜਯ ਅਤੇ ਮਧੁ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 59

उतथ्योत्तमकौ द्वौ तु द्वादशैते मरीचयः / सुधर्माणस्तु वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत

ਉਤਥ੍ਯ ਅਤੇ ਉੱਤਮਕ—ਇਹ ਦੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਰੀਚਿ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੁਧਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਹਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 60

वर्णस्तथाथगर्विश्च भुरण्यो व्रजनो ऽमितः / अमितो द्रवकेतुश्च जंभो ऽथाजस्तु शक्रकः

ਵਰਣ, ਅਥਗਰਵੀ, ਭੁਰਣ੍ਯ, ਵ੍ਰਜਨ, ਅਮਿਤ; ਅਤੇ ਅਮਿਤ, ਦ੍ਰਵਕੇਤੁ, ਜੰਭ, ਤੇ ਅਜ—ਜੋ ਸ਼ਕ੍ਰਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਇਹ ਨਾਂ ਹਨ।

Verse 61

सुनेमिर्द्युतयश्चैव सुधर्माणः प्रकीर्तिताः / तेषामिन्द्रस्तदा भाव्यो ह्यद्भुतो नाम नामतः

ਸੁਨੇਮੀ ਅਤੇ ਦ੍ਯੁਤਯ—ਇਹ ਸੁਧਰਮਾਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 62

स्कन्दो ऽसौ पार्वतीयो वै कार्तिकेयस्तु पावकिः / मेधातिथिश्च पौलस्त्यो वसुः काश्यप एवं च

ਪਾਰਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਸਕੰਦ ਹੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਵਕੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਵਸੁ ਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਵੀ (ਉਚਾਰੇ ਗਏ)।

Verse 63

ज्योतिष्मान्भार्गवाश्चैव द्युतिमानङ्गिरास्तथा / वसिनश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्यवाहनः

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਭਾਰਗਵ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਅੰਗਿਰਾ; ਅਤੇ ਵਸਿਨ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਆਤ੍ਰੇਯ ਤੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ—ਇਹ ਰਿਸ਼ਿਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 64

सुतपाः पौलहश्चैव सप्तैते रोहितेतरे / धृतिकेतुर्दीप्तिकेतुः शापहस्तनिरामयाः

ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਪੌਲਹ—ਇਹ ਸੱਤੇ ਰੋਹਿਤ ਦੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਧ੍ਰਿਤਿਕੇਤੁ, ਦੀਪਤਿਕੇਤੁ, ਸ਼ਾਪਹਸਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਯ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 65

पृथुश्रवास्तथानीको भूरिद्युम्नो बृहद्यशः / प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्राः प्रकीर्तिताः

ਪ੍ਰਿਥੁਸ਼੍ਰਵਾ, ਅਨੀਕ, ਭੂਰੀਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਯਸ਼—ਪਹਿਲੇ ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ।

Verse 66

दशमे त्वथ पर्याये धर्मपुत्रस्य वै मनोः / द्वीतीयस्य तु सावर्णेर्भाव्यस्यैवान्तरे मनोः

ਦਸਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮਪੁਤਰ ਮਨੂ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦੂਜੇ ਸਾਵਰ੍ਣੀ ਭਾਵ੍ਯ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 67

सुधामानो विरुद्धाश्च द्वावेव तु गणौ स्मृतौ / दीप्तिमन्तश्च ते सर्वे शतसंख्याश्च ते समाः

ਸੁਧਾਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਰੁੱਧ—ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਗਣ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੌ-ਸੌ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

Verse 68

प्राणानां यच्छतं प्रोक्तं ऋषिभिः पुरषेति वै / देवास्ते वै भविष्यन्ति धर्मपुत्रस्य वै मनोः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਉਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਪੁਰਸ਼’ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣਗੇ।

Verse 69

तेषामिन्द्रस्तथा विद्वान्भविष्यः शान्तिरुच्यते / हविष्मान्पौलहः श्रीमान्सुकीर्तिश्चाथ भार्गवः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਇੰਦਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ ਪੌਲਹ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਸੁਕੀਰਤੀ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 70

आपोमूर्तिस्तथात्रेयो वसिष्ठश्चापवः स्मृतः / पौलस्त्यो ऽप्रतिमश्चापि नाभागश्चैव काश्यपः

ਆਪੋਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਆਤ੍ਰੇਯ; ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ‘ਆਪਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਅਪ੍ਰਤਿਮ ਅਤੇ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਨਾਭਾਗ ਵੀ ਹੋਣਗੇ।

Verse 71

अभिमन्युश्चाङ्गिरसः सप्तैते परमर्षयः / सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूरिसेनश्च वीर्यवान्

ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਅਤੇ ਆਂਗਿਰਸ—ਇਹ ਸੱਤ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੁਕ੍ਸ਼ੇਤਰ, ਉੱਤਮੌਜਾ ਤੇ ਵੀਰਯਵਾਨ ਭੂਰੀਸੇਨ ਵੀ ਹਨ।

Verse 72

शतानीको निरामित्रो वृषसेनो जयद्रथः / भूरिद्युम्नः सुवर्चाश्च दशैतेमानवाः स्मृताः

ਸ਼ਤਾਨੀਕ, ਨਿਰਾਮਿਤ੍ਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਸੇਨ, ਜਯਦ੍ਰਥ, ਭੂਰੀਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਾ—ਇਹ ਦਸ ‘ਮਾਨਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

एकादशे तु पर्याये सावर्णे वै तृतीयके / निर्वाणरतयो देवाः कामगा वै मनोजवाः

ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਾਵਰਣ ਪਰਿਆਏ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਨਿਰਵਾਣ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਰਤੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 74

गणास्त्वेते त्रयः ख्याता देवातानां महात्मनाम् / एकैकस्त्रिंशतस्तेषां गणस्तु त्रिदिवौकसाम्

ਮਹਾਤਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਗਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਗਣ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤੀ-ਇਕੱਤੀ ਦੇਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 75

मासस्याहानि त्रिंशत्तु यानि वै कवयो विदुः / निर्वाणरतयो देवा रात्रयस्तु विहङ्गमाः

ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਜਾਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਤੀਹ ਦਿਨ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ-ਰਤ ਦੇਵ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਵਿਹੰਗਮ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 76

गणस्तृतीयो यः प्रोक्ते देवतानां भविष्यति / मनोजवा मूरूर्त्तास्तु इति देवाः प्रकीर्तिताः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਤੀਜਾ ਗਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ‘ਮਨੋਜਵ’ ਅਤੇ ‘ਮੂਰਤ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਉਂ ਦੇਵ ਕਥਿਤ ਹਨ।

Verse 77

एते हि ब्रह्मणः पुत्रा भविष्या मानवाः स्मृताः / तेषामिद्रो वृषा नाम भविष्यः सुरराट् ततः

ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਨੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਾ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੰਦਰ ਅੱਗੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 78

तेषां सप्तऋषींश्चापि कीर्त्यमानान्निवौधत / हविष्मान्काश्यपश्चापि वपुष्मांश्चैव भार्गवः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ, ਜੋ ਕੀਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਣੋ—ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਗਵ।

Verse 79

आरुणिश्च तथात्रेयो वसिष्ठो नग एव च / पुष्टिराङ्गिरसो ज्ञेयः पौलस्त्यो निश्चरस्तथा

ਆਰੁਣੀ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਨਾਗ; ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਆਂਗਿਰਸ ਜਾਣੋ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਰ ਵੀ।

Verse 80

पौलहो ह्यतितेजश्च देवा ह्येकादशेन्तरे / सर्ववेगः सुधर्मा च देवानीकः पुरोवहः

ਪੌਲਹ ਅਤੇ ਅਤਿਤੇਜਾ—ਇਹ ਇਕਾਦਸ਼ ਅੰਤਰ ਦੇ ਦੇਵ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਰਵਵੇਗ, ਸੁਧਰਮਾ ਤੇ ਦੇਵਾਨੀਕ ਜੋ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

क्षेमधर्मा ग्रहेषुश्च आदर्शः पैण्ड्रको मरुः / सावर्णस्य तु ते पुत्राः प्राजापत्यस्य वै नव

ਖੇਮਧਰਮਾ, ਗ੍ਰਹੇਸ਼ੁ, ਆਦਰਸ਼, ਪੈਂਡ੍ਰਕ ਅਤੇ ਮਰੁ—ਇਹ ਸਾਵਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 82

द्वादशे त्वथ पर्याये रुद्रपुत्रस्य वै मनोः / चतुर्थो रुद्रसावर्णो देवांस्तस्यान्तरे शृणु

ਦੁਆਦਸ਼ ਪਰਿਆਏ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਚੌਥਾ ਰੁਦ੍ਰਸਾਵਰਣ ਹੈ; ਉਸ ਅੰਤਰ ਦੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 83

पञ्चैव तुगणाः प्रोक्ता देवतानामनागताः / हरिता रोहिताश्चैव देवाः सुमनसस्तथा

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹੀ ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਹਰਿਤ, ਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਸੂਮਨਸ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵ।

Verse 84

सुकर्माणः सुतरश्च विद्वांश्चैव सहस्रदः / पर्वतो ऽनु चरश्चैव अपाशुश्च मनोजवः

ਸੁਕਰਮਾ, ਸੁਤਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸਹਸ੍ਰਦ, ਪਰਵਤ, ਅਨੁਚਰ, ਅਪਾਸ਼ੁ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵ—ਇਹ (ਦੇਵਗਣ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 85

ऊर्जा स्वाहा स्वधा तारा दशेते हरिताः स्मृताः / तपो ज्ञानी मृतिश्चैव वर्चा बन्धुश्च यः स्मृतः

ਊਰਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਸ੍ਵਧਾ, ਤਾਰਾ—ਇਹ ਦਸ ‘ਹਰਿਤ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਪ, ਗਿਆਨੀ, ਮ੍ਰਿਤਿ, ਵਰਚਾ ਤੇ ਬੰਧੂ ਵੀ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 86

रजश्चैव तु राजश्च स्वर्णपादस्तथैव च / पुष्टिर्विधिश्च वै देवा दशैते रोहिताः स्मृताः

ਰਜ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਵਰਨਪਾਦ; ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਧੀ—ਇਹ ਦਸ ਦੇਵ ‘ਰੋਹਿਤ’ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 87

तुष्ताद्यास्तु ये देवास्त्रय स्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः / ते वै सुमनसो वेद्यान्निबोधत सुकर्मणः

ਤੁਸ਼ਟ ਆਦਿ ਜੋ ਤ੍ਰਯਸਤ੍ਰਿੰਸ਼ਤ (ਤੇਤੀ) ਦੇਵ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹੀ ‘ਸੂਮਨਸ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹਨ—ਹੇ ਸੁਕਰਮਣ, ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ।

Verse 88

सुपर्वा वृषभः पृष्टा कपिद्युम्नविपश्चितः / विक्रमश्च क्रमश्चैव विभृतः कान्त एव च

ਸੁਪਰਵਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਪ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਕਪਿਦ੍ਯੁਮਨ-ਵਿਪਸ਼ਚਿਤ, ਵਿਕ੍ਰਮ, ਕ੍ਰਮ, ਵਿਭ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਾਂਤ—ਇਹ (ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ) ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 89

एते देवाः सुकर्माणः सुतरांश्च निबोधत / वर्षो दिव्यस्तथाञ्जिष्ठो वर्चस्वी द्युतिमान्कविः

ਇਹ ਦੇਵਗਣ ਸੁਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ: ਵਰ্ষ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਤੇ ਅੰਜਿਸ਼ਠ, ਵਰਚਸਵੀ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਤੇ ਕਵੀ।

Verse 90

शुभो हविः कृतप्राप्तिर्व्यापृतो दशमस्तथा / सुतारा नामतस्त्वेते देवा वै संप्रकीर्तिताः

ਸ਼ੁਭ, ਹਵਿ, ਕ੍ਰਿਤਪ੍ਰਾਪਤਿ ਅਤੇ ਵਿਆਪ੍ਰਿਤ—ਇਹ ਦਸਵਾਂ (ਨਾਮ) ਵੀ ਹਨ; ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਵਗਣ ‘ਸੁਤਾਰਾ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 91

तेषामिन्द्रस्तु विज्ञेयो ऋतधामा महायशाः / द्युतिर्वसिष्ठपुत्रस्तु आत्रेयः सुतपास्तथा

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵਜੋਂ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਿਤਧਾਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਦ੍ਯੁਤੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤ੍ਰੇਯ ਤੇ ਸੁਤਪਾ ਵੀ ਹਨ।

Verse 92

तपोमूर्तिस्त्वाङ्गिरसस्तपस्वी काश्यपस्तथा / तपोधनश्च पौलस्त्यः पौलहश्च तपोरतिः

ਤਪੋਮੂਰਤੀ ਆਂਗਿਰਸ, ਤਪਸਵੀ ਕਾਸ਼੍ਯਪ; ਤਪੋਧਨ ਪੌਲਸਤ੍ਯ, ਅਤੇ ਤਪੋਰਤੀ ਪੌਲਹ—ਇਹ ਵੀ (ਰਿਸ਼ਿ-ਦੇਵ) ਹਨ।

Verse 93

भार्गवः सप्तमस्तेषां विज्ञेयस्तु तपोधृतिः / एते सप्तर्षयः सिद्धा अन्त्ये सावर्णिकेंऽतरे

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਭਾਰਗਵ ‘ਤਪੋਧ੍ਰਿਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਤਿਮ ਸਾਵਰਣਿਕ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 94

देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः / मित्रवान् मित्रसेनो ऽथ चित्रसेनो ह्यमित्रहा

ਦੇਵਵਾਨ, ਉਪਦੇਵ, ਦੇਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਿਦੂਰਥ; ਅਤੇ ਮਿਤ੍ਰਵਾਨ, ਮਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ—ਸ਼ਤ੍ਰੂਹੰਤਾ।

Verse 95

मित्रबाहुः सुवर्चाश्च द्वादशस्य मनोः सुताः / त्रयोदशेतु पर्याये भाव्ये रौच्येन्तरे पुनः

ਮਿਤ੍ਰਬਾਹੁ ਅਤੇ ਸੁਵਰਚਾ—ਇਹ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਭਾਵ੍ਯ ਰੌਚ੍ਯ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ)।

Verse 96

त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवानां तु स्वयंभुवा / ब्रह्मणो मानसाः पुत्रास्ते हि सर्वे महात्मनः

ਸਵਯੰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਗਣ ਕਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਤਮਾ ਹਨ।

Verse 97

सुत्रामाणः सुधर्माणः सुकर्माणश्च ते त्रयः / त्रिदशानां गणाः प्रोक्ता भविष्याः सोमपायिनाम्

ਉਹ ਤਿੰਨ ਹਨ—ਸੁਤ੍ਰਾਮਾਣ, ਸੁਧਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮਾਣ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੋਮਪਾਈ ਹੋਣਗੇ।

Verse 98

त्रयस्त्रिशद्देवता याः पृथगिज्यास्तु याज्ञिकैः / आज्येन पृषदाज्येन ग्रहश्रेष्टेन चैव ह

ਜੋ ਤੇਤੀਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਉਹ ਯਾਜ਼ਨਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਘਿਉ, ਪૃਸ਼ਦਾਜ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗ੍ਰਹ (ਸੋਮ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

ये वै देवास्त्रयस्त्रिंशत्पृथक्त्वेन निबोधत / सुत्रामाणः प्रयाज्यास्तु आज्याशा ये तु सांप्रतम्

ਜੋ ਤੇਤੀਹ ਦੇਵ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੋ; ‘ਸੁਤ੍ਰਾਮਾਣ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਜ੍ਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਜ੍ਯ-ਭਾਗ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 100

सुकर्माणो ऽनुयाज्याख्याः पृषदाज्याशिनस्तु ये / उपयाज्याः सुधर्माण इति देवाः प्रकीर्त्तिताः

ਜੋ ਪૃਸ਼ਦਾਜ੍ਯ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਸੁਕਰਮਾਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਨੁਯਾਜ੍ਯ ਕਹੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਜੋ ‘ਸੁਧਰਮਾਣ’ ਹਨ, ਉਹ ਉਪਯਾਜ੍ਯ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹਨ।

Verse 101

दिवस्पतिर्महासत्वस्तेषामिन्द्रो भविष्यति / पुलहात्मजपुत्रास्ते विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ‘ਦਿਵਸਪਤੀ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਪੁਲਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਚਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਇਉਂ ਜਾਣੋ।

Verse 102

अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यो ऽप्यव्ययस्तु सः / पौलहस्तत्त्वदर्शी छ भार्गवश्च निरुप्सुकः

ਅੰਗਿਰਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੈ; ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਵੀ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ; ਪੌਲਹ ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਨਿਰੁਪਸੁਕ (ਨਿਸ਼ਕਾਮ) ਹੈ।

Verse 103

निष्प्रकंप्यस्तथात्रेयो निर्मोहः काश्यपस्तथा / सुतपाश्चैव वासिष्ठः सप्तैते तु त्रयोदश

ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਕੰਪ੍ਯ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਨਿਰਮੋਹ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਸੁਤਪਾ ਤੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ—ਇਹ ਸੱਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 104

चित्रसेनो विचित्रश्च नयो धर्मो धृतो भवः / अनेकः क्षत्रविद्धश्च सुरसो निर्भयो दश

ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਵਿਚਿਤ੍ਰ, ਨਯ, ਧਰਮ, ਧ੍ਰਿਤ, ਭਵ, ਅਨੇਕ, ਖ਼ਤ੍ਰਵਿਦ੍ਧ, ਸੁਰਸ ਅਤੇ ਨਿਰਭਯ—ਇਹ ਦਸ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 105

रौच्यस्यैते मनोः पुत्रा ह्यन्तरे तु त्रयोदशे / चतुर्दशे तु पर्याये भौत्यस्याप्यन्तरे मनोः

ਇਹ ਰੌਚ੍ਯ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੌਤ੍ਯ ਮਨੂ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਉਲਲੇਖਿਤ) ਹਨ।

Verse 106

देवतानां गणाः पञ्च प्रोक्ता ये तु भविष्यति / चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजितास्तथा

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਹੋਣਗੇ—ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼, ਪਵਿਤ੍ਰ, ਕਨਿਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਾਜਿਤ ਅਤੇ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਣ)।

Verse 107

वाचावृद्धाश्च इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः / निषादाद्याः स्वराः सप्त सप्त तान्विद्धि चाक्षुषान्

‘ਵਾਚਾਵ੍ਰਿੱਧ’ ਆਦਿ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੇਵਗਣ ਸਿਮ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਆਦਿ ਸੱਤ ਸੁਰ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੱਤ-ਸੱਤ (ਸੁਰ) ਸਮਝੋ।

Verse 108

बृहदाद्यानि सामानि कनिष्ठान्सप्त तान्विदुः / सप्त लोकाः पवित्रास्ते भ्राजिताः सप्तसिंधवः

ਬ੍ਰਿਹਦ ਆਦਿ ਸਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਨਿਸ਼ਠ ਸੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸੱਤ ਸਿੰਧੂ (ਨਦੀਆਂ) ਵੀ ਹਨ।

Verse 109

वाचावृद्धानृषीन्विद्धि मनोः स्वायभुवस्य ये / सर्वे मन्वन्तरेद्राश्च विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः

ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਜੋ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ (ਵ੍ਰਿੱਧ) ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਸਮਾਨ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।

Verse 110

तेजसा तपसा वुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः / त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च

ਤੇਜ, ਤਪ, ਬੁੱਧੀ, ਬਲ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੱਤਵ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ (ਅਟੱਲ) ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 111

सर्वशः सर्वैर्गुणैस्तानि इन्द्रास्ते ऽभिभवन्ति वै / भूतापवादिनो हृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः

ਉਹ ਇੰਦਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭੂਤ-ਅਪਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੱਧਸਥ ਭੂਤ-ਵਾਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 112

भूताभवादिनः शक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् / अग्नीध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः

ਭੂਤਾਭਵ (ਉਤਪੱਤੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ; ਪ੍ਰਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵੇਦ (ਪ੍ਰਮਾਣ) ਹਨ। ਅਗਨੀਧ੍ਰ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਵੀ।

Verse 113

भार्गवो ह्यग्निवाहुश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा / शुक्रश्चैव तु वासिष्ठः पौलहो मुक्त एव च

ਭਾਰਗਵ, ਅਗਨਿਵਾਹੁ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆੰਗਿਰਸ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਵਾਸਿਸ਼ਠ, ਪੌਲਹ ਤੇ ਮੁਕਤ—ਇਹ ਵੀ (ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)।

Verse 114

आत्रेयः श्वाजितः प्रोक्तो मनुपुत्रानतः शृणु / उरुर्गुरुश्च गंभीरो बुद्धः शुद्धः शुचिः कृती

ਆਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਵਾਜਿਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ—ਉਰੁ, ਗੁਰੂ, ਗੰਭੀਰ, ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ੁਚਿ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੀ।

Verse 115

ऊर्जस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः / सावर्णा मनवो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः

ਊਰਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸੁਬਲ—ਇਹ ਭੌਤ੍ਯ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਸਾਵਰਣ ਮਨੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 116

एको वैवस्वतश्चैव सावर्णो मनुरुच्यते / रौच्यो भौत्यश्च यौ तौ तु मतौ पौलहभार्गवौ / भौत्यस्यैवाधिपत्ये तु तूर्णं कल्पस्तु पूर्यते

ਇੱਕ ਵੈਵਸਵਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਵਰਣ—ਇਹ ਮਨੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੌਚ੍ਯ ਅਤੇ ਭੌਤ੍ਯ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੌਲਹ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਭੌਤ੍ਯ ਦੇ ਅਧਿਪਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਕਲਪ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 117

सूत उवाच निःशेषेषु तु सर्वेषु तदा मन्वन्तरेष्विह

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ…

Verse 118

अन्ते ऽनेकयुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते / सप्तैते भार्गवा देवा अन्ते मन्वन्तरे तदा

ਅਨੇਕ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਤ ਭਾਰਗਵ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 119

भुक्त्वा त्रैलोक्यम ध्यस्था युगाख्या ह्येकसप्ततीः / पितृभिर्मनुभिः सार्द्धं क्षीणे मन्वन्तरे तदा

ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਹ ‘ਯੁੱਗ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕਹੱਤਰ ਅਵਧੀਆਂ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਨਵੰਤਰ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੂਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 120

अनाधारमिदं सर्वं त्रैलोक्यं वै भविष्यति / ततः स्थाना नि शुभ्राणि स्थानिनां तानि वै तदा

ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਧਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਉਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉਜਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 121

प्रभ्रशयन्ते विमुक्तानि तारा ऋक्षग्रहैस्तथा / ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह

ਤਾਰੇ ਵੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 122

संप्रप्तेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः / अजिताद्या गणा यत्र आयुष्मन्तश्चतुर्दश

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਪ-ਵਾਸੀ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਤ ਆਦਿ ਚੌਦਾਂ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਗਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 123

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवास्ते वै चतुर्द्दश / सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोके सहानुगाः

ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਹਧਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 124

एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति / भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरां तेषु तेषु वै

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦੇਵ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਹਰਲੋਕ ਤੋਂ ਜਨਲੋਕ ਵੱਲ, ਭੂਤ ਆਦਿ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਥੇ ਸਥਾਵਰ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 125

शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भुवादिषु / देवेषु च गतेष्वूर्द्ध्वं सायुज्यं कल्पवासिनाम्

ਜਦੋਂ ਭੁਵ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਲੋਕ-ਸਥਾਨ ਸੁੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕਲਪਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਯੁਜ੍ਯ (ਪਰਮ ਏਕਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 126

संहृत्य तास्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान् / संस्थापयति वै सर्गमहर्दृष्ट्वा युगक्षये

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 127

चतुर्युगसहस्रान्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः / रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः

ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੈ।

Verse 128

नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोर्ऽथतः / त्रिविधिः सर्वभूतानामित्येष प्रतिसंचरः

ਨੈਮਿੱਤਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਤ੍ਯੰਤਿਕ—ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ (ਸੰਹਾਰ) ਹੈ।

Verse 129

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः / प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः

ਉਸ ਦਾ ਨੈਮਿੱਤਿਕ (ਬ੍ਰਾਹਮ) ਪ੍ਰਲਯ ਕਲਪ-ਦਾਹ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਰੂਪ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਵੇਲੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਲਯ ਕਰਣਾਂ (ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ) ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 130

ज्ञानाच्चात्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसंभवः / ततः संहृत्य तान्ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः

ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤ੍ਯੰਤਿਕ (ਪ੍ਰਲਯ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯ-ਵਾਸੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਹਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 131

प्रहरति प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः / सुषुप्सुर्भगवान्ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा

ਉਹ (ਕਾਲ) ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਘਟਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਨੀਂਦ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 132

ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये / तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः

ਫਿਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਤੇ ਯੁਗ-ਖ਼ਯ ਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਇਆ।

Verse 133

तदा भवत्यनावृष्टिः संतता शतवार्षिकी / तया यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि वृथिवीतले

ਤਦੋਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਲਪਸਾਰ ਜੀਵ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 134

तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च / सप्तरश्मिरथो भूत्वा उदत्तिष्ठद्विभावसुः

ਉਹੀ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਭਾਵਸੂ ਸੱਤ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰਥ-ਸਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚਾ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 135

असह्यरश्मिर्भगवान्पिबत्यंभो गनस्तिभिः / हरीतारश्मयस्तस्यदीप्यमानास्तु सप्ततिः

ਅਸਹਿਣਯ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਭਗਵਾਨ ਸੂਰਜ ਗਨਸਤੀ-ਸਮੂਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਲ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਰੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਦਹਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 136

भूय एव विवर्त्तन्ते व्याप्नुवन्तोंबरं शनैः / भौमं काष्ठेन्धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते

ਉਹ ਮੁੜ ਪਰਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਲੱਕੜ-ਈਂਧਨ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 137

तस्मादुदकभृत्सूर्यस्तपतीति हि कथ्यते / नावृष्ट्या तपते सूर्य्यो नावृष्ट्या परिषिच्यते

ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ‘ਉਦਕਭ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਲ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਠੰਢੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਿੰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 138

नावृष्ट्या परिविश्येत वारिणा दीप्यते रविः / तस्मादपः पिबन्यो वै दीप्यते रविरंबरे

ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਗਤ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਲ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦਿੱਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 139

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यंभो महार्णवात् / तेनाहारेण संदीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत

ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਣਾਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਤੋਂ ਜਲ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸੇ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੱਤ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 140

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्यभूताश्चतुर्द्दिशम् / चतुर्लोकमिमं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा

ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਤ ਕਿਰਣਾਂ ਸੂਰਜ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 141

प्राप्नुवन्ति च ताभिस्तु ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः / दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः

ਉਹਨਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੁਗਾਂਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਭਾਸਕਰ ਤਦ ਦਿੱਪਦੇ ਹਨ।

Verse 142

ते वारिणा प्रदीप्ताश्च बहुसाहस्ररश्मयः / स्वं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्

ਉਹ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 143

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा / साद्रिनद्यर्णवा पृथ्वी निस्नेहा समपद्यत

ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਵਸੁੰਧਰਾ—ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਧਰਤੀ—ਸਨੇਹ-ਰਹਿਤ, ਸੁੱਕੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 144

दीप्ताभिः संतताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः / अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च संरूद्धा सूर्यरश्मिभिः

ਚਮਕਦੀਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਸੂਰਜ-ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ—ਹੇਠਾਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਤਿਰਛੇ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰ ਗਈ।

Verse 145

सूर्याग्नीनां प्रवृद्धानां संसृष्टानां परस्परम् / एकत्वमुपयातानामेकज्वाला भवत्युत

ਵਧੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਜਦੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 146

सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वानुमण्डली / चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्याशु तेजसा

ਉਹ ਅੱਗ ਸਰਵ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਣ ਕੇ ਮੰਡਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਹ ਚਾਰਾਂ ਲੋਕ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 147

ततः प्रलीने सर्वस्मिञ्जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत्

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਘਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੂੜਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਂਗ ਸਮਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 148

अंबरीषमिवाभाति सर्वमप्यखिलं जगत् / सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते घनः

ਸਾਰਾ ਅਖਿਲ ਜਗਤ ਭੱਠੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘਣਾ ਅੱਗ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਜ਼ਵਲ੍ਯ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ।

Verse 149

भूतले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च / ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਜੀਵ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੱਤਵ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਯ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਟੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 150

द्वीपाश्च पर्वताश्चैव वर्षाण्यथ महोदधिः / सर्वं तद्भस्मसाच्चक्रे सर्वात्मा पावकस्तु सः

ਦੀਪ, ਪਹਾੜ, ਵਰ੍ਹਾ-ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ—ਸਰਵਾਤਮਾ ਉਸ ਪਾਵਕ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 151

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः / पिबत्यपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਕਰਕੇ ਜਲਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 152

ततः संवर्द्धितः शैलानति क्रम्य ग्रहांस्तथा / लोकान्संहरते दीप्तो घोरः संवर्त्तको ऽनलः

ਫਿਰ ਉਹ ਵਧ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਵਰਤਕ ਅਨਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 153

ततः स पृथिवीं भित्त्वा रसातलमशोष्यत् / निर्दह्यान्ते तु पातालं वायुलोकमथादहत्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਵਾਯੁਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਦਗਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 154

अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा तूर्द्ध्वं स दहतो दिवम् / योजनानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਉਹ ਉੱਪਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਦਹਕਾਉਣ ਲੱਗਾ; ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ, ਪ੍ਰਯੁਤ ਅਤੇ ਅਰਬੁਦ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ।

Verse 155

उदतिष्ठञ्शिखास्तस्य बह्व्यः संवर्त्तकस्य तु / गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च समहोरगराक्षसान्

ਉਸ ਸੰਵਰਤਕ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਪਿਸਾਚਾਂ, ਮਹੋਰਗਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 156

तदा दहति संदीप्तो गोलकं चैव सर्वशः / भूर्लोकं च भुवर्ल्लोकं स्वर्लोकं च महस्तथा

ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੋਲਕ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗਾ; ਭੂਰਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ, ਸਵਰਲੋਕ ਅਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 157

घोरो दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् / व्याप्तेषु तेषु लोकेषु तिर्यगूर्द्ध्वमथाग्निना

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲਾਗਨੀ ਚਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਲੋਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਵਿਆਪ ਗਏ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਤਿਰਛੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਫੈਲ ਗਈ।

Verse 158

तत्तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः / अयोगुडनिभं सर्वं तदा ह्येवं प्रकाशते

ਉਸ ਤੇਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 159

ततो गजकुलाकारास्तडिद्भिः समलङ्कृताः / उत्तिष्ठन्ति तदा घोरा व्योम्नि संवर्तका घनाः

ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਪ੍ਰਲਯਕਾਰੀ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।

Verse 160

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः / केचिद्वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः परे

ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਿਆਹ, ਕੁਝ ਕੁਮੁਦ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ; ਕੁਝ ਵੈਡੂਰਯ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਹੋਰ ਇੰਦਰਨੀਲ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪਦੇ ਹਨ।

Verse 161

शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभास्तथा / धूम्रवर्णा घनाः केचित्केचित्पीताःपयोधराः

ਕੁਝ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਕੁੰਦ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਜਾਤ੍ਯੰਜਨ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ; ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਧੂੰਏਂ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪਯੋਧਰ ਵੀ ਹਨ।

Verse 162

केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा / मनशिलाभास्त्वपरे कपोताभास्तथांबुदाः

ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਗਧੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲਾਖ-ਰਸ ਵਰਗੇ; ਕੁਝ ਮਨਸ਼ਿਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਬੂਤਰ ਵਰਗੀ ਸਲੇਟੀ ਛਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 163

इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा / चाषपत्रनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि

ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਇੰਦਰਗੋਪ ਵਾਂਗ ਲਾਲੀਮਾਂ, ਕੁਝ ਹਰਿਤਾਲ ਵਾਂਗ ਹਰੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਾਸ਼ ਪੰਛੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।

Verse 164

केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः / केचित्पर्वतसंकाशाः केचित्स्थलनिभा घनाः

ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਰਗੇ ਘਣੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 165

क्रीडागारनिभाः केचित्केचिन्मीनकुलोपमाः / बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः

ਕੁਝ ਬੱਦਲ ਖੇਡ-ਘਰ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੇ; ਉਹ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 166

तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभस्तलम् / ततस्ते जलदा घोरराविणो भास्करात्मकाः

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਜਲਧਰ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼-ਤਲ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਲਦ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 167

सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत / ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्ति च महौघवत्

ਉਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਸੂਰਜੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਲਦ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਵਰਖਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

Verse 168

सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम् / प्रवृष्टैश्च तथात्यर्थं वारिणा पूर्यते जगत्

ਅਤਿ ਘੋਰ ਤੇ ਅਸ਼ਿਵ ਸਭ ਕੁਝ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 169

अद्भिस्तेजोभिभूतं च तदाग्निः प्रविशत्यपः / नष्टे चाग्नौ वर्षगते पयोदाः पावकोद्भवाः

ਜਲ ਨਾਲ ਤੇਜ ਦਬ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਬੱਦਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।

Verse 170

प्लावयन्तो जगत्सर्वं बृहज्जलपरिस्रवैः / धाराभिः पूरयन्तीमं चोद्यमानाः स्वयंभुवा

ਵੱਡੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਡੁਬੋ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਧਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 171

अन्ये तु सलिलौघैस्तु वेलामभिभवन्त्यपि / साद्रिद्वीपान्तरं पीतं जलमन्नेषु तिष्ठति

ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਲ-ਉਘਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਹੱਦ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਅੰਨ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 172

पुनः पतति भूमौ तत्पयोधस्तान्नभस्तले / संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समततः

ਫਿਰ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲੀ ਘੋਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 173

तस्मिन्नेकार्मवे घोरे नष्टे स्थावारजङ्गमे / पूर्मे युगसहस्रे वै निःशेषः कल्प उच्यते

ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪੂਰਵ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ‘ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 174

अथांभसऽऽवृते लोके प्राहुरेकार्मवं बुधाः / अथ भूमिर्जलं खं च वायुश्चैकार्मवे तदा

ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਏਕਾਰ্ণਵ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਯੂ—ਸਭ ਉਸੇ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 175

नष्टे ऽनले ऽन्धभूते तु प्राज्ञायत न किञ्चन / पार्थिवास्त्वथ सामुद्रा आपो दैव्याश्च सर्वशः

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀਜ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ—ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲ ਹਰ ਥਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 176

असरन्त्यो व्रजन्त्यैक्यं सलिलाख्यां भजन्त्युत / आगतागतिके चैव तदा तत्सलिलं स्मृतम्

ਉਹ ਜਲਧਾਰਾਂ ਨਾ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ‘ਸਲਿਲ’ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ (ਤਰੰਗੀ ਗਤੀ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਸਲਿਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 177

प्रच्छाद्यति महीमेतामर्णवाख्यं तु तज्जलम् / आभाति यस्मात्तद्भाभिर्भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु

ਉਹੀ ਜਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਰṇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ‘ਭਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਆਪਤੀ ਅਤੇ ਦੀਪਤੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 178

भस्म सर्वमनुप्राप्य तस्मादंभो निरुच्यते / नानात्वे चैव शीघ्रे च धातुर्वै अर उच्यते

ਭਸਮ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅੰਭਃ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਾਨਾਤਵ ਤੇ ਸ਼ੀਘਰਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਅਰ੍’ ਧਾਤੁ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 179

एकार्मवे तदा ह्यो वै न शीघ्रस्तेन ता नराः / तस्मिन्युगसहस्रान्ते दिवसे ब्रह्मणो गते

ਉਸ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਤਦ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਹ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਿਆ।

Verse 180

तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्मवं जगत् / तदा तु सर्वे व्यापारा निवर्त्तन्ते प्रजापतेः

ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਜਗਤ ਏਕਾਰ্ণਵ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ-ਵਿਹਾਰ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 181

एकमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ਜਦੋਂ ਉਸ ਏਕਾਰ্ণਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 182

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात्सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक् / सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयी मयो यः पुरुषो निरुच्यते

ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ; ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਉਹੀ ਤ੍ਰਈ-ਮਯ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 183

आदित्यवर्मा भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः प्रथमस्तुराषाट् / हिरण्यगर्भः पुरुषो महान्वै संपठ्यते वै रजसः परस्तात्

ਉਹ ਆਦਿਤਿਯਵਰਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ, ਅਨੋਖਾ, ਇਕੱਲਾ, ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 184

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलाप्लुते / सुषुप्सुरप्रकाशेप्सुः स रात्रिं कुरुते प्रभुः

ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੌਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 185

जनलोकं विवर्त्तास्ते तपसा लब्धचक्षुषः

ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਲੋਕ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ।

Verse 186

भृग्वादयो महात्मानः पूर्वे व्याख्यातलक्षणाः

ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿ ਮਹਾਤਮਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 187

सत्यादीन्सप्तलोकान्वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा / ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति सदा ब्राह्मीषु रात्रिषु

ਉਹ ਸਤ੍ਯ ਆਦਿ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 188

सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति स्वप्नं कालं स्वरात्रिषु / कल्पानां परमेष्टि त्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते

ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਆਦਿ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 189

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः / एवमेशायित्वा तु ह्यात्मन्येव प्रजापतिः

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਸ਼ਵਰਤਾ ਧਾਰ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।

Verse 190

अथात्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत् / ततः स वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले

ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸਰਵਕਰਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਕੇ; ਹਨੇਰੇ ਭਰੇ ਏਕਾਰ্ণਵ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਤ ਵਸਦਾ ਹੈ।

Verse 191

ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रति बुद्धः प्रजापतिः / मनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय निदधे पुनः

ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰਗ ਲਈ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 192

एवं स लोके निर्वृत्त उपशान्ते प्रजापतौ / ब्राह्मे नैमित्तिके तस्मिन्कल्पिते वै प्रसंयमे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾ-ਸੰਯਮ (ਪ੍ਰਲਯ) ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 193

देहैर्वियोगः सत्त्वानां तस्मिन्वै कृत्स्नशः स्मृतः / ततो धग्धेषु भूतेषु सर्वेष्वादित्यरशिमभिः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਸੱਤਵਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰਾ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੜ ਗਏ।

Verse 194

देवर्षिमनुवर्येषु तस्मिन्नंबुप्लवे तदा / गन्धर्वादीनि सत्त्वानि पिशायान्तानि सर्वशः

ਉਸ ਜਲ-ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ ਸੱਤਵ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪਿਸ਼ਾਚ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 195

कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै / तिर्यग्योनीनि नरके यानि यानि गतान्यपि

ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਪੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਜਨਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਜੋ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ।

Verse 196

तदा तान्यापि दग्धानि धूतपापानि सर्वशः / जले तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत्

ਤਦ ਉਹ ਵੀ ਸੜ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਧੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਜਗਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 197

व्युष्टायां च रचन्यां तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तयोनितः / जायन्ते हि पुनस्तानि सर्वभूतानि कृतस्नशः

ਰਾਤ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ-ਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮੁੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 198

ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः / तेषामपि च सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते

ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੂ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਵੀ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 199

यथासूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमने स्मृते / तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਨਿਰੋਧ (ਲਯ) ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 200

आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते / यथा सर्वाणि भूतानां जायन्ते वर्षणेष्विह

ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੰਪਲਵ (ਪ੍ਰਲਯ) ਤੱਕ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਭਵ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵਰਖਾ ਵੇਲੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।